รูปแบบการนิเทศ

กลุ่มนิเทศติดตามและประเมินผลการจัดการศึกษา
สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเชียงใหม่ เขต ๔

 

กรอบแนวคิดการพัฒนากระบวนการนิเทศการศึกษา ของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเชียงใหม่ เขต 4

การนิเทศการศึกษาเป็นกระบวนการที่สำคัญของการพัฒนาคุณภาพการศึกษา      และจะต้องดำเนินการควบคู่ไปกับกระบวนการบริหาร   และกระบวนการเรียนการสอน   ซึ่งโดยหลักการการนิเทศการศึกษา สงัด  อุทรานันท์  (2530 : 15–17)  จำแนกได้  3 ประการ คือ

หลักการที่ 1    การนิเทศการศึกษาเป็น   “กระบวนการ”    ทำงานร่วมกันระหว่างผู้บริหาร ผู้นิเทศ และผู้รับการนิเทศ

หลักการที่ 2   การนิเทศการศึกษามีเป้าหมายอยู่ที่คุณภาพของนักเรียน   แต่การดำเนินงานนั้นจะกระทำโดยผ่าน “ตัวกลาง” คือ ครู และบุคลากรทางการศึกษา และ

หลักการที่ 3   การนิเทศการศึกษา (ในประเทศไทย)              เน้นบรรยากาศแห่งความเป็นประชาธิปไตย

 

ในด้านการพัฒนาคุณภาพงาน      เดมมิ่ง (Demming)  ได้เสนอแนวคิดเกี่ยวกับการพัฒนาคุณภาพงาน  ไว้  4 ขั้นตอน  คือ

1.       การวางแผน (Plan)

2.       การปฏิบัติตามแผน (Do)

3.       การตรวจสอบผลการปฏิบัติงาน (Check)

4.       การแก้ไขปัญหา (Action)

สำหรับการพัฒนาคุณภาพการจัดการศึกษาที่มีประสิทธิภาพ     โดยการนำหลักการพัฒนาทั้งโรงเรียน(Whole School Approach : WSA)         ซึ่งมีจุดเน้นสำคัญคือ  การมีส่วนร่วมของบุคลากรที่เกี่ยวข้อง(Participation)     การดำเนินงานอย่างต่อเนื่อง(Continuous)   และการเรียนรู้งานซึ่งกันและกันของบุคลากร(Learn)  เป็นแนวทางที่จะส่งผลให้การดำเนินงานพัฒนาประสบผลสำเร็จ 

จากหลักการที่กล่าวมาข้างต้น   ประกอบกับข้อจำกัดด้านศักยภาพของศึกษานิเทศก์   และจำนวนศึกษานิเทศก์ที่ปฏิบัติงาน ณ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเชียงใหม่ เขต 4       กลุ่มนิเทศติดตามและประเมินผลการจัดการศึกษา      ได้จัดประชุมระดมพลังสมองเพื่อกำหนดยุทธศาสตร์การนิเทศการ ศึกษาของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเชียงใหม่ เขต 4  ขึ้น  เรียกว่า “กระบวนการนิเทศการศึกษา ของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเชียงใหม่ เขต 4”           โดยใช้วงจรการพัฒนาคุณภาพงานของเดมมิ่ง เป็นขั้นตอนของกระบวนการนิเทศการศึกษา      และทุกขั้นตอนของกระบวนการนิเทศเน้นการดำเนินงานตามหลักการพัฒนาทั้งโรงเรียน   ดังแผนภาพท้ายนี้

 

 

แผนภาพที่ 1  แสดงกระบวนการนิเทศการศึกษาของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเชียงใหม่ เขต 4

 

จากแผนภาพที่ 1    กระบวนการนิเทศการศึกษาของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเชียงใหม่ เขต 4    ประกอบด้วยขั้นตอนสำคัญ  4   ขั้นตอน คือ

ขั้นตอนที่ 1   การวางแผน (Plan : P)

การวางแผน (Plan : P)   เป็นขั้นตอนแรกของกระบวนการนิเทศการศึกษา ของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเชียงใหม่ เขต 4       เป็นการดำเนินงานที่มีเป้าหมายจะศึกษาข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับการนิเทศการศึกษา     และกำหนดแนวทางการนิเทศการศึกษาในโรงเรียน   การจัดเตรียมเครื่องมือสำหรับการนิเทศและการแจ้งปฏิทินการนิเทศให้โรงเรียนและผู้เกี่ยวข้องทราบ  โดยที่ทุกกิจกรรมของขั้นตอนนี้ เน้นการมีส่วนร่วม ความต่อเนื่อง และการเรียนรู้ของบุคลากร

กิจกรรมสำคัญของขั้นตอนการวางแผน   สรุปได้ดังแผนภาพที่ 2

 

แผนภาพที่ 2    แสดงกิจกรรมในขั้นตอนการวางแผน

 

จากแผนภาพที่ 2  จำแนกกิจกรรมย่อยตามวัตถุประสงค์และผลลัพธ์ ได้ ดังนี้

กิจกรรมย่อย	วัตถุประสงค์	ผลลัพธ์
1. รวบรวมข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับการนิเทศ	เพื่อให้ได้ข้อมูลที่เกี่ยวข้องอย่างหลากหลายสำหรับนำมาใช้ประโยชน์	ได้ข้อมูลเกี่ยวกับนโยบายการจัดการศึกษา ข้อมูลการนิเทศ และข้อมูลทั่วไปของโรงเรียน
2. วิเคราะห์ข้อมูล	เพื่อศึกษาจุดเด่น จุดด้อย  และจุดพัฒนาการจัดการศึกษาของโรงเรียน	ได้ทราบจุดเด่น จุดด้อย  และจุดพัฒนาการจัดการศึกษาของโรงเรียน
3. กำหนดเป้าหมายการนิเทศ	เพื่อกำหนดรายละเอียดเกี่ยวกับการดำเนินงานนิเทศในโรงเรียน	1.    กำหนดวัตถุประสงค์ของการนิเทศ 2.    กำหนดเรื่อง/ประเด็นที่นิเทศ 3.    กำหนดผู้นิเทศ-ผู้รับการนิเทศ 4.    กำหนดช่วงเวลาที่นิเทศ
4. สร้างเครื่องมือนิเทศ	เพื่อสร้างเครื่องมือที่จะใช้รวบรวม ตรวจสอบ และประเมินเรื่อง/ประเด็นที่นิเทศตลอดจนกำหนดระดับคุณภาพการนิเทศ	ได้เครื่องมือนิเทศ   จำแนกตามเรื่อง/ประเด็นที่จะนิเทศ
กิจกรรมย่อย	วัตถุประสงค์	ผลลัพธ์
5. สร้างความเข้าใจร่วมกัน**	เพื่อเสริมสร้างความเข้าใจให้ถูกต้องตรงกันของผู้นิเทศในเรื่องที่จะนิเทศ	ผู้นิเทศรับทราบรายละเอียดในเรื่องที่นิเทศและสามารถให้คำแนะนำปรึกษาแก่ผู้รับการนิเทศ
6. แจ้งแผนการนิเทศให้ผู้เกี่ยวข้อง	เพื่อแจ้งกำหนดนัดหมายการนิเทศระหว่างผู้นิเทศและผู้รับการนิเทศ	ผู้นิเทศและผู้รับการนิเทศรับทราบกำหนดนัดหมายการนิเทศ

         **  เป็นกิจกรรมย่อยที่มีความสำคัญในด้านการเสริมสร้างศักยภาพให้แก่ผู้นิเทศ  เนื่องจากผู้นิเทศบางคนอาจจะไม่ทราบรายละเอียดในเรื่องที่ได้รับการมอบหมายให้นิเทศอย่างเพียงพอ    ผู้นิเทศอื่นที่มีความรู้ความสามารถในเรื่องนิเทศนั้น ๆ จะได้ให้รายละเอียดและให้คำแนะนำ

อนึ่ง  สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเชียงใหม่ เขต 4      ได้ตกลงมอบหมายให้ศึกษานิเทศก์ดูแลรับผิดชอบโรงเรียนในสังกัด     โดยให้รับผิดชอบเป็นรายอำเภอและรายโรงเรียนตามสัดส่วนของโรงเรียนและศึกษานิเทศก์  ดังนี้

อำเภอ/กิ่งอำเภอ	โรงเรียน/โรง	ศึกษานิเทศก์/คน	สัดส่วนศึกษานิเทศก์ต่อโรงเรียน
สันป่าตอง	36	9	1 : 4
หางดง	32	7	1 : 3-4
สารภี	19	4	1 : 4-5
แม่วาง	23	4	1 : 5-6
ดอยหล่อ	17	4	1 : 4-5
รวมทั้งสิ้น	127	28	1 : 4-5

หมายเหตุ       1. จำนวนโรงเรียน   นับเฉพาะโรงเรียนสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการประถมศึกษาแห่งชาติ(เดิม) และโรงเรียนสังกัดกรมสามัญศึกษา(เดิม) เท่านั้น

2. ไม่นับรวมหัวหน้ากลุ่มนิเทศติดตามและประเมินผลการจัดการศึกษา      เนื่องจากดูแลรับผิดชอบในทุกโรงเรียน

สำหรับการบริหารจัดการงานนิเทศในแต่ละอำเภอ  ได้จัดให้มีการคัดเลือกศึกษานิเทศก์ที่มอบหมายให้ดูแลโรงเรียนในอำเภอนั้น ๆ   จำนวน  1 คน เป็นผู้ประสานงานในระดับอำเภอ     ดังนั้นแผนภาพการบริหารจัดการการนิเทศการศึกษา สามารถนำเสนอได้ดังแผนภาพที่ 3

แผนภาพที่ 3  แสดงโครงสร้างการบริหารจัดการการนิเทศการศึกษา

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ขั้นตอนที่ 2   การปฏิบัติตามแผน (Do : D)

การปฏิบัติตามแผน (Do : D)      เป็นขั้นตอนการนำแผนการนิเทศการศึกษาที่กำหนดไว้สู่การปฏิบัติ      มีเป้าหมายสำคัญคือ ประเมิน ตรวจสอบ และแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อพัฒนาคุณภาพการจัดการศึกษา  ตลอดจนรายงานผลการนิเทศให้ผู้เกี่ยวข้อง         ในขั้นตอนนี้ประกอบด้วยกิจกรรมย่อย คือ  พบปะผู้บริหารโรงเรียนหรือผู้ที่ได้รับมอบหมาย    เพื่อชี้แจงวัตถุประสงค์ของการนิเทศและขออนุญาตเยี่ยมชมการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนชั้นเรียน    รวมทั้งกิจกรรมอื่นๆ ของโรงเรียน      ตลอดจนขออนุญาตทดสอบนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 2  ทุกคนในกรณีที่โรงเรียนเปิดสอนในระดับชั้นดังกล่าวและการพบปะผู้บริหารเพื่อสรุปรายงานผลการนิเทศ

ในขณะปฏิบัติการนิเทศ  ผู้นิเทศและผู้รับการนิเทศจะเรียนรู้และแลกเปลี่ยนประสบการณ์เกี่ยวกับประเด็น/เรื่องที่นิเทศร่วมกัน เน้นการสร้างสัมพันธภาพที่ดีต่อผู้รับการนิเทศ         หลังจากที่ได้ปฏิบัติหน้าที่นิเทศตามขอบข่ายงานนิเทศที่กำหนดแล้ว        คณะผู้นิเทศจะพบปะผู้บริหารโรงเรียนเพื่อสรุปผลการนิเทศ    และในบางโรงเรียน   ผู้บริหารโรงเรียนอาจอนุเคราะห์ให้คณะผู้นิเทศได้จัดประชุมชี้แจงคณะครูเพื่อชี้แจงทำความเข้าใจ และรับทราบปัญหาการจัดการศึกษาของโรงเรียน

ผลที่ได้รับจากการจัดกิจกรรมในขั้นตอนนี้      ผู้บริหารโรงเรียนและผู้รับการนิเทศ ได้รับทราบผลการดำเนินงานของกิจกรรมที่ได้รับการนิเทศ           ตลอดจนแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อพัฒนาการดำเนินงาน/กิจกรรมที่ได้รับมอบหมาย

 

ขั้นตอนที่ 3   การประเมินและตรวจสอบ (Check : C)

การประเมินและตรวจสอบ (Check : C)   เป็นขั้นตอนต่อเนื่องจากขั้นตอนที่ 2  การปฏิบัติตามแผน (Do : D)    เป้าหมายสำคัญของกิจกรรมนี้  มุ่งเน้นสะท้อนสภาพการจัดการศึกษาของโรงเรียนตามขอบข่ายงานที่กำหนดไว้ในแผนการนิเทศ              ตลอดจนความเหมาะสมของกระบวนการนิเทศการศึกษาว่าจุดเด่น จุดด้อย/ควรปรับปรุงอย่างไร   เพื่อใช้เป็นข้อมูลสำหรับการพัฒนาหรือแก้ไขปัญหาในการวางแผนการนิเทศครั้งต่อไป

การดำเนินงานในขั้นตอนนี้     ประกอบด้วยกิจกรรมย่อยที่สำคัญ คือ  การประชุมสรุปผลการนิเทศตามแผนปฏิบัติการนิเทศการศึกษา  และกิจกรรมการเขียนรายงานการนิเทศการศึกษา

ผลที่ได้รับจากการจัดกิจกรรมในขั้นตอนนี้      ผู้นิเทศทุกคนได้รับทราบสภาพการจัดการ ศึกษาของโรงเรียนในภาพรวม  ตลอดจนได้รับทราบจุดเด่น จุดด้อย/ควรปรับปรุงของการจัดการศึกษา รวมทั้งกระบวนการนิเทศการศึกษาที่กำหนดขึ้น       รวมทั้งได้ข้อมูลสารสนเทศที่มีความสำคัญต่อการวางแผนการนิเทศ

 

ขั้นตอนที่ 4   การนำผลการประเมินไปใช้ประโยชน์ (Action : A)

การนำผลการประเมินไปใช้ประโยชน์ (Action : A) เป็นขั้นตอนสุดท้ายของกระบวนการนิเทศการศึกษา ก่อนที่จะวนกลับเข้าสู่วงจรของกระบวนการพัฒนาการนิเทศการศึกษาวงจรใหม่    ในขั้นตอนนี้ มุ่งเน้นการนำข้อค้นพบจากขั้นตอนที่ 3      มาใช้เป็นข้อมูลสำคัญในการพัฒนากระบวนการเรียนการสอน   กระบวนการบริหาร   และกระบวนการนิเทศ   เพื่อให้เกิดความต่อเนื่องของการพัฒนางานและประสิทธิภาพของการพัฒนา

กิจกรรมสำคัญของขั้นตอนนี้ คือ การประชุมระดมพลังสมองของผู้นิเทศ         เพื่อเสนอแนวทางการแก้ปัญหาที่ประสบ     หรือแนวทางการพัฒนางานที่ดำเนินการให้มีคุณภาพน่าพอใจยิ่งขึ้น ดังนั้น จุดเน้นสำคัญของกิจกรรมคือ การเลือกทางเลือกที่เหมาะสมและเป็นไปได้บนข้อจำกัดที่มีอยู่ให้เป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาการศึกษา

ผลที่ได้รับจากการจัดกิจกรรมในขั้นตอนนี้       ทำให้กิจกรรมที่กำหนดขึ้นสอดคล้องกับปัญหา ความต้องการของผู้นิเทศ และโรงเรียน  เช่น    การปรับเครื่องมือนิเทศในแผนปฏิบัติการนิเทศ การจัดเวทีวิชาการ  การจัดทำเครื่องมือนิเทศโรงเรียนในโครงการต่าง ๆ เป็นต้น

จากกระบวนการพัฒนาการนิเทศการศึกษาที่กล่าวมาข้างต้น        สามารถนำเสนอได้ดังแผนภาพที่ 4

 

แผนภาพที่ 4    แสดงกิจกรรมสำคัญของกระบวนการพัฒนาการนิเทศการศึกษา

ของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเชียงใหม่ เขต 4