 |
| EMPATi Empatinin Tan�m� ve Tarih�esi Empati, bir insan�n, kendisini kar��s�ndaki insan�n yerine koyarak onun duygular�n� ve d���ncelerini do�ru olarak anlamas�d�r. Basit gibi g�z�ken bu tan�m�n gerisinde pek �ok kuramsal ��e bulunmaktad�r ve belki de bu y�zden s�zkonusu tan�ma ula��lmas� olduk�a zaman alm��t�r. G�n�m�zde "empati" denildi�inde akla Carl Rogers ve onun konuya ili�kin �al��malar� gelir. Psikoterapi alan�nda empatik ileti�im kurma becerisiyle �nlenmi� Rogers' �n ad� ile empati kavram� adeta �zde� hale gelmi�tir. Bir ki�inin kendisini kar��s�ndaki ki�inin yerine koyarak olaylara onun bak�� a��s�yla bakmas�, o ki�inin duygular�n� ve d���ncelerini do�ru olarak anlamas�, hissetmesi ve bu durumu ona iletmesi s�recine "empati" ad� verilir. Yukar�daki empati tan�m� �� temel ��eden olu�maktad�r. Bir insan�n kar��s�ndaki bir ki�i ile empati kurabilmesi i�in gerekli olan bu ��eleri ��yle s�ralayabiliriz: 1) Empati kuracak ki�i kendisini kar��s�ndakinin yerine koymal�, olaylara onun bak�� a��s�yla bakmal�d�r. Ba�ka bir s�yleyi�le, empati kurmak isteyen ki�inin kar��s�ndaki ki�inin fenomenolojik alan�na girmesi gereklidir. Fenomenolojik alan nedir? Psikolojideki fenomenolojik yakla��ma g�re her insan�n bir fenomenolojik alan� verd�r. Her insan gerek kendisini gerek �evresini, kendisine �zg� bir bi�imde alg�lar; bu alg�sal ya�ant� �zneldir (subjektiftir); ki�iye �zg�d�r. Yani her insan d�nyaya, kendine �zg� bir bak�� tarz�yla bakar. E�er bir insan� anlamak istiyorsak, d�nyaya onun bak�� tarz�yla bakmal�, ger�ekle�tirmek i�in de empati kurmak istedi�imiz ki�inin rol�ne girmeli, onun yerine ge�erek adeta olaylara onun g�zl�klerinin gerisinden bakmal�y�z. Kar��m�zdaki ki�inin rol�ne girerek empati kurdu�umuzda, o ki�inin rol�nde k�sa bir s�re kalmal�, daha sonra da bu rolden ��karak kendi rol�m�ze ge�ebilmeliyiz. Aksi halde empati kurmu� say�lmay�z. Kar��m�zdaki ile �zde�im kurmak (ona benzemek) veya ona sempati duymak, empatiden farkl� �eylerdir. 2) Empati kurmu� say�lmam�z i�in, kar��m�zdaki ki�inin duygular�n� ve d���ncelerini do�ru olarak anlamam�z gereklidir. Kar��m�zdakinin yanl�zca duygular�n� veya yanl�zca d���ncelerini anlam�� olmak yeterli de�ildir. Empatiyi tan�mlarken bu noktay� vurgulad���m�zda, empatinin iki temel bile�eninden s�z etmi� oluyoruz. Bunlar empatinin bili�sel ve duygusal bile�enleridir. Kar��m�zdakinin rol�ne girerek onun ne d���nd���n� anlamam�z, bili�sel nitelikli bir etkinlik (bili�sel rol alma/bili�sel perspektif alma), kar��m�zdakinin hissettiklerinin ayn�s�n� hissetmemiz ise duygusal nitelikli bir etkinliktir (duygusal rol alma/duygusal perspektif alma.) Bili�sel rol alma duygusal rol alman�n �n �art� say�labilir. Empatinin bile�enlerinin ne oldu�u konusunda ara�t�rmac�lar aras�nda, baz� g�r�� farkl�l�klar� vard�r. �rne�in Hoffman� a (1978) g�re empatinin, bili�sel, duygusal ve g�d�sel (motivasyonel) olmak �zere �� bile�eni vard�r. Baz� ara�t�rmac�lar empatinin bili�sel y�n�n�, baz�lar� ise duygusal y�n�n� vurgulamaktad�r. Fakat �o�unlu�un �zerinde uzla�t��� g�r��, empatinin bili�sel ve duygusal bile�enlerden olu�tu�u yolundad�r. 3) Empati tan�m�ndaki son ��e ise,empati kuran ki�inin zihninde olu�an empatik anlay���n, kar��daki ki�iye iletilmesi davran���d�r. Kar��m�zdaki ki�inin duygular�n� ve d���ncelerini tam olarak anlasak bile e�er anlad���m�z� ifade etmezsek empati kurma s�recini tamamlam�� say�lmay�z. Ara�t�rmac�lar,insanlar�n zihinlerinde kurduklar� empatiyle, kar��lar�ndaki ki�iye ilettikleri empati aras�nda farkl�l�k oldu�unu belirtmektedirler. Kar��m�zdaki insanlara empatik tepki vermenen iki yolu vard�r: Y�z�m�z�/bedenimizi kullanarak onu anlad���m�z� ifade etmek. Empatik tepki vermenin en etkili yolu herhalde bu ikisini birlikte kullanmakt�r. Bir s�k�nt�m�z oldu�unda, bizimle konu�an ki�i, dost�a bir g�l�msemeyle kolumuza dokunup s�k�nt�m�z� s�zelle�tirirse, �rne�in "son g�nlerde �ok bunalm��s�n" derse, rahatlad���m�z� hissedebiliriz. Bir Halk Masal�nda Empati G��s� k�nal� bir ser�e varm��. G�k g�rledi�i zamanlar tir tir titreyerek yere yatar, g�k y�k�lmas�n diye de ayaklar�n� havaya kald�r�rm��. Bir yandan da "korkumdan k�rk kantar ya��m eridi" dermi�. Birg�n birisi demi� ki "sen kendin be� dirhem gelmezsin; nerden oluyor da k�rk kantar ya��n eriyor?"Bunun �zerine ser�e �u cevab� vermi�; herkesin kendine g�re dirhemi, kantar� var; siz ne anlars�n�z". Yukar�daki masalda verilmek istenen mesaj kan�mca �udur: Her insan�n -hatta her canl�n�n- olaylara kendine �zg� bir bak�� a��s� (fenomenolojik alan�) vard�r. D��ardan bakt���m�zda bunu g�remeyiz ve bu y�zden de onun baz� davran��lar�na anlam veremeyiz.Kendimizi kar��dakinin yerine koyup olaylara onun g�z�yle bakabilirsek, ancak bu durumda onun duygular�n� ve d���ncelerini anlamam�z, dolay�s�yla da davran��lar�na anlam vermemiz m�mk�n olur. Empatinin Sempatiden Farkl�l��� Bir insana sempati duymak demek, o insan�n sahip oldu�u duygu ve d���ncelerin ayn�s�na sahip olmak demektir. Kar��m�zdaki ki�iye sempati duyuyorsak, onunla birlikte ac� �ekeriz yada seviniriz. Empati kurdu�umuzda ise kar��m�zdakinin duygu ve d���ncelerini anlamak esast�r. Kendimizi sempati kurdu�umuz ki�inin yerine koymam�z ve onu anlamam�z �art de�ildir; sempatide "yanda�" olmak esast�r. Empati kurdu�umuzda ise kar��m�zdaki ki�iyle ayn� duygular� ve g�r��leri payla�mam�z gerekmez; sadece onun duygular�n� ve d���ncelerini anlamaya �al���r�z. Bir insan� anlamak ba�ka �eydir, ona hakvermek ba�ka �ey. Empatide anlamak, sempati de ise anlam�� olal�m ya da olmayal�m, kar��m�zdakine hak vermek s�zkonusudur. Empati Kurma ve Yard�m Etme Davran��� Empati kurman�n yard�m etme davran���na nas�l d�n��t��� hakk�nda ba�l�ca iki kuramsal a��klama vard�r: Bunlardan birincisine g�re, s�k�nt� i�inde bulunan ki�i ile empati kuran ki�i, kar��s�ndakinin durumunu anlad��� i�in s�k�nt�y� gidermek yani kendisini rahatlatmak i�in o ki�iye yard�mda bulunur. �kinci a��klama ise ��yledir: S�k�nt�da bulunan ki�i ile empati kurarak onun durumundan haberdar olan ki�i, di�ergam bir davran��ta bulunarak, s�k�nt�daki ki�iyi rahatlatmak amac�yla ona yard�m eder. Yukar�daki a��klamalar�n birincisine g�re, yard�m davran���n�n temelinde egoist bir g�d�, ikincisine g�re ise di�ergam (altru�stic) bir g�d� bulunmaktad�r. Empati sadece kendisiyle empati kurulana yarar� olan bir etkinlik de�ildir. Empati, empatiyi kuran ki�i i�in de �nemlidir. Empatik becerileri ve e�ilimleri y�ksek olan, bu y�zden de di�er insanlara yard�m eden ki�ilerin, �evreleri taraf�ndan sevilme ihtimalleri artar. Bell ve Hall(1954) yapt�klar� ara�t�rmada, liderlik �zelli�ine sahip ki�ilerin empati kurma becerilerinin y�ksek oldu�u belirlenmi�tir. Bir ara�t�rmada, piyano ve keman �alan gen�lerin empatik becerileri ve kendilerine y�nelik sayg� d�zeyleri, m�zikle u�ra�mayan gen�lerinkine oranla daha y�ksek bulunmu�tur. Yine benzeri bir ara�t�rmada, kedi k�pek gibi evcil hayvanlar�n beslendi�i evlerdeki �ocuklar�n empatik becerileri (bili�sel ve duygusal rol alma becerileri), evcil hayvan beslenmeyen evlerdeki �ocuklar�n empatik becerilerinden daha y�ksek bulunmu�tur.Bu bulgular,ki�ilerin ilgi alanlar� ile empatik becerileri aras�nda ili�ki bulundu�u anlam�na gelmektedir. M�zik, evcil hayvan gibi u�ra� edinmek muhtemelen ki�ilerin empatik anlay��lar�n�/becerilerini artt�rmaktad�r. Bir ara�t�rmaya g�re, meraklar�na anne ve babalar�ndan kar��l�k bulan �ocuklar, yeti�kin olduklar�nda, ayn� ortamda yeti�meyenlere oranla daha y�ksek empatik ilgiye sahip olmaktad�rlar. A�amal� Empati S�n�flamas� Onlar Basama�� Bu basamakta tepki veren ki�i kar��s�ndaki ki�inin kendisine anlatt��� sorun �zerine d���nmez, sorun sahibinin duygu ve d���ncelerine dikkat etmez, bu soruna ili�kin kendi duygu ve d���ncelerinden s�z etmez. Sorunu dinleyen ki�i, sorun sahibine �yle bir geri bildirim verir ki, bu geri bildirim, o ortamda bulunmayan ���nc� �ah�slar�n (toplumun) g�r��lerini dile getirmektedir. Bu basamakta tepki veren ki�i, birtak�m genellemeler yapar, atas�zleri kullan�r. �rne�in paras�n� israf etti�i i�in yak�nan bir ki�iye "aya��n� yorgan�na g�re uzat" dersem, Onlar basama��nda bir empatik tepki vermi� olurum. Bu s�zlerimle kar��mdaki ki�inin ya da benim duygu ya da d���ncelerimiz yer almamakta, yaln�zca toplumun bu konu ile ili�kin g�r��� yans�t�lmaktad�r. Ben Basama�� Bu basamakta empatik tepki veren ki�i, benmerkezcidir; kendisine sorununu anlatan ki�inin duygu ve d���ncelerine e�ilmek yerine, sorunun sahibini ele�tirir, ona ak�l verir; bazende ki�iyi kendi sorunlar�yla ba�ba�a b�rak�p kendinden s�z etmeye ba�lar. �rne�in "ben" basama��na uygun empatik tepki veren bir ki�i, dinledi�i sorun kar��s�nda "�z�ld�m, ayn� dert bende de var" der ve b�ylece sorun sahibini sorunuyla y�z�st� b�rak�p kendi sorunlar�n� anlatmaya ba�lar. Ben basama��nda empatik tepki veren ki�i, kar��s�ndaki insan� bir �l��de rahatlatabilir. Sen Basama�� Bu basamakta empatik tepki veren bir ki�i, kendisine sorununu ileten ki�ini rol�ne girer, olaylara o ki�inin bak�� a��s�yla bakar. Yani kendisine iletilen sorun kar��s�nda, toplumun ya da kendisinin d���ncelerini dile getirmez, do�rudan do�ruya kar��s�ndaki ki�inin duygular� ve d���nceleri �zerinde odakla�arak, o ki�inin ne d���nd���n� ve hissetti�ini anlamaya �al���r. Yukar�da s�ralanan �� temel empati basama��n� kapsayacak �ekilde on alt Basamak olu�turdum: 1.Senin problemin kar��s�nda ba�kalar� ne d���n�r, ne hisseder: Bu basamakta empati kurmaya �al��an ki�i, birtak�m genellemeler yapar, felsefi g�r��lere, atas�zlerine ba�vurabilir, dinledi�i soruna ili�kin olarak genelde toplumun neler hissedebilece�ini dile getirir; sorununu anlatan ki�iyi toplumun de�er yarg�lar� a��s�ndan ele�tirir. 2.Ele�tiri: Dinleyen ki�i, sorununu anlatan ki�iyi kendi g�r��leri a��s�ndan ele�tirir,yarg�lar. 3.Ak�l Verme: Kar��s�ndakine ak�l verir, ona ne yapmas� gerekti�ini s�yler. 4.Te�his: Kendisine anlat�lan sorunu ya da sorunu anlatan ki�iye te�his koyar; �rne�in "bu durumun sebebi toplumsal bask�d�r" ya da "sen bunu kendine fazla dert ediyorsun" der. 5.Ben de Var: Kendisine anlat�lan soruna ya da sorunun benzerinin kendisinde de bulundu�unu s�yler; "ayn� benim ba��mda" diye s�ze ba�lar ve kendi sorununu anlatmaya ba�lar. 6.Benim Duygular�m: Dinledi�i sorun kar��s�nda kendi duygular�n� s�zle ya da davran��la ifade eder; �rne�in "�z�ld�m" ya da "sevindim" der. 7.Destekleme: Kar��s�ndaki ki�inin s�zlerini tekrarlamadan, onu anlad���n� ve destekledi�ini belirtir. 8.Soruna E�ilme: Kendisine anlat�lan soruna e�ilir, sorunu irdeler, konuya ili�kin sorular sorar. 9.Tekrarlama: Kendisine iletilen mesaj� (sorunu), gerekti�inde mesaj sahibinin kulland��� baz� kelimelere de yer vererek �zetler; yani diledi�i mesaj� kayna��na yans�tm�� olur. 10.Derin Duygular� Anlama: Bu basamakta empati kuran ki�i, kendisini empati kurdu�u ki�inin yerine koyarak onun a��k�a ifade etti�i ya da etmedi�i t�m duygular�n� ve onlara e�lik eden d���ncelerini farkeder ve bu durumu ona ifade eder. |
|
 |
|