DEPRESSIE EN DEPRESSIEF-ZIJN

door:

drs W.A.J. van de Sanden

 

“Als er een orde der dingen bestaat is ze van tijdelijke aard”

Oey Tjeng Sit

 

Zittend op een grote zwerfkei voor zijn tent op een camping in Schotland keek Bart uit over een beboste vallei. Hij had vacantie. De zon scheen, het was warm en bijna windstil. Het was er rustig, slechts het geluid van kwinkelerende vogels was te horen. De baby sliep in de tent achter hem. Bart keek uit over de vallei en dacht: ‘Dit is mooi. Ik weet dat het mooi is maar ik voel het niet. Het dringt niet tot me door’. Een gevoel van grote leegte overviel hem. Hij voelde zich geïsoleerd van alles om hem heen, van de natuur, van zijn vrouw en kind, van zijn verleden en van zijn toekomst. Enkele maanden voor de geboorte van zijn dochtertje was hij zich anders gaan voelen en kreeg hij allerlei problemen. Het ging steeds langer duren voordat hij insliep en ‘s morgens was hij weer vroeg wakker. Het kostte hem moeite om zich te concentreren.Hij voelde zich onrustig, kon moeilijk stilzitten. Hij werkte aan een verhaal dat maar niet vorderde. In de afgelopen twee maanden had hij niet meer dan één alinea op papier gekregen. Hij had een gevoel in zijn hoofd alsof er een klem opzat. Contacten met vrienden en kennissen was hij gaan vermijden. Hij voelde zich schichtig, ging op zijn werk collega’s ontlopen. Plannen die hij had om zijn huis te verbouwen kwamen niet van de grond. Hij wilde er wel aan beginnen maar mistte de energie ervoor. Hij voelde zich moe en piekerde aan een stuk door over de vertragingen in de verbouwing, over zijn gevoel van onvrede betreffende zijn huwelijk en over de problemen op zijn werk. Verschillende collega’s waren langdurig ziek en Bart had een aantal taken moeten overnemen, terwijl hij het al druk had. Het contact met zijn vrouw was verschraald tot routinematige uitwisselingen over praktische zaken. Hij klaagde veel tegen haar over zijn dufheid, moeheid en over zijn onvrede met het gedrag van zijn collega’s. Zijn vrouw vermeed het om in te gaan op zijn geklaag, waardoor hij zich in de steek gelaten voelde. Wat ze nog wel met elkaar deden waren lange moeizame gesprekken over hun relatie, ‘s avonds, waarbij veel rode wijn werd gedronken. De gesprekken eindigden steevast zonder ook maar een stap verder gekomen te zijn dan de avond ervoor. In bed lag hij te woelen, kon niet stilliggen. Om de minuut keerde hij zich om. Hij voelde zich geestelijk verlamd en ontevreden over zichzelf en zijn prestaties. Hij had zich nog nooit zo eenzaam gevoeld. Bart was naar zijn huisarts gegaan die hem slaappillen en een tranquillizer voorschreef. Hij had een onderwijsbaan en de tranquillizer ontspande hem net genoeg om het eind van de werkdag te halen.

Bart had gehoopt dat een vacantie samen de oplossing zou brengen. Dat de rust hem goed zou doen en dat het een gelegenheid zou zijn om weer wat dichter bij elkaar te komen. De afwezigheid van werkdruk gaf wel wat opluchting maar zijn diepe somberheid was gebleven.

Terug van vacantie is Bart naar zijn huisarts gegaan, die hem doorverwees naar de afdeling volwassenen van de RIAGG. Daar werd hem verteld dat hij depressief was en kreeg hij een behandeling aangeboden.

 

Zoals bovenstaande geschiedenis laat zien, kunnen zich bij een depressie ernstige individuele en interpersoonlijke problemen voordoen. Deze problemen verdwijnen meestal niet vanzelf. Het is belangrijk dat ze vroegtijdig onderkend worden en dat er adequaat op wordt gereageerd om te voorkomen dat ze verergeren en tot rampzalige gevolgen leiden.

De behandeling van een depressie met de zelfactiveringstherapie (ZAT), is gericht op het bevorderen van veranderingen in bepaalde lichamelijke en psychische hoedanigheden en in het handelen van mensen die depressief zijn, of het risico lopen depressief te worden. Die veranderingen zullen naar verwachting tot verbeteringen in het intra- en interpersoonlijk functioneren van de persoon leiden, waardoor de symptomen en problemen verminderen, verdwijnen en hopelijk wegblijven. De ZAT is een persoonsgerichte vorm van cognitief - interpersoonlijke therapie.

De zelfactiveringstherapie is gebaseerd op een biopsychosociale opvatting over wat depressie is, wat de kenmerken ervan zijn, wat de gevolgen zijn en wat de betekenis ervan is voor degene die er mee kampt en wat die persoon kan doen om er minder of geen last meer van te hebben.

 

WAT IS DEPRESSIE?

De complexheid van depressie.

Een therapierelevante beschrijving van depressie geven is moeilijk. Dat komt omdat een verschijnsel als depressie zeer complex is en naast objectieve kenmerken, subjectieve aspecten heeft die niet rechtstreeks waarneembaar zijn. Ik zal de objectieve en subjectieve aspecten respectievelijk de ‘buitenkant’ en de ‘binnenkant’ van depressie zal noemen. De ‘buitenkant’ is de kant van de hulpverlener die er met een professionele blik naar kijkt en haar of zijn waarnemingen probeert te ordenen. De ‘binnenkant’ is de - niet direct zichtbare - kant van de cliënt en bestaat uit: a) de interne, persoonlijke ervaringen van degene die depressief is, en b) de verborgen betekenis van het depressief-zijn voor het leven van die persoon.

 

Ziekte, stoornis of probleemoplossing?

Hulpverleners hanteren verschillende opvattingen over wat een depressie is en wanneer iemand depressief is en hoe depressie moet worden beschreven, gecategoriseerd en verklaard.

De meest dominante stromingen in de geestelijke gezondheidszorg van dit moment beschouwen depressie als een psychische stoornis of als een hersenziekte. In Nederland spreekt men van affectieve stoornissen of stemmingsstoornissen. Een definitie van ‘stoornis’ is gebrek aan orde (1). De term 'stoornis'impliceert dus wanorde. Echter, is depressief-zijn wel zo wanordelijk?

Bij depressie staat een bepaalde hoedanigheid van de stemming of het affect centraal, zich uitend in langdurige somberheid en/of lusteloosheid. Daarnaast kan een depressief persoon een scala van andere klachten en problemen - op lichamelijk, cognitief, gedragsmatig en sociaal terrein - hebben die de aandacht trekken. Die symptomen en klachten geven er aanleiding toe om depressie als iets wanordelijks te beschouwen. Cliënten en hun omgeving hebben er immers veel last van. Wat er op een bepaald niveau van analyse uitziet als wanorde kan echter op een ander niveau een vorm van orde blijken te zijn. Want vanuit een biopsychosociale gezichtshoek kan depressie namelijk opgevat worden als een ‘spontane’ (onbewuste) manier om bepaalde problemen op te lossen (2) of het hoofd te bieden, dus als een vorm van orde.

Onze visie op aard en functie van depressie is bepalend voor onze houding tegenover iemand die depressief is, en voor de keuze van maatregelen die we gewenst of noodzakelijk vinden om een depressief persoon te helpen. Hoe we depressie opvatten: als een ziekte, of als een psychische stoornis, of als een noodzakelijke reactie op verstorende omstandigheden, heeft onderscheidbare consequenties voor de bejegening en behandeling van de depressieve persoon.

Dat er uiteenlopende visies bestaan hangt samen met het gegeven dat depressie een complex verschijnsel is en zich op verschillende manieren aan ons voordoet. Het heeft primaire kenmerken en effecten die zich afspelen op het nivo van interactie, van denken, van gevoel en emotie en van het lichaam. Daarbij werken de verschillende effecten op elkaar in waardoor secundaire effecten ontstaan, die niet direct tot oorzaken zijn terug te voeren. Depressie is dientengevolge moeilijk af te grenzen en te specificeren. Wat het erg ingewikkeld maakt om er specifieke uitspraken over te doen of er specifieke oplossingen voor te bedenken.

 

Onduidelijkheid van begrippen

Waarnemen is selectief. Wat we waarnemen wordt in sterke mate bepaald door de begrippen die we gebruiken om de werkelijkheid te ordenen. Onze ordening is vervolgens sterk bepalend voor wat we doen. Wanneer de begrippen die we gebruiken bij het beschrijven en verklaren van menselijke problematiek onduidelijk of dubbelzinnig zijn, draagt dat bij aan de moeite die het ons kost om greep te krijgen op die problematiek. Het begrip: ‘psychische stoornis’ is zo’n dubbelzinnig begrip. Depressie is volgens het internationaal gebruikte Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, de DSM-IV een psychische stoornis (mental disorder). In de introductie van dat handboek wordt deze typering weliswaar genuanceerd door de toelichting dat: “er veel ‘lichamelijks’ is in ‘psychische stoornissen’ en veel ‘psychisch’ in ‘lichamelijke kwalen’ “ (3). De samenstellers geven toe dat: “het begrip psychische stoornis, zoals veel andere concepten in de geneeskunde en wetenschap, een consistente operationele definitie mist die alle situaties dekt.”

 

Een psychische stoornis wordt in de DSM-IV opgevat als een klinisch significant, gedragsmatig of psychologisch syndroom of patroon, dat zich in een individu voordoet en geassocieerd is met aanwezige benardheid (bijvoorbeeld een pijnlijk symptoom) of onbekwaamheid (bijvoorbeeld, minder goed functioneren thuis of op het werk) of met een betekenisvolle toename van het risico om pijn te lijden, gehandicapt te raken of te overlijden. De nadruk ligt dus op het psychologische karakter van een ‘stoornis’. Het is echter praktijk in de huidige geestelijke gezondheidszorg om gesteldheden zoals depressie als een ziekte, dus als een biologische toestand te beschouwen (4). Een depressie wordt in die oriëntatie verondersteld een hersenziekte zijn (5). Dat zou onder andere suggereren dat psyche en hersenen identiek zijn of samenvallen. Die gelijkstelling is echter aanvechtbaar.

‘Psyche’ of ‘geest’ verwijst naar innerlijke ervaringen, processen en structuren, zoals: gedachten, gevoelens, hartstochten, neigingen, geweten en bewustzijn. We hebben allemaal innerlijke ervaringen, maar wat dat ‘innerlijk’ ofwel de ‘psyche’ precies is, waar dat gelocaliseerd is en hoe dat tot stand komt, daar zijn we nog niet lang niet uit.

Een van de manieren om het speculeren over onzichtbare, innerlijke gebeurtenissen te vermijden is het zoeken naar verbanden tussen zichtbare of meetbare aspecten. “Weten is meten’ zeggen de aanhangers van die benadering. Medici richten zich daarbij vooral op het objectief vaststellen van de biologische aspecten van depressie, terwijl psychologen zich voornamelijk met het waarneembare (denk)gedrag bezig houden. Deze voorzichtige oplossingen voor het probleem van de psyche hebben ook nadelen.

 

Beperkingen van oriëntaties op menselijke problematiek

Elke keuze voor een invalshoek brengt naast voordelen ook beperkingen. Het verschil in oriëntatie tussen psychologen en medici draagt bij aan de verwarring in de geestelijke gezondheidszorg. Want als depressie een biologisch fenomeen is, ligt het voor de hand om zich te beperken tot het voorschrijven van medicijnen of een andere biologische therapie. Wanneer depressie echter als een gedragsprobleem wordt beschouwd, dan zal er eerder aan een psychologische therapie worden gedacht. Daarbij is het van belang om te benadrukken dat het zich richten op ‘meetbare’ factoren zoals ‘gedrag’, een heleboel wezenlijke aspecten van het menszijn die wat minder makkelijk te achterhalen zijn, wegfiltert. Hulpverleners noch cliënten zijn daarmee gebaat. Het vermindert namelijk de effectiviteit van het therapeutisch handelen doordat dat in veel gevallen niet goed aansluit bij de capaciteiten en belangen van de individuele cliënt. Het verschijnsel dat we ‘weerstand tegen verandering’ noemen is een voorbeeld van iets dat voortvloeit uit een gebrekkige aansluiting van de visie van de hulpverlener bij de realiteit van de cliënt.

De nadruk op zichtbaar gedrag of op het biologische van een aandoening maakt dat de persoonlijke betekenis en functie van wat er aan de hand is met de cliënt buiten beschouwing blijft. Terwijl er redenen zijn voor een depressie. Die redenen worden duidelijk wanneer alle van invloed zijnde ervaringen en processen aan het licht zijn gekomen. Een depressie kan bijvoorbeeld een belangrijke rol spelen in de aanpassing van een persoon aan haar of zijn omgeving.

Wordt depressie benaderd als een ziekte dan beperkt dat de ruimte voor de cliënt - in dat geval patiënt - om zelf actie te ondernemen en verbetering te brengen in zijn of haar situatie. De cliënt wordt dan iemand die afhankelijk is van de arts en overgeleverd is aan de eigen lichamelijke processen.

In beide oriëntaties wordt overigens de rol die de omgeving speelt bij het totstand komen of in stand houden van lichamelijke of psychische syndromen en symptomen, onderschat. (Een voorbeeld van de invloed van de omgeving is een te grote bezorgdheid van de partner, waardoor de cliënt teveel in de ziekterol blijft hangen.)

Ook de nadruk op het dysfunctionele, op de onvolwaardigheid van de depressieve cliënt is contra-productief. Depressief-zijn kan nochtans onder bepaalde omstandigheden de beste oplossing voor ernstige problemen zijn (6) en daarmee een vorm van competentie.

 

Biopsychosociale visie

De hiervoor genoemde onduidelijkheden zijn terug te voeren op het lichaam-geest probleem. Hoewel iedreen het erover eens is dat het dualisme van Descartes achterhaald is, blijkt in de praktijk dat het niet makkelijk is om er van los te komen. In de geestelijke gezondheidszorg is de eenzijdige lichamelijke of psychologische oriëntatie nog nadrukkelijk aanwezig.

Er zijn onderzoekers en hulpverleners die het lichaam, in casu de hersenen, als controlecentrum van het menselijk functioneren zien, terwijl weer anderen er van uitgaan dat de psyche, de geest, ‘the mind’, de centrale post is. De geest wordt opgevat als de niet-fysieke manifestatie van het brein: “Mind is the expression of the activity of the brain”, zegt Nancy Andreasen in een recent artikel in Science (5). Een mens is echter meer dan haar hersenen. Ik denk dat het dichter bij de waarheid is om er van uit te gaan dat de geest de uitdrukking is van de totale mens in dynamische wisselwerking met diens omgeving.

Steeds meer (psycho-)therapeuten, artsen en onderzoekers geloven in een nauwe samenhang tussen lichaam en geest en een daarmee in overeenstemming zijnde diagnostiek en behandeling. Daaronder zijn de voorstanders van het ‘twee-sporen beleid’ bij depressieve symptomen: praten en pillen. Ook de rol van de omgeving wordt steeds meer serieus genomen, mede omdat onderzoek aantoont dat omstandigheden en interpersoonlijke relaties een belangrijke rol spelen bij ontstaan en instandhouding van depressie.

Ik ga er van uit dat lichaam en geest als een eenheid kunnen worden opgevat. Lichaam en geest zijn fundamenteel onscheidbaar en in wisselwerking met de omgeving. Depressie is in deze biopsychosociale visie een functie van de eenheid lichaam/geest in interactie met de sociale en materiële omgeving. Waarbij de tijd ook een rol speelt. Dat houdt onder meer in dat ik behalve aan de waarneembare aspecten van depressie veel aandacht zal besteden aan de procesmatige kanten ervan.

Wanneer het in de tekst van belang is om het persoonlijke en procesmatige karakter van depressie te benadrukken zal ik de omschrijving depressief-zijn gebruiken. De term ‘depressie’ of ‘stemmingsstoornis’ heeft betrekking op de klasse van klinisch waarneembare verschijnselen.

 

Orde of wanorde?

Kennisdomeinen

Voor een goed begrip van de gedachtengang, hier een korte inleiding in de manier waarop de voor het begrijpen van depressie ( en andere ‘psychopathologie’) van belang zijnde kennis kan worden geordend.

We kunnen drie relevante kennisdomeinen onderscheiden: objectiverende, contextuele en actieve kennis.

I OBJECTIVERENDE KENNIS:

Dit type kennis wordt afgeleid door middel van constructies die onafhankelijk zijn van degene (cliënt; patiënt) die wordt geobserveerd. Daarmee doel ik op het product van gestandaardiseerde opvattingen, theorieën, modellen, diagnostische systemen, instrumenten, herhaalbare procedures waarmee gegevens worden verzameld en geordend. Deze kennis heeft betrekking op verifieerbare waarnemingen en niet op subjectieve processen.

De uitkomst van dit type kennis is geldig op het moment van waarneming en in het perspectief van het aangewende systeem van opvattingen.

Voorbeelden: “Zijn lichaamstemperatuur is 37 graden Celcius”; “Deze patiënt heeft een borderline persoonlijkheidsstoornis volgens de criteria van de DSM-IV”; “Depressie is een psychische stoornis volgens het biopsychische model”.

II CONTEXTUELE KENNIS:

Inzichten voortvloeiend uit visies waarin:

- de afhankelijkheid van het waargenomene en de waarnemer centraal staat;

- het persoonsgebonden aspect (de subjectiviteit) van individuele ervaringen onderkent wordt;

- de wederkerige samenhang van individuele ervaringen met gebeurtenissen in de omgeving een rol speelt.

Deze kennis plaatst gebeurtenissen in een tijd-ruimtelijke context. Het zijn interactionele, interpersoonlijke, systeemtheoretische of cybernetische[1] beschrijvingen van situaties en gebeurtenissen. Dit type kennis is essentieel voor therapie. Therapie is immers een interactioneel proces dat gaat over de wisselwerking tussen de cliënt en diens omgeving.

Voorbeelden van contextuele kennis: “De ernst van het depressief-zijn, hangt onder meer af van de persoonlijke betekenisgeving van de persoon en van de manier waarop hij of zij de reacties van de omgeving ervaart”; “Persoonlijke betekenisgeving wordt voor een deel bepaald door iemands culturele achtergrond, sexespecifieke factoren en ervaringen in het verleden”; “De reacties van relevante anderen kunnen de somberheid versterken”.

III ACTIEVE KENNIS: Kennis ingebouwd in de biopsychische structuur van de mens. Kunnen handelen. Spontane (onbewuste) processen die onafhankelijk zijn van de waarnemer. Iets ‘kunnen doen’, dat wil zeggen: optimaal kunnen functioneren binnen de omgeving zoals die op een persoon inwerkt. Voorbeelden: spijsvertering, aanpassing, zelfhandhaving, groei, zelforganisatie. Dit is het type kennis dat we proberen om te zetten in objectiverende of contextuele kennis.

 

De organisatie van deze tekst is gebaseerd op deze kennisindeling. De ‘buitenkant’ van depressie heeft betrekking op objectiverende en voor een deel op contextuele kennis. De ‘binnenkant’ van depressie gaat over contextuele en actieve kennis.

 

Dynamische-systeemvisie

 

Ik heb me afgevraagd hoe we het probleem van de onbepaalbaarheid van innerlijke gebeurtenissen kunnen omzeilen zonder die processen te ontkennen of te negeren. De oplossing ligt, denk ik, in het uitganspunt dat alle afzonderlijke aspecten van lichaam, geest en de waargenomen omgeving een functionele wederkerige samenhang hebben met elkaar en met het geheel. Dat houdt in dat processen die in afzonderlijke deelaspecten plaatsvinden overeen moeten stemmen met wat er in andere delen gebeurt en met de mens als geheel en dat er een betekenisvolle wisselwerking is tussen die deelaspecten.

Schijnbaar afzonderlijke aspecten zoals waarneming, gedrag, denkpatronen, lichamelijke processen en stemming brengen elkaar wederkerig tot stand en ontlenen hun betekenis aan hun onderlinge relaties en aan de gehele mens. Processen zijn dus belangrijker dan de exacte toestand van afzonderlijke deelaspecten.

Bijvoorbeeld: Veranderingen in psychische aspecten, zoals gevoelens en emoties, corresponderen wederkerig met veranderingen op een lichamelijk niveau zoals vernauwing van bloedvaten of verhoogde spierspanning. Veranderingen in gevoelens en emoties worden uitgelokt door de waarneming van gebeurtenissen die betekenis hebben voor de persoon: een norse houding van een chef wordt als stressvol worden ervaren door een werknemer. Dat gaat gepaard met een emotionele reactie die via een aantal stappen tot een verhoging van de bloeddruk leidt. Vervolgens kan de verhoging van de bloeddruk prikkelbaar gedrag ten gevolge hebben waarop mensen in de omgeving van de persoon negatief reageren. Wat tot resultaat heeft dat zij zich afgewezen voelt en nog meer gespannen raakt.

Veranderingen in de bloeddruk hangen samen met veranderingen in het hartritme, met activiteiten van het sympathische systeem en van de nieren en met de weerstand in de bloedvaten. Enzovoorts.

Alle veranderingen worden begrensd door terugkoppelingsmechanismen die ervoor zorgen dat het organisme als geheel zodanig blijft functioneren dat het zichzelf handhaaft. De mate van zelfhandhaving wordt begrensd door de mogelijkheden die de omgeving biedt (zuurstof, voedsel, genegenheid, zorg, etcetera).

Er is een interne dynamiek die functioneel verbonden is met een externe dynamiek. Daaruit vloeit voort dat afzonderlijke symptomen of gedragingen ook al lijken ze onlogisch en schadelijk, toch ten dienste staan van het geheel en daarin een noodzakelijke rol vervullen. Het betekent ook dat die schijnbaar afzonderlijke gedragingen en symptomen in de behandeling, niet afzonderlijk maar in hun samenhang met andere deelaspecten en het geheel moeten worden begrepen en benaderd. Dat kan - onder andere - door in het contact met de cliënt het uitgangspunt te hanteren, dat alles wat op het eerste gezicht wanordelijk lijkt in wat deze doet toch een goede reden heeft, tenzij er onomstotelijk vaststaat dat symptomen voortvloeien uit een onmiskenbaar gebrek of beschadiging (zoals bij vitamine B12 deficiëntie, of een hersentumor).

 

De buitenkant en de binnenkant van depressie

In het verlengde van het zojuist geformuleerde uitgangspunt, kunnen we depressieve symptomen of een depressief syndroom zien als de uiting - de buitenkant - van een dynamisch proces, dat doel en betekenis heeft voor iemand in diens zeer persoonlijke leefwereld. Anders gezegd: behalve dat depressief-zijn pijnlijk en riskant is, is er ook een goede reden voor. (Met deze bewering wil ik overigens niet ontkennen dat er vanuit een objectief standpunt gezien geen betere oplossingen voor de problemen van de cliënt zijn te bedenken.)

Als waarnemers zien we middels onze objectiverende constructies de buitenkant. We zien ontregeling, wanorde: een stoornis. Van binnenuit - op grond van contextuele overwegingen - geanalyseerd, is depressief-zijn echter geen wanorde, maar een individuele vorm van orde: uiting van actieve kennis binnen de persoonlijke context. Die context bestaat uit alle factoren en omstandigheden die betrokken zijn bij het ontstaan of voortbestaan van de depressie.

 

Depressie en adaptatie

De vooronderstelling dat depressie een rol speelt in de aanpassing aan omstandigheden, sluit aan bij het adaptatie-stress model van Selye en moderne natuurwetenschappelijke theorieën zoals de Chaos-theorie en de Zelforganisatietheorie (zie hoofdstuk 8 ). Deze zienswijze heeft fundamentele consequenties voor de bejegening van degene die depressief-is en biedt nieuwe mogelijkheden voor de hulpverlening. Wanneer de hulpverlener depressie benadert als de uiting van een persoonlijke vorm van orde vloeit daar een waarderende en gelijkwaardige, cliëntgerichte houding uit voort. Dat maakt het makkelijker om oog te hebben voor de positieve kanten van het depressief-zijn en voor de capaciteiten van de cliënt. Deze houding zal tegelijk emancipatorisch en neutraal zijn ten aanzien van sexe en cultuur, omdat het de subjectiviteit van de depressieve persoon centraal stelt en niet een stelsel van normen over wat normaal of abnormaal, goed of fout is.

 

Duaal model van depressie

Mijn visie op depressie is dus duaal : depressie is tegelijkertijd wanorde en orde: lijden en zinvolle actie. Wanorde, in het oog van de waarnemer (en dat kan ook de cliënt zelf zijn) en orde, op het niveau van de zelfhandhaving van de cliënt. Een duale interpretatie komt dus neer op een dubbele verklaring van verschijnselen, waarbij beide verklaringen elkaar aanvullen en ondersteunen. Het resultaat van wat we van buiten af waarnemen en interpreteren zoals een formele DSM-IV classificatie, wordt aangevuld met een analyse van de interne individuele dynamiek van het depressief-zijn.

Depressie is dus enerzijds verstoring en verstorend, in die zin dat de persoon lijdt en last heeft van het depressief-zijn en daarom erkenning en hulp nodig heeft, en anderzijds competentie: een spontane manier om bepaalde problemen - op langere termijn - op te lossen.

Wanneer ons doel therapie is, is het effectiever om depressief -zijn te benaderen als een vorm van (nog te verklaren) orde. We moeten dan gaan zoeken naar de individuele redenen (op een meestal niet-bewust niveau) voor de klachten en symptomen. Die benadering heeft een strategische functie. Door depressie te beschouwen als een voor die cliënt op dat moment zinvol, hoewel pijnlijk proces, sluiten we meer aan bij diens individualiteit en waarderen zijn of haar inspanning of lijden positief. Het ontheft de cliënt van de schaamte of schuldgevoelens die vaak verbetering in de weg staan en mobiliseert eigen kracht.

 

Ter illustratie een samenvatting van de ZAT-aanpak:

In het begin van een behandeling van een milde of matige depressie, zal ik tegen de cliënt zeggen dat er een goede reden moet zijn voor het feit dat hij of zij nu depressief is. Daarmee worden de problemen van de cliënt ontdaan van de context van mislukking, falen, eigen schuld, onvolwaardig zijn en worden de klachten in een functioneel kader geplaatst dat onderzocht kan worden. Vervolgens ga ik samen met de cliënt op zoek naar die redenen door vragen te stellen over somatische gebeurtenissen, de voorgeschiedenis, eigen belevingen en ervaringen, omstandigheden, betrokken personen, de manier waarop hij of zij waarneemt en interpreteert, totdat er een compleet beeld ontstaat waar het depressief-zijn in past. Daarbij geef ik aanwijzingen over hoe in het acute stadium van een depressie te handelen.

In het vervolg van de therapie houden we ons bezig met:

- het zoeken naar alternatieve - niet depressieve - oplossingen voor problemen;

- het neutraliseren van negatieve effecten van de aandoening;

- het bevorderen van adequatere manieren van omgaan met zichzelf en met de omgeving;

- het mobiliseren van sterke kanten, en

- het op gang brengen van persoonlijke ontwikkeling naar een autonomer functioneren.

 

Depressie en depressief-zijn:

Depressie (of stemmingsstoornis) is de aanduiding van een combinatie van waargenomen symptomen, welke langere tijd voortduren en negatieve gevolgen hebben voor het welbevinden en het functioneren van een persoon ondermijnen. De hoofdsymptomen zijn somberheid en/of lusteloosheid respectievelijk verlies aan interesse. Daarnaast kan een scala van andere symptomen, problemen en belemmeringen geconstateerd worden zoals moeheid, slaapproblemen, concentratieverlies, werkverzuim, etcetera. Depressie onderscheidt zich van ‘normale’ somberheid door de duur van de symptomen.

 

Depressief-zijn is het hebben van depressie-symptomen met de ermee samenhangende positieve en negatieve gevolgen. Het is een proces met cognitieve, affectieve, actieve, sociale en lichamelijke consequenties die op elkaar inwerken en elkaar kunnen versterken of verminderen en heeft een adaptieve functie.

Het fenomeen depressie kan op twee - elkaar aanvullende - manieren geanalyseerd worden:

1 Extern (therapeutgericht: de buitenkant, nomothetisch): de objectief waarneembare aspecten zoals symptomen, klachten, gedrag, omstandigheden, voorgeschiedenis, verloop.

2 Intern (cliëntgericht: de binnenkant, idiografisch): de persoonlijke, subjectieve aspecten. Beleving, betekenis en proces (wat doet de depressie op korte en langere termijn voor die persoon?).

 

DE ‘BUITENKANT’ VAN DEPRESSIE

Consensus over depressie: Richtlijnen voor diagnostiek en behandeling

Net zo als in de natuurwetenschappen streeft men in de geestelijke gezondheidszorg naar een objectivering van kennis en naar overeenstemming over de inhoud ervan. Zoals hiervoor geschetst, maakt het deels subjectieve karakter van het menselijk functioneren dat nogal moeilijk. De onderwerpen van de natuurwetenschappen zoals scheikundige elementen of planten zijn nu eenmaal makkelijker in een formele ordening onder te brengen. Ze bezitten relatief constante kenmerken die het mogelijk maken waarneembare of meetbare verschillen als basis te nemen voor categorisering. Bij mensen is meten niet altijd weten, hoe graag we dat ook zouden willen. Elke vorm van meten en categoriseren van menselijk handelen leidt onvermijdelijk tot vereenvoudiging en houdt het risico van reïficatie in, dat wil zeggen: de vereenvoudiging kan worden aangezien voor de werkelijkheid en als zodanig worden toegepast. Het is daarom belangrijk om elke ordening van menselijke fenomenen als een hulpmiddel te blijven beschouwen en de gevonden categorieën niet als een exacte weergave van de werkelijkheid te zien.

In de GGZ wordt de objectiviteit zo dicht mogelijk benaderd door consensusdocumenten op te stellen. Dat wil zeggen dat een aantal deskundigen met elkaar tot overeenstemming proberen te komen over wat op dit moment geldige kennis is. Zij baseren zich daarbij onder andere op de resultaten van wetenschappelijk onderzoek. De teksten die daaruit ontstaan worden geformuleerd als richtlijnen voor diagnostiek en hulpverlening.

 

Recente richtlijnen

In de afgelopen jaren zijn er - nationaal en internationaal - verschillende samenvattende richtlijnen gepubliceerd waarin de stand van zaken met betrekking tot depressie is weergegeven. Dat zijn onder meer:

American Psychiatric Association (1989). Treatment of Psychiatric Disorders. Volume III. Mood disorders, en: Treatment of specific Subdisorders and Personality Disorders;

Paykell, E.S. & Priest, R.G. (1992). Recognition and management of depression in general practice: consensus statement. British Medical Journal, 305, 1198-1202.

American Psychiatric Association (1993). Practice Guideline for Major Depressive Disorder in Adults. The American Journal of Psychiatry, 151, (12), supplement.

Depression Guideline Panel (1993). Depression in Primary Care: Volume I, Detection and Diagnosis, en: Volume II, Treatment of Major Depression. Agency for Health Care Policy and Research. Rockville, Maryland.

American Psychiatric Association (1994). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 4th Edition (DSM-IV) (3; 8).

American Psychiatric Association (1994). DSM-IV Desktop. Mood Disorders.

American Psychiatric Association (1995). DSM-IV - Primary Care version. In Nederland vertaald als: DSM-IV Patiëntenzorg. (10).

Centraal Begeleidingsorgaan voor de Intercollegiale Toetsing (CBO). Depressie bij volwassenen. Resultaat van een consensusbijeenkomst gehouden op vrijdag 16 september 1994 (14). Deze consensusbijeenkomst was onder andere georganiseerd door de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, het Nederlands Huisartsengenootschap en het Nederlands Instituut voor Psychologen. Dit document vat de consensus van de deelnemers aan de bijeenkomst ten aan zien van diagnostiek en behandeling van depressieve stoornissen samen. In het vervolg van de tekst zal ik naar dit document verwijzen als: CBO-richtlijn.

Nederlands Huisartsen Genootschap (1994). NHG-Standaard Depressie. Huisarts en Wetenschap, 37, 482-490.

Werkgroep Consensus en Protocollering Psychotherapie bij Depressie (1997). Richtlijnen voor de psychotherapeutische behandeling van depressie. Utrecht: Nederlndse Vereniging voor Psychotherapie.

 

De DSM-IV als meest toegepaste classificatie in de geestelijke gezondheidszorg

Het algemeen gebruikte systeem om ‘psychische stoornissen’ vast te stellen en in te delen, is de DSM-IV ( Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 4th edition). De DSM-IV klassering is verenigbaar met de ICD-10, het internationale classificatiesysteem van ziekten van de World Health Organization en met de ICHPPC (International Classification of Health Problems in Primary Care). De DSM-IV categorie waarin de symptomen van een cliënt (patiënt) passen, bijvoorbeeld: ‘depressieve stoornis’, wordt soms abusievelijk gehanteerd als diagnose en als vaststelling van een psychiatrische ziekte. Het is echter niet meer dan een (voorlopige) ordening van waarnemingsgegevens en in die zin een fase in de diagnostiek.

De DSM-IV onderscheidt verschillende categorieën van depressie op grond van ernst, aantal en aard van de symptomen. De DSM-IV indeling is vooral van belang voor het coördineren van professioneel handelen zoals bij overleg, verwijzingen en onderzoek, en ook voor administratieve doeleinden.

Indeling in een klasse van de DSM-IV geeft onvoldoende houvast voor het bepalen van een gedetailleerd behandelplan (9) hoewel er wel pogingen gedaan worden om behandelvormen aan DSM-IV diagnoses te koppelen[1]. De DSM-IV kan echter van dienst zijn bij het inventariseren van symptomen en kenmerken van een cliënt of patiënt op grond waarvan globale beslissingen genomen kunnen worden en onderzoek kan worden gedaan.

Omdat dit systeem algemeen gebruikt wordt in de Nederlandse instellingen voor geestelijke gezondheidszorg, zal in dit boek de DSM-IV categorisering van depressie en de meerassige indeling van overige gegevens daarbij zoveel mogelijk gevolgd worden.

Het is onmogelijk om in alle aspecten van de DSM-IV in detail te bespreken. Ik zal me beperken tot een kort overzicht van de structuur van het systeem en van de verschillende depressieve syndromen. Voor meer informatie zij verwezen naar de betreffende handboeken (7; 8; 10)

 

De assen van de DSM IV

De classificatie en beoordeling van een aandoening, geschiedt in de DSM-IV in een stelsel van vijf assen. Per as worden bepaalde gegevens vastgelegd. Deze gegevens zijn van belang voor verkrijgen van een algemeen beeld van het functioneren van de cliënt (patiënt) op een bepaald moment.

As I Klinische stoornissen, zoals depressieve stoornis. Andere aandoeningen en problemen die een reden voor zorg kunnen zijn, bijvoorbeeld bijwerkingen van psychofarmaca. Ernst en beloop.

As II Persoonlijkheidsstoornissen. Zwakzinnigheid. Opvallende ‘onaangepaste’ persoonlijke kenmerken.

As III Somatische aandoeningen die van belang zijn voor het begrijpen en behandelen van een psychiatrische stoornis.

As IV Psychosociale en omgevingsproblemen, zoals echtscheiding, werkeloosheid, financiële problemen.

As V Algehele beoordeling van het functioneren, uitgedrukt in een zogenaamde GAF-score. Een score van 100 duidt op uitstekend, geestelijk gezond, functioneren. Een score tussen 1 en 10 wijst op een zeer ernstige conditie.

 

Het onderbrengen van de gegevens op de assen vereist nogal wat deskundigheid. Tabel 1 (pag. X) geeft criteria voor bepalen of er inderdaad sprake is van een depressieve episode. De DSM-IV Patiëntenzorg (10) bevat beslisbomen (algoritmes) die het makkelijker maken om vervolgens een as I diagnose te stellen. Schema 1 en 2 (pag. X en X) geeft de beslisbomen weer voor het vaststellen van verschillende vormen van depressies.

In het systeem van assen ontbreekt de mogelijkheid om de kwaliteiten van de cliënt in beeld te brengen, terwijl die juist van groot belang zijn bij de beoordeling van de relatieve ernst, van het te verwachten succes van een behandeling en van de mogelijke eigen inbreng van de cliënt in het verbeteringsproces. Op As IV en V is ruimte voor het registreren van een aantal omgevingsfactoren: werk, relatie, etcetera.

 

 

Aanvullend onderzoek

 

Zoals gezegd, hangt de behandelstrategie meer af van intrapersoonlijke en interpersoonlijke kenmerken van een cliënt dan van de diagnostische indeling. Deze kenmerken zullen in de komende hoofdstukken uitgebreid aan de orde komen. Zoals van den Hoofdakker (9) stelt kan de meerassige classificatie van de individuele problematiek in de DSM-IV een goed startpunt zijn voor verder onderzoek naar wat die persoon beweegt: waarom bestaat deze stoornis bij deze persoon en waarom blijft deze stoornis voortbestaan?

 

 

 

 

Terug naar Startpagina

 

 

 

Het is onder meer belangrijk om een beeld te krijgen van de ontwikkelingsgeschiedenis van de betreffende persoon en van de actuele persoonlijke beleving van de omstandigheden. Omdat daaruit duidelijk wordt hoe de persoonlijke wereld van de cliënt eruitziet en wat de plaats van depressief-zijn daarin is. Daartoe dient aanvullend onderzoek gedaan te worden middels klinische gesprekken en zonodig psychologisch onderzoek met testen en vragenlijsten. In hoofdstuk 2 wordt de diagnostiek verder uitgewerkt.

 

 

Kritische kanttekeningen bij de DSM-IV

 

Het is van belang om de DSM-IV met een zekere voorzichtigheid te gebruiken. Het is een hulpmiddel en niet een exacte weergave van de werkelijkheid. De DSM-IV heeft beperkingen en vooringenomenheden waarvan de gebruiker zich bewust dient te zijn.

Het systeem is in tegenstelling tot wat de samenstellers beweren, niet neutraal ten aanzien van een theorie. De theoretische basis is nauw verwant met het logisch positivisme en de empiricistische traditie (11). Het is dan ook een waarnemersgecentreerd systeem: wat de onderzoeker of hulpverlener aan objectief constateerbare gegevens heeft verzameld kan ermee worden georganiseerd maar zeker niet de interne subjectieve beleving of de onbewuste motieven van de cliënt of patiënt. Dit terwijl juist de subjectieve beleving en betekenisgeving de aanknopingspunten vormen voor behandeling. Een DSM-IV diagnose behoeft wanneer het om therapie gaat aanvulling met gegevens over de individuele context van de cliënt.

Bovendien is de syndroomomschrijving individualiserend. Alle relevante factoren worden in het individu gesitueerd. De samenstellers gaan ervan uit dat geestelijke stoornissen een uiting zijn van gedragsmatig, psychologisch of biologisch dysfunctioneren[1]. Een visie op de interactie tussen symptomen en de omgeving ontbreekt in de DSM-IV ondanks dat de rol van de omgeving in het ontstaan, aanwezig zijn of voortduren van symptomen een centraal uitgangspunt is in alle therapievormen. De erkenning van verbanden met omgevingsaspecten zoals dat in de formulering van de eerste versie, de DSM-I nog werd gedaan onder invloed van Adolf Meyer (9) is verdwenen. Meyer was terecht van mening dat de omgeving een rol speelde bij het vóórkomen van psychiatrische stoornissen. Een DSM-IV diagnose is daarom in feite slechts geldig voor het moment waarop, en de situatie waarin de symptomen aangetroffen worden.

De DSM-IV is niet cultuur-neutraal (12). Symptomen van mensen uit andere dan de West-Europese en Noord-Amerikaanse cultuur zijn er niet of moeilijk in terug te vinden.

 

Waar het aankomt op het oplossen van problemen, kan het verklaringsmodel dat in het DSM-IV handboek inbegrepen is, beperkende effecten hebben omdat de aansluiting ontbreekt naar een aantal mogelijke oplossingen. Bijvoorbeeld: de aard van de thuissituatie of werkkring kan doorslaggevend zijn voor het optreden of voortduren van een depressie. Wanneer we depressie als een individuele aandoening zien, zal het niet zo voor de hand liggen om te proberen structurele veranderingen te bevorderen in de persoonlijke omgeving van de cliënt.

Zoals in dit boek zal worden beargumenteerd, wordt de reden en betekenis van menselijke problematiek pas duidelijk en begrijpelijk wanneer deze wordt geanalyseerd in termen van de relatie tussen individuele factoren en de historische en actuele omgeving van die persoon. Voor een complete veranderingsgerichte diagnostiek dient een DSM-IV diagnose dus te worden aangevuld met een procesgerichte interactionele analyse.

 

 

Depressieve episode

A. Minimaal vijf van de volgende symptomen zijn binnen dezelfde periode van twee weken aanwezig geweest en wijzen op een verandering ten opzichte van eerder functioneren; ten minste één van de symptomen is depressieve stemming, of, verlies van interesse of plezier.

Geadviseerd wordt om symptomen uit te sluiten die het gevolg zijn van een somatische aandoening of stemmingscongruente wanen of hallucinaties.

 

-1- depressieve stemming gedurende het grootste deel van de dag, bijna elke dag, zoals blijkt uit subjectieve mededelingen (bijvoorbeeld, voelt zich verdrietig of leeg) of observatie door anderen (bijvoorbeeld, lijkt betraand). N.B.: Kan bij kinderen of adolescenten ook prikkelbare stemming zijn.

-2- duidelijke vermindering van interesse of plezier in alle of bijna alle activiteiten gedurende het grootste deel van de dag, bijna elke dag (zoals blijkt uit subjectieve mededelingen of observatie van anderen).

-3- duidelijke gewichtsvermindering zonder dat een dieet gehouden wordt of gewichtstoeneming (bijvoorbeeld, meer dan vijf procent van het lichaamsgewicht in een maand), of bijna elke dag afgenomen of toegenomen eetlust.

-4- slapeloosheid of overmatig slapen, bijna elke dag. N.B. niet: afgenomen behoefte aan slaap.

-5- psychomotorische agitatie of remming (waarneembaar door anderen, en niet alleen maar een subjectief gevoel van rusteloosheid of vertraagdheid), bijna elke dag.

-6- moeheid of verlies van energie, bijna elke dag.

-7- gevoelens (die waanachtig kunnen zijn) van waardeloosheid met of buitensporige of onterechte schuldgevoelens (niet alleen maar zelfverwijten of schuldgevoel over het ziek zijn), bijna elke dag.

-8- verminderd vermogen tot nadenken of concentratie of besluiteloosheid (subjectief vermeld of geobserveerd door anderen), bijna elke dag.

-9- terugkerende gedachten aan de dood (niet alleen de vrees dood te gaan), terugkerende suïcidegedachten zonder dat er specifieke plannen gemaakt zijn, of een suïcidepoging of een specifiek plan om suïcide te plegen.

 

B. De symptomen voldoen niet aan de criteria voor een ‘gemengde episode’ (episode met depressieve en (hypo-)manische symptomen).

C. De symptomen veroorzaken in significante mate lijden of beperkingen in het sociaal of beroepsmatig functioneren of het functioneren op andere belangrijke terreinen.

D. De symptomen zijn niet het gevolg van de directe fysiologische effecten van een middel (bijvoorbeeld een drug of geneesmiddel of een somatische aandoening (zie tabel somatische oorzaken).

E. De symptomen zijn niet eerder toe te schrijven aan een rouwproces, dat wil zeggen na het verlies van een geliefd persoon zijn de symptomen langer dan twee maanden aanwezig of zijn gekarakteriseerd door duidelijke functionele beperkingen, ziekelijke preoccupatie met gevoelens van waardeloosheid, suïcide gedachten, psychotische symptomen of psychomotorische remming.

 

Manische episode

-1- periode van abnormale verhoogde, expansieve of prikkelbare stemming,

aangevuld met drie of meer van de volgende symptomen:

-2- opgeblazen gevoel van eigenwaarde of grootheidsideeën;

-3- afgenomen slaapbehoefte;

-4- spaakzamer dan anders of sterke behoefte om te praten;

-5- gedachtenvlucht of de subjectieve beleving dat de gedachten jagen;

-6- verhoogde afleidbaarheid;

-7- toegenomen dadendrang of psychomotorische agitatie;

-8- overmatige drang tot plezierige activiteiten waarbij grote kans bestaat op pijnlijke gevolgen.

Andere typen episodes: Gemengde episode en hypomane episode. Combinaties van symptomen uit depressieve en manische episode wijzen op een bipolaire depressie.

 

Hypomane episode

Idem als bij een manische episode met dien verstande dat de episode niet ernstig genoeg is om duidelijke beperkingen in het sociaal en beroepsmatig functioneren te veroorzaken of opname in een ziekenhuis noodzakelijk te maken. Geen psychotische kenmerken, die wel bij een manische episode kunnen optreden.

 

Deze opsomming is gebaseerd op: Beknopte handleiding bij de Diagnostische Criteria van de DSM-IV (8).

 

Indeling van depressies

 

Hoofdtypen van depressie

 

De DSM-IV kent twee hoofdtypen van stemmingsstoornissen: de unipolaire en bipolaire depressies. Bij bipolaire depressie is sprake van manische of hypomane episoden. De zelfactiveringstherapie is gericht op aandoeningen met unipolaire depressieve symptomen en lichtere vormen van bipolaire depressie (cyclothymie). (Zie voor een toelichting van deze keuze het voorwoord van dit boek.) Om die reden zal de informatie over bipolaire depressie-typen beperkt zijn. Om onderscheid te kunnen maken tussen unipolaire en bipolaire depressie, is kennis van de manische en hypomane symptomen wel noodzakelijk. Zie daarvoor tabel 1.

 

Depressie syndromen

 

De DSM-IV onderscheidt de volgende depressie syndromen:

 

Unipolaire depressies (schema 1):

-- Depressieve stoornis (Major Depressive Disorder), eenmalig of recidiverend.

Men sprak voorheen wel van een depressie in engere zin. Er moet een depressieve episode herkenbaar zijn die minstens twee weken duurt en die te onderscheiden is van de periode daarvóór. Symptomen: depressieve stemming of verlies van interesse, aangevuld met tenminste vier andere symptomen (zie tabel 1, 1 t/m 9). De stoornis is recidiverend wanneer twee of meer depressieve episodes zijn voorgekomen. Er mag geen sprake zijn van schizofrenie of schizoaffectieve stoornis.

-- Dysthyme stoornis (Dysthymic Disorder).

Depressieve stemming voor het grootste deel van de dag gedurende ten minste twee jaar (een jaar bij kinderen en adolescenten), met twee of meer symptomen. Te onderscheiden van een chronische (milde) depressieve stoornis. De symptomen van een dysthyme stoornis zijn minder ernstig en duren langer dan bij een depressieve stoornis. De somatisch/ vegetatieve symptomen bij dysthymie zijn gemiddeld veel minder ernstig dan bij een ‘major depression’. De cognitief/affectieve symptomen zijn in het algemeen vergelijkbaar ernstig (13).

-- Depressieve stoornis. Niet anders omschreven(NAO). Bijvoorbeeld: Premenstruele dysfore stoornis en andere toestandsbeelden, die niet onder de andere syndromen gerangschikt kunnen worden.

 

Bipolaire depressies:

Bipolaire depressies zijn te herkennen aan het wisselend optreden van depressieve episoden en manische of hypomane episodes (tabel 1). Zie de beslisboom Bipolaire Stoornissen (schema 2). De DSM-IV onderscheidt:

-- Bipolaire stoornis I en II (Bipolar Disorder).

-- Cyclothyme stoornis (Cyclothymic Disorder).

De symptomen van een cyclothyme stoornis zijn minder ernstig en duren langer (minstens twee jaar) dan bij de bipolaire stoornissen I en II.

-- Bipolaire stoornis. Niet anders omschreven (NAO).

 

Overige stemmingsstoornissen:

-- Stemmingsstoornis door een somatische aandoening (Mood Disorder Due to a General Medical Condition).

Hierbij kan de somatische aandoening de oorzaak zijn van, of de aanleiding tot een depressie. Zie hoofdstuk 4 en de inventarisatie daarin van somatische oorzaken (pag. X). Een depressie na CVA is een voorbeeld van deze categorie.

-- Stemmingsstoornis door een middel. Samenhangend met intoxicatie, onthoudingsverschijnselen of bijwerkingen van een medicijn. Zie de inventarisatie van somatische oorzaken (p. X).

-- Stemmingsstoornis Niet anders omschreven. De symptomen voldoen niet aan de criteria voor specifieke stemmingsstoornissen.

 

Overige depressieve syndromen

 

Behalve de reeds genoemde worden in de recente literatuur nog de volgende varianten van unipolaire stemmingsstoornissen onderscheiden:

 

Milde depressie of sub-klinische depressie (Minor Depressive Disorder). Zie de NHG-Standaard Depressie, en de CBO-Richtlijn Depressie bij Volwassenen (14). In de DSM-IV valt de milde depressie onder: Depressieve stoornis. Niet nader omschreven.

Een milde depressie is een variant van de depressieve stoornis, in die zin dat er volgens de criteria van het NHG, drie tot vier van de symptomen van een depressieve episode aanwezig zijn (zie tabel 1 ). De DSM-IV vereist twee tot vier symptomen voor de diagnose milde depressie. Duur: minimaal een week tot chronisch. Wanneer de klachten langer duren dan twee jaar spreekt men van dysthymie. Een kwart van de mensen met een milde depressie ontwikkelt een depressieve stoornis in engere zin.

Mensen met een milde depressie blijken meer belemmeringen te ondervinden en meer risico op zelfdoding te lopen dan mensen met een ernstiger depressieve stoornis. Vroegtijdige herkenning en behandeling is dus geboden.

De milde depressie is moeilijk te onderscheiden van surmenage - zie hierna onder: Aandoeningen met depressieve symptomen.

De milde depressie zal vaak behandeld worden in de huisartspraktijk of een andere eerste lijns instelling. De bibliotherapieversie van de ZAT (in deel II) is geschikt voor de behandeling van milde depressie en surmenage.

 

Herhalende kortdurende depressie. Herhalend optreden van periodes met symptomen van een depressieve stoornis, maar korter durend dan twee weken. Episoden duren een dag tot een week, komen minimaal één keer per maand voor over de tijdsduur van minstens een jaar.

 

Dubbele depressie

Hiervan is sprake wanneer naast een chronische milde depressie een depressieve stoornis wordt geconstateerd. De vraag is of het juist is om hierbij van twee aparte syndromen te spreken.

 

Post-partum depressie.

Ook wel postnatale depressie genoemd. In de DSM-IV, een depressief syndroom met de toevoeging: met begin post partum. Het begin moet binnen vier weken na de bevalling liggen volgens de criteria van de DSM-IV. Het blijkt echter dat een groot aantal vrouwen pas 10 weken na de bevalling depressief worden. Het is een depressie naar aanleiding van stressvolle omstandigheden rond zwangerschap of bevalling. De relatie met lichamelijke factoren is tot nu toe niet aangetoond. Tien procent van de vrouwen krijgt een depressie na de bevalling. De beste voorspeller is een depressie tijdens de zwangerschap. Van de zwangere vrouwen had acht procent daar last van (20). Deze depressie kan verward worden met een depressie als gevolg van een schildklierstoornis die soms na een bevalling kan optreden.

In de eerste zes maanden na een miskraam is er een grotere kans op een ernstige depressie.

 

Seizoensgebonden depressie (SAD): Depressie die varieert met het jaargetijde. Deze zogenaamde winterdepressie kan goed behandeld worden met lichttherapie (16) De criteria voor de SAD zijn (17):

--- Uitsluitend voorkomend in herfst of winter, verdwijnt in de lente.

--- Dit verloop moet zich minstens twee jaar na elkaar hebben voorgedaan, waarbij de depressie minstens eenmaal ernstig dient te zijn.

--- Ernstige psychische aandoeningen of met de periode samenhangende psychosociale factoren, zoals seizoensarbeid, moeten uitgesloten worden.

 

Gemaskeerde depressie: Een naam voor een depressief syndroom waarbij de stemmingssymptomen moeilijk merkbaar zijn of overschaduwd worden door andere symptomen (18). Meestal staan lichamelijke klachten op de voorgrond. Bij doorvragen blijken de stemmingssymptomen er wel te zijn. De CBO- richtlijn raadt het gebruik van deze term af.

 

 

Depressie optredend bij lichamelijke of psychische aandoeningen

Er zijn verschillende combinaties van depressie met andere ziekten of syndromen mogelijk(19;20):

-1- depressie symptomen bij een ziekte. Bijvooorbeeld: de ziekte van Cushing, hyperthyroïdie, Chronisch Vermoeidheids Syndroom.

-2- depressie als direct gevolg van ziek zijn. De ziekte is dan de stressor die de depressie op gang kan brengen.

-3- depressie symptomen bij een psychische aandoening. Zoals een aanpassingsstoornis met depressieve stemming.

-4- depressie naast een andere psychische aandoening:

Een ernstige depressieve stoornis en de herhalende kortdurende variant gaan vaak gepaard met paniekstoornis, fobieën, middelenmisbruik. De andere vormen van depressie komen ook in variërende mate in combinatie met ander problematiek voor, zoals: pijnklachten, eetsstoornissen, middelenmisbruik en angststoornissen.

 

Er zijn een groot aantal ziekten en stoornissen waarbij zich symptomen voordoen die ook bij depressie worden aangetroffen ( Zie bijlage X ). Dat zijn onder andere:

- Aanpassingsstoornis met depressieve stemming;

- Post Traumatisch Stress Syndroom;

- Premenstrueel Syndroom (Luteal Phase Dysphoric Disorder);

- Eetstoornissen;

- Chronisch Vermoeidheids Syndroom (CVS of ME)

- Fybromyalgie

- Hyperventilatie syndroom (DSM-IV: Paniekstoornis);

- Hypoglycaemie;

- Angststoornis;

- Somatoforme stoornis;

- Slaapstoornissen;

- Dementie.

Het is belangrijk om deze gesteldheden te onderscheiden van depressieve syndromen, omdat er meestal aanvullende specifieke behandeling nodig is. In hoofdstuk 2 worden de herkenningkriteria weergegeven.

 

Depressie kan ook voorvloeiend uit middelengebruik (bijvoorbeeld als bijverschijnsel van medicatie), vergiftigingen en deficiënties. Zie bijlage X: somatische oorzaken van depressieve symptomen.

Wanneer een andere aandoening dan depressie de symptomen veroorzaakt moet deze aandoening eerst worden behandeld. Een depressieve stoornis naast gegeneraliseerde angst of een persoonlijkheidsstoornis wordt eerst behandeld. Bij een panieksstoornis is het afhankelijk van welk van de twee condities een grotere last veroorzaakt en van de persoonlijke omstandigheden van de cliënt/patiënt.

 

 

Diagnostische categorieën en hulpverlenen

 

De relatie tussen categorieën van syndromen en hulpverlenen is complex. Categorisering richt zich op het vaststellen van afgrensbare syndromen. De verschillende gesprekstherapieën (zie hoofdstuk 8) zijn gericht op de condities die aanleiding of oorzaak zijn en/of het syndroom, respectievelijk symptomen ervan, in stand houden. Gesprekstherapie is niet rechtstreeks op het syndroom zelf gericht.

De constatering van een DSM-IV syndroom betekent in ieder geval dat behandeling aangewezen is (mits de cliënt/patiënt daarom vraagt). De persoonlijke kenmerken van de cliënt, zoals motivatie, hulpvraag, inzicht, persoonlijkheid, geschiedenis en omstandigheden, hebben een directer verband met de aard en het succes van de hulpverlening, dan de diagnostische categorie. Therapieën voor depressie, zoals de ZAT, zijn gericht op persoonlijke kenmerken, bijvoorbeeld op negatieve denkschema’s, piekeren, inadequate dagindeling, matige probleemoplossings-strategieën, interpersoonlijke vaardigheden en zelf-verwaarlozing.

 

Problemen naast de DSM-IV symptomen

 

Naast de in de DSM-IV genoemde symptomen, blijken mensen met een depressie of verwant syndroom, bij navraag een reeks van problemen te melden. Dat kunnen problemen zijn die voortvloeien uit het depressief-zijn, zoals gevoelens van falen of machteloosheid. Het kunnen ook kenmerken zijn, die bij de persoon horen en een extra accent hebben gekregen, zoals: nooit tevreden zijn over zichzelf, geen boosheid kunnen voelen, niet over moeilijkheden kunnen praten, enzovoort. Deze klachten of symptomen zullen een rol spelen bij het tot stand komen en het in stand houden van een depressie. Kennis ervan is van belang bij het vaststellen van therapeutisch doelen en strategieën. In het hoofdstuk 2 zal ik ingaan op de inventarisering van klachten, problemen en symptomen.

 

Epidemiologie van depressieve stoornissen

 

Epidemiologische gegevens onderstrepen het belang van signalering en hulp bij depressies. Onderzoek in Nederland (21) onthult een jaarprevalentie (het aantal gevallen in een jaar) van 6.7 procent van de bevolking. De jaarprevalentie van depressie in engere zin in de huisartspraktijk wordt geschat op 5.5 procent (22). Daarnaast heeft 4.5 procent van de huisartspatiënten last van anderssoortige depressies. De European Depression Patient Study (23) leverde de volgende cijfers op (prevalentie over 6 maanden, bijna tachtigduizend respondenten in verschillende Europese landen):

- Major Depression (depressief syndroom): 6.9 procent.

- Minor Depression (matige depressie): 1.8 procent

- Sub-klinische depressie (milde depressie): 8.3 procent.

Totaal: 17 procent

 

Volgens de Clinical Practice Guideline ligt de jaarprevalentie tussen 10 en 22 procent.

Huisartsen registreren circa 10 depressieven per 1000 patiënten (24). De huisarts verwees 15 - 20 procent van de depressieve patiënten naar de GGZ. Van de patiënten met functionele klachten lijdt 20 procent aan een depressief syndroom (25). Volgens gegevens over de periode 1974 - 1977 (26) was 4.4/1000 van de bevolking in behandeling voor een depressie in de ambulante sector.

Het is in ieder geval duidelijk dat het grootste gedeelte van de patiënten met depressieve klachten door de huisarts behandeld wordt.

In een onderzoek op een RIAGG in 1990 onder oud cliënten (27) bleek 30 procent van de respondenten in behandeling geweest te zijn voor depressieve klachten en 18 procent voor neurasthene klachten en overspannenheid.

 

Samenvattend: Veel mensen lijden aan een aandoening die onder een van de depressie categorieën gerangschikt kan worden. Zeven tot tien procent van de bevolking is volgens epidemiologisch onderzoek depressief. Meer dan 30 procent van de bevolking van de Westerse landen loopt kans om gedurende zijn of haar leven een depressieve periode door te maken. Vrouwen hebben volgens onderzoek een twee keer zo grote kans op depressie[1]. Gezien deze cijfers lijkt het overigens niet gerechtvaardigd om bij depressie over een abnormale toestand te spreken.

 

 

Ernst en verloop

 

Depressie gaat soms gepaard met angst of met psychotische kenmerken: wanen, achterdocht of hallucinaties. Een depressieve patiënt met psychotische verschijnselen heeft een hoger risico op suïcide en de kans op recidive is hoger.

De aanwezigheid van vitale kenmerken wijst op een ernstige toestand en is een reden voor het voorschrijven van antidepressiva.

 

 

 

 

Vitale kenmerken:

 

Verlies aan interesse of plezier in vrijwel alles;

Ontbreken van een reactie op gewoonlijk plezierige prikkels;

Drie of meer van de volgende symptomen:

1 - Andere kwaliteit van depressieve stemmming dan de gevoelens die men ervaart na de dood van een dierbaar persoon;

2 - In de ochtend zijn de klachten het erggst;

3 - Vroegtijdig ontwaken, tenminste twee uuur voor het gebruikelijke tijdstip (early morning insomnia);

4 - Psychomotore remming of agitatie;>

5 - Belangrijk gewichtsverlies, gebrek aann eetlust;

6 - Buitensporige of onterechte schuldgevooelens;

 

De ernst van een depressie kan afgeleid worden uit de duur, het aantal symptomen, de intensiteit, de beperkingen die voortvloeien uit het depressief-zijn, de subjectieve beleving, de verborgen betekenis en het vóórkomen van recidive.

Het inschatten van de ernst geschiedt vaak door middel van een zelfrapportage vragenlijst zoals de BDI, de ZUNG, of een beoordelingsinstrument zoals de Hamilton of de BECH. De zelfrapportage vragenlijsten kunnen door de hulpverlener verstrekt en beoordeeld worden aan de hand van de bijbehorende normen. De beoordelingsschalen vereisen klinische deskundigheid. Zie voor een bespreking van deze instrumenten hoofdstuk 2.

Het aantal hoofdsymptomen kan worden geinventariseerd met behulp van de DSM-IV criteria.

 

Zoals hierboven reeds aangegeven bij milde depressie is het aantal symptomen niet altijd indicatief voor de ernst van de toestand. Juist de minder ernstiger depressies hebben meer verstorende gevolgen voor het leven van de persoon. Een kwart van de cliënten met een milde depressie blijkt binnen twee jaar een ernstig depressief syndroom te ontwikkelen (28).

Johnson en collega’s (29) vergeleken patiënten die voldeden aan de DSM-III criteria voor depressie in engere zin en/of dysthymie met een categorie patiënten met slechts enkele symptomen. De risicofactoren voor deze laatste categorie patiënten bleken even hoog of hoger te zijn dan voor patiënten met vijf of meer symptomen. Het aantal pogingen tot zelfdoding was in de groep van mild depressieve patiënten 26 procent, vergeleken met 23 procent in de andere groep. Medische consultatie over emotionele problemen was 21 versus 11 procent. Verlies van meer dan een week werk ten gevolge van emotionele problemen: 18 versus 16 procent.

 

Een van de ernstigste gevolgen van een depressie is zelfdoding. In Nederland maken meer dan 1500 mensen per jaar een eind aan hun leven. In negen van de tien gevallen gebeurt dat in een depressieve toestand. Van een steekproef van patiënten met een depressie die ernstig genoeg was om opgenomen te moeten worden stierf tot 15 procent door zelfdoding (30).

 

 

Duur en terugval

 

De meeste depressies herstellen binnen een jaar (31) ongeveer 15 procent van de behandelde depressies wordt chronisch. Volgens Lamberts (32) is 30 procent van de depressieve episoden na vier weken verdwenen. Na zes maanden is 37 procent nog depressief. Ormel en collega’s (33) vonden dat 21 procent van de patiënten met een depressie dat na één jaar nog steeds was. Na drie en een half jaar was dat nog 12 procent. De rest van de patiënten voldeed niet meer aan de meetcriteria.

Follow up onderzoek en lange termijn studies van behandeling in de Verenigde Staten na 1980, geeft het volgende beeld: van de patiënten met een acute depressieve stoornis bleek 12 procent na 5 jaar niet hersteld en 7 procent na 10 jaar (34). Van de patiënten die herstellen kreeg de helft binnen 2 jaar een terugval.

Elke volgende depressieve episode vergroot de kans op chroniciteit. Meer dan 25 procent ondervindt een periode van matige of milde depressie voorafgaand aan de ontwikkeling van een depressieve stoornis (major depression) en de meeste patiënten blijven last houden van milde of matige symptomen na herstel.

 

 

Beperkingen en risicofactoren

 

Meer dan de helft van de cliënten of patiënten ondervindt ernstige beperkingen in het sociaal functioneren (35), zoals verhoogd ziekteverzuim, minder sociale contacten, slechter functioneren in het gezin of in de relatie. In veel gevallen leidt het ziekteverzuim tot tijdelijke of definitieve arbeidsongeschiktheid. De sociale beperkingen vormen een belangrijke reden tot behandeling. Niet alleen verlagen deze beperkingen de kwaliteit van het leven van de persoon, maar deze veroorzaken tevens hoge maatschappelijke kosten.

De verhoogde fysieke kwetsbaarheid van depressieve personen is eveneens een belangrijk punt van aandacht. Zij hebben blijkbaar een toegenomen vatbaarheid voor ziekten en maken vaker dan anderen gebruik van de somatische gezondheidszorg. Het sterftecijfer van patiënten met een depressief syndroom die ouder zijn dan 55 jaar bleek vier maal zo hoog als bij een contrôlegroep zonder depressie.

 

 

Kwetsbaarheid voor depressie

 

In de ‘vatbaarheid’ voor depressie spelen biologische, psychologische en sociale factoren een rol:

- Biologisch: Er zijn sterke aanwijzingen dat een aantal neurotransmitters zoals serotonine en noradrenaline van betekenis zijn bij het verloop van depressie. Neurotransmitters zijn substanties die door de cellen uit de voedingsstoffen in het bloed gemaakt worden en die onder andere een functie hebben in de prikkeloverdracht tussen de hersencellen. Nadat ze hun taak vervuld hebben worden ze weer afgebroken. Depressie zou samenhangen met een te laag niveau van deze stoffen. De antidepressiva verhogen de concentratie van een of meer van die stoffen.

Mogelijk is er bij depressie ook sprake van een verstoring in de regulerende functies van het hormonale systeem dat de reacties van het lichaam op stress reguleert, de hypothalamus-hypofyse-bijnierschors-as tesamen met het limbische systeem (zie hoofdstuk 4). Door een aantal onderzoekers wordt het ontstaan van dysfuncties in dit systeem in verband gebracht met langdurige stressvolle ervaringen in de vroege jeugd.

Verstoringen in het slaap-waakritme en depressieve symptomen blijken vaak tegelijk op te treden. Het ontstaan van depressie zou kunnen samenhangen met een gebrek aan slaapbehoefte (31).

Zoals reeds eerder vermeld kunnen ziekten, gebrek aan voedingsstoffen, misbruik van middelen en vergiften, symptomen van depressie veroorzaken. Zie de lijst van somatische oorzaken (bijlage X).

 

- Psychologisch: Een ander type kwetsbaarheid heeft te maken met psychologische eigenschappen van de persoon zoals: persoonlijkheidskenmerken, levensstijl, sociale vaardigheden, manieren om ervaringen te interpreteren, ontwikkelingsnivo, vermogen tot leren, enzovoort. Deze psychologische eigenschappen zullen deels aangeboren en deels opgelopen of verworven zijn tijdens het opgroeien. Overigens heeft ieder mens naast eigenschappen die de kwetsbaarheid verhogen natuurlijk ook eigenschappen die juist de veerkracht versterken (36) en de kwetsbaarheid verminderen. Deze eigen kracht kan ingezet worden bij de bestrijding van negatieve gevolgen. In hoofdstuk 5 zal ik de psychologische aspecten van depressief-zijn bespreken.

 

- Sociaal: De omgeving kan een belangrijke rol spelen bij het op gang brengen of voortduren van depressie symptomen en daarmee samenhangende klachten en problemen. Het blijkt bijvoorbeeld dat pijnlijke ervaringen (‘life-events’) gevolgd kunnen worden door een periode van neerslachtigheid en dat de manier waarop de omgeving reageert de ernst en duur kunnen doen toenemen of juist afnemen (37). De sociale context is altijd van wezenlijk belang bij het beoordelen van de betekenis van het depressie-proces.

 

Het is belangrijk om te beseffen dat bij depressie het hele lichaam betrokken is, niet slechts de anatomische structuur van de hersenen. Daarnaast bepalen psychologische en sociale, interpersoonlijke gebeurtenissen, nu en in het verleden, mede hoe een bepaald persoon in haar wereld functioneert.

 

 

 

Terug naar Startpagina

 

 

 

 

 

DE ‘BINNENKANT’ VAN DEPRESSIE: DEPRESSIEF-ZIJN

 

Analyseniveaus

 

Wanneer we ‘objectieve’ observatie-criteria gebruiken raakt de betekenis die een depressieve periode voor een iemand heeft en de persoonlijke beleving daarvan te makkelijk uit beeld. De betekenis: dat wat depressief-zijn op een bewust en onbewust niveau ‘doet’, is echter juist het aangrijpingspunt voor een behandeling. Betekenis is niet direct waarneembaar maar kan afgeleid worden uit wat de cliënt vertelt en laat zien. Daarnaast kan betekenis - in functionele zin - gereconstrueerd worden vanuit een algemene theoretische visie op reden en doel van het menselijk handelen.

In de rest van dit hoofdstuk ga ik in op de ‘binnenkant’ ofwel de persoonlijke aspecten van depressief-zijn. In de volgende hoofdstukken zal ik regelmatig op de ‘binnenkant’ terugkomen omdat die van wezenlijk belang is voor vormgeving van de therapeutische houding en voor de keuze van veranderingsstrategieën.

 

De persoonlijke aspecten van het doormaken van een depressie kunnen worden onderscheiden in twee niveaus:

-1- processen die op een bewust niveau door iemand kunnen (maar niet hoeven) worden ervaren of gereconstrueerd;

-2- spontane, onbewust verlopende activiteiten van de betrokken persoon gericht op diens subjectieve omgeving.

 

De subjectieve omgeving (of context) is de omgeving zoals die door een bepaald persoon wordt ervaren en niet de werkelijke, onafhankelijk van haar bestaande situatie. De subjectieve omgeving verschilt van mens tot mens omdat mensen onderling verschillen.

Onder onbewust verlopende activiteiten vallen gebeurtenissen op lichamelijk terrein zoals hormonale stressreacties en neurale veranderingen en psychologische activiteiten zoals leren, rijping en aanpassing. Dit type processen hebben meestal pas gevolgen op de langere termijn, wat het moeilijk maakt om ze te herkennen.

 

Het doormaken van een depressie is geen statische toestand maar een persoonlijk proces in tijd en ruimte. Om dat persoonlijke karakter te benadrukken zal ik waar dat van toepassing is over depressief-zijn spreken.

 

Wat niveau -1- betreft, kan worden gedacht aan persoonlijke belevingen, gewaarwordingen, betekenisgeving, leefgewoonten, gedrag, coping, interpersoonlijke processen, het maken van keuzen, culturele en sexe-specifieke interacties, invloed van sterke en minder sterke eigenschappen, etcetera.

Niveau -2- heeft betrekking op fundamentelere, spontane processen die de grondslag vormen voor de meer bewuste cognitieve, affectieve en gedragsmatige activiteiten van een persoon. Dit is het niveau waarop de veranderingen ontstaan die tot uiting komen op het belevingsniveau. De biopsychische processen waar ik hier op doel hebben een functie in de aanpassing, zelfhandhaving en ontwikkeling van een persoon in en met een voortdurend veranderende omgeving. Daaronder vallen de emotionele en biochemische reacties op stressoren en andere aspecten van het depressief-zijn die direct of indirect een rol spelen bij de wisselwerking tussen een persoon en haar of zijn persoonlijke omgeving. Deze aanpassende en ontwikkelende processen zijn dus in feite vormen van zinvolle actie[1].

 

 

 

 

Eerste niveau: Subjectieve beleving van depressief-zijn

 

Beleving van intensiteit

 

Een van de aspecten die moeilijk objectief te meten is, is de intensiteit van het lijden onder de depressie. Er bestaat niet zoiets als een depressiethermometer. De hulpverlener kan onder andere afgaan op de beperkingen die de cliënt rapporteert. De subjectieve ernst van de depressie wordt echter bepaald door de beleving van de cliënt. Zij kan een milde depressie als ondraaglijk ervaren of een ernstige depressie gelaten ondergaan. De diepte van het lijden kan ook samenhangen met hoe pijnlijk de aanleiding tot een depressie was, zoals het overlijden van een partner of een echtscheiding. De mate waarin iemand denkt aan dood gaan, of feitelijke pogingen doet in die richting, is een belangrijke indicator van intensiteit. Echter, er zijn mensen die niet geneigd zijn tot zelfdoding of geen hulp vragen maar toch zeer intens lijden. Lichamelijke signalen (expressie, houding, huilen) kunnen een indicatie geven van de mate waarin de cliënt last heeft van zijn of haar symptomen. De reacties van relevante anderen (partner, familie, vrienden), zullen eveneens een rol spelen bij de ervaren intensiteit.

Het is voor de beoordeling van intensiteit belangrijk om niet alleen af te gaan op de standaard symptomen maar ook goed naar het verhaal van de cliënt te luisteren.

 

 

Interpretatie van klachten en symptomen

 

De betekenis die een depressie voor iemand heeft in de zin van opvattingen over de aard van de aandoening en van verwachtingen over het verloop en de gevolgen, verschilt van persoon tot persoon. Veel mensen die volgens de diagnostische criteria een depressie hebben, zullen dat zelf niet zo benoemen. Misschien klagen ze over frequente moeheid of over het zich slecht kunnen concentreren, of ze denken overspannen of oververmoeid te zijn of een lichamelijke kwaal te hebben. Er zullen ook mensen zijn die geloven dat hun stemming gewóón is, omdat ze zich al zo lang zo gevoeld hebben. Misschien zien ze zichzelf als verveeld, of ze geloven dat de wereld sowieso een tranendal is en dat hun ongenoegen vanzelfsprekend is.

 

Andere symptomen dan een gebrek aan levensvreugde kunnen op de voorgrond staan zoals gespannenheid, alcohol misbruik, gokverslaving, chronische pijn of een weerzin tegen voedsel. Daarnaast zal ieder haar klachten op haar eigen manier beoordelen, bijvoorbeeld: als falen, als een onvermijdelijk uitvloeisel van haar karakter, als iets dat door eigen schuld ontstaan is of juist door de schuld van anderen. De persoon kan zich schamen voor haar klachten of ze als een uitdaging zien. De ene persoon ondergaat het als iets tijdelijks, als een probleem dat opgelost kan worden, de ander beleeft het als iets dat nooit meer overgaat.

 

De omstandigheden zullen eveneens een grote rol spelen in de betekenis die iemand aan het depressief-zijn geeft. Persoonlijke situaties zoals armoede, een slecht huwelijk, werkloosheid of een traumatisch verleden beïnvloeden de manier waarop een depressie wordt ervaren. Ook de interpretatie van het gebeuren door de partner en diens houding is van grote invloed.

Al deze aspecten zullen effect hebben op wat iemand doet of denkt te kunnen doen om zijn of haar klachten te verlichten of op te lossen. Elk type interpretatie heeft gevolgen voor het verloop van de aandoening.

 

Het verschil in beleving en de daaruit voortvloeiende verwachtingen over de reacties van anderen, heeft ook consequenties voor de manier waarop een depressief persoon haar klachten zal uiten (wat maakt dat een depressie vaak moeilijk te herkennen is). Daarnaast spelen individuele opvattingen over wat ziekte is en wat gezondheid is, wat normaal is en wat abnormaal, een grote rol bij de subjectieve beoordeling van eigen problemen en klachten.

 

 

De invloed van betekenis en beleving: een illustratie

 

De problemen van Bart uit het begin van dit hoofdstuk, deden zich voor in een periode waarin van alles mis ging. Niet alleen zijn huwelijk stond op de tocht, zijn vader was kort geleden overleden aan een ernstige, slepende ziekte en hij dreigde zijn baan kwijt te raken. Deze omstandigheden maakten de beleving van zijn depressie zwaarder. Daarbij kwam dat hij zijn neerslachtigheid en gebrek aan energie ervoer als een hinderpaal bij het oplossen van de actuele moeilijkheden. Bovendien schaamde hij zich voor zijn klachten en probeerde zijn ellende voor zijn collega’s te verbergen. Hij had zichzelf altijd gezien als vindingrijk en creatief en het feit dat hij geen uitweg zag schokte hem ernstig in zijn zelfbeeld. Zich depressief en machteloos voelen had op dat moment een zeer negatieve betekenis voor hem.

 

 

Oorzaken en gevolgen

 

De persoonlijke beleving en betekenisgeving correspondeert niet noodzakelijk met een negatief verloop van de depressie en het depressief-zijn. De inschatting van de ernst wordt mede bepaald door de gevolgen. Er is een positief (d.w.z.: afwijkingversterkend) terugkoppelings-effect: kleine oorzaken hebben grote gevolgen wanneer de gevolgen zodanig op elkaar inwerken dat ze elkaars effect versterken. Grote gevolgen kunnen dus, omgekeerd, kleine oorzaken hebben. Op depressie toegepast: een ernstige depressie hoeft geen ernstige oorzaken te hebben.

Sommige effecten van een depressie versterken de depressie, zodat een depressief persoon in een negatieve spiraal belandt. Anders gezegd: ‘ziek-zijn’ maakt ‘zieker’, of, problemen veroorzaken problemen. Terugredenerend: er zijn redenen om de objectieve ernst te relativeren (niet de subjectieve ernst). Dat kan consequenties hebben voor de te nemen maatregelen. Het is vanzelfsprekend dat het aanbod van de hulpverlener overeen zal moeten stemmen met de beleving van de cliënt, terwijl tegelijkertijd vermeden moet worden om het proces te negatief te interpreteren.

 

De versterkende effecten kunnen van binnenuit komen. Bijvoorbeeld wanneer het gevoel van machteloosheid toeneemt, doordat de cliënt denkt niet in staat te zijn eruit te komen, of doordat de lichamelijk conditie afneemt als gevolg van zelfverwaarlozing of slaapgebrek. De cliënt kan zich zorgen maken over gezinsleden, gaan twijfelen aan de liefde van de partner, bang zijn een baan kwijt te raken, slechter gaan eten, te lang in bed blijven liggen, etcetera. Er zijn heel veel secundaire (subjectieve) gevolgen van het depressief-zijn voorstelbaar die de stress vergroten en de subjectief ervaren ernst van het gebeuren versterken. Effecten die van buitenaf komen, zijn bijvoorbeeld verkeerde medicatie, onjuiste voorlichting en adviezen, overbezorgdheid van gezinsleden en negatieve interpersoonlijke reacties.

 

Die interne en externe effecten kunnen mogelijk de verbetering blokkeren of afremmen. Het is dus zinvol om deze effecten te neutraliseren. Dat is in therapeutische zin van belang, omdat beleving sterk bepalend kan zijn voor de motivatie van de cliënt om zelf iets te ondernemen ter verbetering en voor de energie die daarin gestoken kan worden.

Een van de eerste stappen in een hulpverlenend contact is het verschaffen van een hoopgevend referentiekader: een positief perspectief aan de cliënt. Dat maakt het misschien mogelijk de eigen krachten van die persoon te mobiliseren. Het kan een vonkje zichtbaar maken dat vervolgens aangewakkerd kan worden. Een hoopgevend referentiekader kan bestaan uit informatie over het proces van depressief-zijn en adviezen met betrekking tot wat de cliënt zelf kan doen om zich beter te gaan voelen. In het ZAT bibliotherapieboek (38) is dit soort informatie en adviezen te vinden.

 

 

Culturele verschillen

 

Iemands ziekte-opvatting hangt af van diens culturele en sociaal/geografische achtergrond.

Uitwendige en inwendige gebeurtenissen roepen primaire affectieve reacties op met een persoonsgebonden en dus ook cultuurgebonden belevingsvorm. De beleving wordt vervolgens op verschillende manieren verklaard en gerapporteerd. Vooral bij psychische/psychiatrische aandoeningen van mensen uit andere culturen kan de ziektebeleving nogal verschillen van wat we in de Westerse cultuur gewend zijn. Dat zal diagnostische en behandelproblemen opleveren (39). De gerapporteerde symptomen zullen bijvoorbeeld moeilijk in de DSM-IV teruggevonden worden. In andere culturen worden vaker pijnklachten, neurasthenie- of surmenage-achtige klachten gepresenteerd, terwijl in de Noord -Amerikaanse/ West-Europese culturen typische depressie-symptomen meer op de voorgrond staan.

Ook de behandeling zal meer cultuursensitief of juist cultuurneutraal moeten zijn om een te grote kloof tussen behandelaar en cliënt of patiënt te voorkomen. Dat betekent dat in de bejegening en behandeling rekening gehouden moet worden met voor de cliënt betekenisvolle normen en waarden, bijvoorbeeld op het terrein van geloof, rolpatronen, familieverhoudingen, schaamte en schuld en man/vrouw relaties.

Een cultuurneutrale aanpak is een aanpak die gebaseerd is op een referentiekader waarin de verschillen tussen mensen centraal staan, en die gericht is op het individuele, het unieke en niet op de grootste gemene deler.

Het gebruiken van gestandaardiseerde diagnostische systemen en behandelvormen bij cliënten uit andere dan de Westerse cultuur, kan extra risico’s op misvattingen en een te grote afstand tussen hulpverlener en cliënt opleveren.

 

 

Sekse-specifieke aspecten

 

Er liggen culturele normen, waarden en veronderstellingen ten grondslag aan opvattingen over hoe mannen en vrouwen horen te zijn. Ze bepalen ook wat ieders positie is in de samenleving, in het gezin en als individu. De ‘gender- identiteit’ is grotendeels een sociale constructie maar daardoor niet minder werkelijk. Het is daarom van belang dat een diagnosticus of hulpverlener zich bewust is van specifieke met sekserollen verbonden aspecten, zonder weer nieuwe starre vooroordelen te creëren over hoe mannen of vrouwen zijn. Mannen en vrouwen verschillen, maar ‘mannelijke’ en ‘vrouwelijke’ eigenschappen vallen niet altijd samen met mannen en vrouwen. De aan mannen toegeschreven kwaliteiten kunnen ook bij vrouwen worden aangetroffen en andersom.

De meeste theorieën over depressie hebben met elkaar de opvatting gemeen dat depressie kan optreden in verband met echte of vermeende machteloosheid, uitzichtloosheid en gebrek aan sociale steun. De specifieke sociaal-culturele rol die aan een man of vrouw wordt toegekend in zijn of haar situatie, kan de basis zijn voor een feitelijke onvrijheid om intrinsieke wensen en noden te vervullen. Waardoor een situatie van machteloosheid ontstaat, die de kwetsbaarheid voor depressie, of andere aandoeningen, vergroot.

In onze Westerse cultuur worden bepaalde eigenschappen aan mannen en andere aan vrouwen toegeschreven. Er wordt bijvoorbeeld gezegd dat mannen rationeel en instrumenteel zijn en vrouwen gevoelig en relationeel (40). Het feit dat vrouwen makkelijker gevoelens uiten, betekent niet altijd dat ze gevoeliger of sensitiever zijn maar dat het van hen kennelijk wordt geaccepteerd. De sensitiviteit van mannen wordt soms onderschat doordat mannen, vaker dan vrouwen, geneigd zijn om op een door hen aangevoeld probleem te reageren met actie in plaats van met woorden. De intenties zijn gelijk maar de uitwerking van de intenties verschilt.

 

Mannen zijn vaker geneigd om zich door hun partner te laten verzorgen en het vanzelfsprekend te vinden dat hun vrouw de was doet, de kinderen opvangt en hun overhemd strijkt. Ze doen niet alleen hun partner daarmee tekort, maar ook zichzelf. Ze blijven op die manier in een kinderlijk afhankelijke rol hangen. Veel vrouwen hebben geleerd om voor anderen te leven en hun eigen belangen om de tweede plaats te stellen.

Deze voorbeelden van gedragspatronen die ook de kwetsbaarheid voor depressie kunnen verhogen gaan niet bij iedereen op, het zijn slechts uitingen van tendenzen. Universele mannelijke of vrouwelijke eigenschappen bestaan niet (41).

Volgens epidemiologisch onderzoek zijn vrouwen twee maal zo vaak depressief als mannen. Vooral getrouwde vrouwen met kinderen lopen een groter risico. Deze verschillen worden volgens onderzoekers onvoldoende verklaard uit hormonale, genetische of sociaal-economische factoren (42;43). De verschillen kunnen wel verklaard worden uit verschillen in sociale rollen en waardering (44;45). Het is dus van belang om de met sekseverschillen samenhangende gebeurtenissen en kenmerken een plaats te geven bij de beoordeling en behandeling van depressie.

 

 

Zelfpresentatie

 

De manier waarop een persoon zich in de sociale omgang presenteert kan leiden tot depressie. daarnaast kan depressief-zijn een manier van zelfpresentatie worden.

Wat het eerste betreft, mensen die depressief worden laten hun zelfwaardering vaak afhangen van factoren buiten zichzelf. Ze houden zich meer bezig met wat anderen over hen denken dan dat ze oog hebben voor eigen kwaliteiten, wensen en behoeften. Helaas is dat een houding die door onze Westerse cultuur, die meer op vorm dan op inhoud gericht is, versterkt wordt. Je hoort zo en zo te zijn en niet anders. Deze externe referentie maakt dat mensen het contact met zichzelf - met hun persoonlijke noden, behoeften en verlangens - kwijt kunnen raken, en een te aangepast leven gaan leiden dat slecht overeenstemt met hun eigenlijke identiteit. Dat veroorzaakt stress via gevoelens van machteloosheid, eenzaamheid en vermoeidheid als gevolg van de inspanning om erbij te kunnen horen. Deze stress kan op een gegeven moment boven een bepaald niveau uitkomen en een depressie op gang brengen. De presentatie van zichzelf naar de buitenwereld is dan het probleem en de depressie een van de gevolgen. Vanuit preventief oogpunt gezien is het belangrijk om mensen te stimuleren om inadequate vormen van zelf-presentatie los te laten en meer voor zichzelf te kiezen.

 

Depressief-zijn kan soms ook een manier worden om op interpersoonlijk niveau te functioneren. Dan wordt het een soort ‘persona’, een masker naar de buitenwereld. Het maakt dat de wereld voorspelbaar wordt. Want de reacties van anderen zijn bekend en hanteerbaar en veranderen is misschien te riskant. Depressie wordt dan een persoonlijkheidskenmerk. Deze vorm van depressief-zijn kan voortvloeien uit identificatie met een ouder die ook vaak depressief was of het gevolg zijn van vroege depressieve reacties op bedreigende omstandigheden die tot een tweede natuur geworden zijn.

 

 

Tweede niveau: Depressie als zinvolle actie

 

Depressie als beste oplossing

 

Zoals in het begin van dit hoofdstuk geconstateerd is, hangt datgene wat mensen ervaren en doen samen met andere aspecten van het bestaan. Delen en gehelen zijn op een georganiseerde manier met elkaar verbonden. Dat geldt dus ook voor depressief-zijn. Het ondergaan van symptomen en problemen staat niet opzichzelf. Het kan niet begrepen worden door het als een geïsoleerd gebeuren te bekijken. We kunnen depressie zien als een stoornis en dat is het op een bepaalde manier ook wanneer we de betekenis ervan beperken tot de gevolgen ervan op dit moment. Wanneer we een depressie echter in een tijd-ruimtelijke context plaatsen ontstaat een heel ander verhaal (tijd-ruimtelijke context: alle relevante voorafgaande ervaringen van de client + alle actuele invloed uitoefenende factoren.) We kunnen dan bijvoorbeeld constateren dat gezien wat de client in de loop van haar of zijn leven heeft meegemaakt (zoals verwaarlozing, misbruik) en de invloed daarvan op de persoonlijkheid, en gezien de omstandigheden (zoals relatieproblemen, overlijden van een van de ouders) het depressief-zijn onvermijdelijk is en zelfs een vorm van zelfbescherming kan zijn. Het zou zo kunnen zijn dat wanneer de client alle ellende, verdriet, kwaadheid zou voelen dat onverdraaglijk wordt en ernstige risico’s oplevert. Depressief-zijn is in zo’n geval de beste oplossing, want depressief-zijn wordt gekenmerkt door het niet-voelen, door een lege grijsheid, door verlies van contact met zichzelf en de omgeving. Het is een zich terugtrekken van alles omdat dat alles op dat moment te pijnlijk of te moeilijk is of lijkt te zijn. De last van het verleden en van de omstandigheden zal dan eerst moeten verminderen of hanteerbaarder worden voordat de persoon zich kan permitteren weer te gaan voelen.

 

 

Ontwikkeling en aanpassing

 

Mensen zijn op een persoonlijk niveau in een strijd om het bestaan verwikkeld. We functioneren in een veranderende fysieke en sociale omgeving, waarin we een plaats moeten vinden voor onszelf en waarin we moeten (over-)leven, soms onder moeilijke omstandigheden of met onvoldoende hulpmiddelen. Wat we doormaken heeft effecten die een rol spelen in onze individuele ontwikkeling. De inspanning die we leveren wordt beloond met kennis en ervaring. In dat proces van het leven kan depressief-zijn de rol spelen van een instrumentele factor (iets dat een bijdrage levert aan het bereiken van een doel) in het doorgaande proces van de zich ontplooiende persoonlijke structuur, bestaande uit geestelijke en lichamelijke betekenissen, mogelijkheden en belemmeringen. Die persoonlijke structuur: het ‘zelf’ als psychobiologische eenheid verandert in de wisselwerking met de omgeving die daardoor ook verandert (figuur 1).

De instrumentele functie van depressie (of andere ‘psychopathologie’) heeft betrekking op de taak van een persoon om, èn de eigen identiteit te beschermen en te ontplooien èn op een acceptabele manier in de aan verandering onderhevige omgeving te leven. Ontwikkeling en aanpassing dienen elkaar niet in de weg te zitten.

Effecten in die zin kunnen tot uiting komen in de gevolgen die symptomen hebben voor de relatie die de persoon heeft met diens (sociale) omgeving, bijvoorbeeld voor de rolverdeling in een gezin. Het kan zich ook uiten in de gevolgen van de depressie in relatie tot diens ontwikkeling als individu.

 

Ter illustratie van wat ik hier bedoel:

 

Bart maakte een fase in zijn depressief-zijn door waarin hij het gevoel had volkomen vast te zitten. Hij zag eigenlijk geen uitweg meer. Het liefst wilde hij dood. Dat verlangen botste gelukkig met zijn karakter. Want hij was iemand die niet zo makkelijk iets opgaf. Bovendien was er zijn dochtertje.

Zijn somberheid en gevoel van machteloosheid ervoer hij als onverdraaglijk. Hij kon niet meer werken en bleef thuis waar de sfeer te snijden was. Zijn vrouw dreigde met een scheiding. Bart voelde zich volkomen in de steek gelaten door iedereen. Door zijn vrouw, door zijn vrienden en door zijn collega’s. Hij schreef schriften vol over zijn gedachten en gevoelens. Dat gaf vaak een beetje opluchting en leidde ertoe dat hij soms op een andere manier naar zijn problemen kon gaan kijken. Een van de dingen die hij zich al schrijvende realiseerde, was dat het niet klopte om zijn collega’s iets te verwijten want dat hijzelf verantwoordelijk was voor zijn leven, en niet ervan uit kon gaan dat zij hem door een moeilijke periode heen moesten helpen. Het werd hem langzamerhand duidelijk, dat hij zich als kind vaak erg in de steek gelaten had gevoeld door zijn moeder, die voortdurend ziek was, en dat dat oude gevoel sterk zijn huidige beleving bepaalde. Het inzicht dat hij het zelf moest doen, hoe pijnlijk dat ook was, gaf een wezenlijk andere kijk op wat hem te doen stond. Hij kon niet passief gaan zitten wachten tot iemand hem uit de put haalde. Dit inzicht hielp hem ook de knoop door te hakken en via zijn huisarts om therapie te vragen. Hij bleef zich nog lange tijd ongelukkig voelen maar de verlammende somberheid verdween.

 

De depressie hielp Bart om een fundamenteel besluit te nemen over hoe te leven. Namelijk niet als iemand die recht heeft op koestering en bij gebrek daaraan op zelfbeklag. Hij moest berusten in wat hij tekort was gekomen en zelf verantwoordelijkheid nemen voor zijn bestaan. Een van de gevolgen van dat inzicht was dat hij zich voorzichtig los ging maken van de afhankelijke relatie die hij met zijn vrouw had. Zij besloten voorlopig apart te gaan wonen en de zorg voor hun dochtertje te blijven delen.

Dit verhaal laat zien dat de depressie betekenis had voor de persoonlijke ontwikkeling van Bart en, daarmee samenhangend, een adaptieve functie vervulde doordat de manier waarop hij met zijn omgeving omging wezenlijk veranderde.

 

 

De zin van lijden

 

Ook al zijn de symptomen ernstig, dan is dat nog geen reden om een negatieve betekenis aan het depressief-zijn toe te schrijven. Lijden is in veel gevallen een uiting van een niet direct zichtbaar proces dat de persoon doormaakt, en waar zij of hij beter uit tevoorschijn kan komen (46;47). In de loop der jaren hebben veel van mijn clienten in de eindfase van de behandeling aangegeven dat het feit dat ze depressief waren hen had geholpen om tot nieuwe inzichten over zichzelf te komen, hun leven over een andere boeg te gooien en/of pijnlijke ervaringen te verwerken. De depressie had hen als het ware geconfronteerd met zichzelf en hen wakker geschud. De depressie was de aanleiding om hulp te vragen en om problemen op te lossen. De ernst of de last gaf de motivatie om energie te steken in dat veranderingsproces. (Het is niet de therapie of de therapeut die mensen verandert. Mensen veranderen omdat ze dat willen en maken daarbij gebruik van alles wat op hun pad komt. Wij hulpverleners kunnen zo goed mogelijk op dat autonome proces inspelen en de belemmeringen zoveel mogelijk wegnemen.)

 

Het depressief-zijn kan dus opgevat worden als een aanleiding tot- en een fase in het psychologische ontwikkelingsproces van een persoon (tenzij er, zoals reeds gezegd, duidelijke somatische oorzaken aan te wijzen zijn). Dat proces zal uitmonden in meer autonomie of in het zich vrijmaken van remmende factoren uit het verleden, mits de persoon zelfstandig of met adequate hulp, erin slaagt die ontwikkeling op een juiste manier door te maken. Voorwaarde is dat de omstandigheden dat toelaten. Omdat het lot van mensen verbonden is met dat van anderen, zullen soms ook wezenlijke veranderingen moeten optreden bij een partner en/of bij familieleden, om de weg vrij te maken voor een wenselijke ontwikkeling.

 

Betekenis en zin kunnen inhoud geven aan het lijden en het minder zwaar maken. Iets dat ergens toe dient zal makkelijker te accepteren en te dragen zijn. Wanneer de hulpverlener zich van het mogelijk functionele karakter van depressie bewust is, zal dat bijdragen aan een meer ‘faciliterende’ houding en strategie. In de hoofdstukken 5, 7en 10 zal ik deze visie op de functionaliteit van depressief-zijn en de waarde daarvan verder onderbouwen.

 

 

Stress en aanpassing

 

Het is moeilijk om specifieke oorzaken van depressieve verschijnselen vast te stellen. De huidige consensus is dat depressie meerdere oorzaken heeft en dat elk van de oorzaken onvoldoende verklaring biedt voor het ontstaan of voortduren ervan (48). We kunnen echter een aantal oorzakelijke aspecten onderscheiden die houvast geven bij het begrijpen van ontstaan en verloop van een depressie. Men kan onderscheid maken tussen factoren die een depressie op gang brengen en factoren die een depressie instandhouden. Deze factoren worden gewoonlijk samengevat onder het begrip stress en worden stressoren genoemd (zie voor de lichamelijke reacties op stress, hoofdstuk 4). De op gang brengende en instandhoudende gebeurtenissen zijn geen objectieve gegevenheden. De individuele evaluatie: beleving en betekenisgeving van stressvolle gebeurtenissen is doorslaggevend voor een reactie.

 

In veel theorieën over het ontstaan en voortbestaan van depressie spelen omgeving en individuele dispositie een rol. Bijvoorbeeld: Lewinsohn en collega’s (49) zien depressie als het eindresultaat van door de omgeving op gang gebrachte veranderingen in gedrag, affecten en cognities. In hun visie zijn situationele factoren de ‘triggers’ (uitlokkers) van het proces dat tot depressie leidt, terwijl disposities, waaronder cognitieve factoren, optreden als ‘moderators’ die het proces versterken of afremmen.

 

Ik beschouw depressief-zijn als een persoonspecifieke manier om op een combinatie van stressveroorzakende problemen in zichzelf en in de omgeving te reageren. Voorbeelden van problemen in zichzelf: pijnlijke herinneringen, onverwerkte rouw, een stoornis in de persoonlijkheid of lichamelijke verschijnselen zoals een hartinfarct of een hypofunctie van de schildklier. Problemen in de omgeving zijn gebeurtenissen en omstandigheden zoals ontslag, echtscheiding, overlijden van een dierbare relatie, langdurige relatieproblemen.

Problemen kunnen overigens aanleiding zijn tot verschillende typen psychopathologie bij verschillende mensen afhankelijk van hun individuele kenmerken. De behandelfocus in de ZAT is niet het specifieke symptoom of syndroom maar de inter- en intrapersoonlijke factoren die een rol spelen bij het ontstaan en de in stand houding van de symptomen.

 

 

Zelforganisatie

 

De specifieke reactie van een persoon op interne en externe verstoringen of confrontaties door stressoren kan worden opgevat als een zelforganiserend proces met een adaptieve functie. Zelforganiserende processen zijn aanpassingsprocessen die op gang gebracht worden door uitlokkende gebeurtenissen terwijl het verloop ervan van binnenuit wordt bepaald (zie ook hoofdstuk 7). De uitlokkende prikkel (stressor) bepaalt dus niet wat de persoon zal doen en op welke manier. Het soort reactie is volledig afhankelijk van de individuele structuur. Zelforganiserende processen gaan door - tenzij ze belemmerd worden - totdat een nieuw acceptabel evenwicht met de omgeving ontstaan is waarin de confrontaties (van de stressor) geneutraliseerd zijn. Dit nieuwe evenwicht zal als gevolg van ingebouwde groei-tendensen een grotere interactionele autonomie van de persoon inhouden. Simpel gezegd: de persoon zal uiteindelijk beter met de omgeving overweg kunnen omdat zij geschiktere oplossingen heeft ontwikkeld of gevonden. Door deze toegenomen competentie zal ook de omgeving een andere betekenis hebben gekregen. De verandering komt dus van twee kanten.

 

Confrontaties zijn gebeurtenissen of situaties die a) door de persoon worden waargenomen, en b) de persoon noodzaken om maatregelen te nemen. (In plaats van de term verstoring die afkomstig is uit de zelforganisatietheorie, geef ik de voorkeur aan de term confrontatie om het persoonlijke, het subjectieve van ervaringen te benadrukke

 

 

Adaptatie en depressie

 

Adaptatie is een proces waarbij mensen veranderen om beter te passen in hun omgeving. Adaptatiestaat ten dienste van het overleven en het kunnen leven in een veranderende omgeving (51). Adaptatie verloopt onder andere via groei, ontwikkeling en leren. Onze belangrijkste opgave is dat we met onze omgeving in overeenstemming moeten zien te blijven. We veranderen om beter bij de omgeving te passen maar de omgeving verandert mee met die verandering omdat we er meer greep op krijgen. Daarnaast verandert de omgeving onafhankelijk van ons, wat ons voor nieuwe uitdagingen stelt: we gaan naar school, studeren, krijgen een beroep, we verhuizen, we krijgen kinderen, geliefden vertrekken of overlijden, enzovoort.

Het concept adaptatie biedt een referentiekader waarin aan ogenschijnlijk negatief gedrag een positieve betekenis kan worden toegeschreven. Zo kan depressief-zijn worden opgevat als een complexe adaptieve actie waarbij lichamelijke en psychische aspecten gemobiliseerd worden teneinde een structurele verandering te bewerkstelligen.

Het begrip adaptatie sluit aan bij de systemische en interactionele modellen, bij de biologische stress-theorie (52) en bij het ontwikkelingsmodel van Piaget (53).

 

 

Adaptatie

 

De term adaptatie of aanpassing heeft meerdere betekenissen:

a - tijdelijke verandering in responsiviteeit of gevoeligheid;

b - zich aangepast gedragen, zich conformeeren: zich anders gedragen dan men zich werkelijk voelt om bijvoorbeeld geaccepteert te worden;

c - habituatie, in de zin van zich aanpasssen aan een nieuwe omgeving;

d - verandering in cognitieve structuur enn handelen met het doel een betere overeenstemming met de omgeving te bereiken op een structureel niveau en met behoud van de eigen integriteit.

Wanneer ik in de tekst het begrip adaptatie gebruik gaat het om de onder d - geformuleerde betekenis.

 

Adaptatie dient te worden onderscheiden van coping (54). Coping heeft een beperkter betekenis en verwijst naar manieren van omgaan met moeilijke situaties. De zogenaamde afweermechanismen (55) kunnen beschouwd worden als coping-mechanismes. Mensen kunnen een relatief consistente manier hebben van probleemoplossen. Men spreekt dan van coping-stijl. De coping-stijl zal veranderen onder invloed van adaptatie.

 

 

Theorieën over de samenhang tussen adaptatie en depressie vinden we onder andere bij Hettema (56) en bij Webster (47). Depressief-zijn kan vanuit het gezichtspunt van adaptatie worden opgevat als competent omgaan met een complexe omgeving. Wat op het oog wanordelijk gedrag (pathologie) lijkt is functioneel in de zelfhandhaving.

Depressief-zijn is een zeer pijnlijk maar zinvol gebeuren dat onder bepaalde condities na verloop van tijd tot orde kan leiden op een hoger niveau van menselijk functioneren. Deze veronderstelling wordt door klinische ervaring, onderzoek (57) en door natuurwetenschappelijke theorieën ondersteund (o.a.:58;59;60;61).

 

Voorbeelden van adaptieve functies:

- Depressief-zijn kan worden opgevat als een manier om zichzelf zo te organiseren dat het kunnen leven in een bepaalde veranderde situatie zo zeker mogelijk is (62).

- Depressief-zijn geeft gelegenheid om de stand van zaken met betrekking tot onszelf te evalueren (63;64).

- Depressief-zijn kan het vinden van oplossingen voor langere termijn problemen vergemakkelijken via het recapituleren van vroegere probleemoplossingen (65).

- Depressie zou een manier kunnen zijn om het verspillen van hulpbronnen aan pogingen om onmogelijke doelen te bereiken, te voorkomen (66;46).

- Veel onderzoekers onderstrepen dat depressie een gelegenheid schept om te veranderen (57).

 

Samenvattende conclusies

 

Depressie is net zoals andere biopsychische aandoeningen moeilijk te typeren en objectief te maken. Voor een deel heeft dat te maken met de subjectiviteit van onze waarneming en met de vele verschijningsvormen van depressie. Depressie is wanorde en orde, lijden en logica. Om praktische redenen sluit ik in dit boek aan bij de huidige consensus over aard en vorm van depressie. Factoren die van belang zijn bij de vaststelling van depressie en van de rol daarvan in iemands leven zijn onder andere objectief constateerbare symptomen, risico’s en belemmeringen en subjectieve beleving, betekenis, herkenning, (zelf-)presentatie, sexespecifieke en culturele achtergronden.

 

Depressief-zijn kan op meerdere niveau’s geanalyseerd worden, als een complex van waarneembare symptomen en tekens, als een door de cliënt min of meer bewust ervaren complex van klachten en problemen en als een actief proces dat een functie heeft in de aanpassing van de cliënt aan haar persoonlijke omgeving.

 

De therapierelevante factoren kunnen ondergebracht worden in het kwetsbaarheid-kracht-stress model. Dit model biedt uitganspunten voor behandeling die in de volgende hoofdstukken uitgebreider aan de orde zullen komen.

 

Depressief-zijn als een individuele manier van reageren, typisch voor een bepaald persoon, hangt samen met fysieke en/of psychische kwetsbaarheden en wordt in toom gehouden door sterke kanten. Het proces wordt op gang gebracht en instandgehouden door interne en externe gebeurtenissen die erop inwerken. De kwetsbaarheden kunnen bestaan uit erfelijk bepaalde eigenschappen en uit in de loop van de persoonlijke ontwikkeling opgedane kenmerkende manieren van waarnemen en handelen. Die kenmerken en eigenschappen zullen van biologische, psychische en sociale, interpersoonlijke aard zijn. Dat betekent dat hulp bij depressie niet zozeer specifiek zal moeten zijn voor het soort depressie maar gericht moet worden op: a) de psychische en lichamelijke kwetsbaarheden van de cliënt of patiënt, b) de op gang brengende factoren (stressoren) en c) de instandhoudende aspecten (omgevingsreacties, individuele percepties) en d) de eigen kracht (vaardigheden, eigenschappen, competentie, weerbaarheid).

 

Onderzoek heeft meerdere lichamelijke, psychische en interpersoonlijke factoren geïdentificeerd die met kwetsbaarheid en het optreden en/of het instandhouden of het overwinnen van depressie in verband kunnnen worden gebracht. Deze zullen in de komende hoofdstukken worden besproken. Ze vormen de basis voor de in deel II beschreven biopsychosociale behandelingsmethode: De zelfactiveringstherapie (ZAT).

 

NOTEN:

Ik zal in de tekst vaak de term ‘persoon’ gebruiken omdat de behandeling gericht is op persoonlijke kenmerken van de cliënt, die niet rechtstreeks te maken hebben met het cliënt of patiënt zijn en daar hoogstens de aanleiding toe vormen.

Aandoening: kwaal, ontroering, emotie, volgens het woordenboek. Het emotionele aspect is in het kader van dit boek relevanter dan het ziekte-aspect.

Het begrip ‘hulpverlener’ verwijst naar eenieder die zich beroepsmatig bezig houdt met de behandeling van psychische problematiek, zoals psychiaters, huisartsen, maatschappelijk werkers, sociaal-psychiatrische verpleegkundigen, psychotherapeuten, psychologen en andragologen.

De term ‘patiënt’ benadrukt het lijden of het ziek-zijn van een persoon, de term ‘cliënt’ verwijst naar de ontvanger van hulp of diensten zonder een uitspraak te doen over de aard van de aandoening. Ik zal meestal het woord ‘cliënt’ gebruiken tenzij het lijden van een persoon duidelijk centraal staat.

Deze theoretische referentiekaders die betrekking hebben op de relatie tussen individu en omgeving zullen in hoofdstukken 6, 7 en 8 beschreven worden.

Onderzoek met de RAND-methode door het TRIMBOS INSTITUUT in 1995/1996 (50).

Een ‘mental disorder’ is een “clinically significant behavioral or psychological syndrome or pattern that occurs in an individual and that is associated with present distress (e.g., a painful symptom) or disability (i.e., impairment in one or more important areas of functioning) or with a significantly increased risk of suffering death, pain, disability, or an important loss of freedom.” (DSM-IV pag. xxi).

Gezien deze cijfers lijkt het niet gerechtvaardigd om bij depressie over een abnormaal verschijnsel te praten.

Actie = alle handelingen die een verschil uitmaken ook al zijn ze niet bewust gekozen.

 

 

 

 

 

Terug naar Startpagina