havep1997artikel
Paul ten Have. Subjectivisme en veldonderzoek.
Als het gaat over de waarde van sociologisch en antropologisch veldonderzoek, spelen de woorden objectief en subjectief een grote rol. Het zou moeilijk zijn met veldonderzoek tot objectieve resultaten te komen. Deze tekst gaat over de gevolgen van de afhankelijkheid ten aanzien van de werkwijze en resultaten van veldonderzoek. Het is een pleidooi voor doordacht subjectivisme.
Het is de vraag in vele debatten of de zo vanzelfsprekende scheiding tussen subject en object in menswetenschappen wel acceptabel is. De waardenvrijheidsproblematiek kan niet in 1 handomdraai opgelost worden. Het is de vraag of scheiding van object en subject in veldonderzoek überhaupt wel mogelijk is. De veldonderzoeker neemt aan situaties deel. Bovendien gaat het om zijn interpretaties die gedaan worden. Subject en object zijn dus sowieso met elkaar verbonden.
Hoe staat het met het objectiviteitsstreven in de praktijk van het sociaal-wetenschappelijk onderzoek?
Objectieve resultaten worden verwacht als de onderzoeksprocedures zo zijn geformaliseerd dat verschillende onderzoekers, die dezelfde procedures zouden volgen, ook onvermijdelijk dezelfde resultaten zouden bereiken.
Maar andere aspecten van het onderzoeksproces, zoals interpretatie van de gevonden gegevens, lenen zich minder tot een dergelijke objectivering.
Vooral in kwalitatief veldonderzoek spelen interpretatieve procedures een grote rol. De veldonderzoeker heeft weinig gelegenheid om zich te beschermen tegen (het verwijt van) subjectivisme.
De positieve wereld is een wereld van feiten, van dingen die zijn zoals ze zijn, voor wie dan ook. Er is een standaard taal waarmee problemen beschreven kunnen worden. Het niet in die taal bespreekbare is marginaal, letterlijk en figuurlijk zonder betekenis.
Toch zouden juist veldonderzoekers zich goed kunnen oriënteren op een alternatieve vorm van wetenschappelijk onderzoek, met veronderstellingen als ‘ alle kennis is onontkoombaar afhankelijk van de omstandigheden waarin deze geproduceerd wordt’. De stap naar deze andere wereld is echter moeilijk en wekt angst op. Ook als men twijfelt aan de positieve wereld, blijft deze een verlokking van veiligheid en legitimiteit houden.
Het taalgebruik van mensen constitueert een wereld die voor hen theoretisch inzichtelijk is, waarin de besproken actoren, handelingen, gebeurtenissen en situaties denkbaar en dus mogelijk zijn. Expliciterend subjectivisme is een vorm van een wereld scheppen die zichzelf al doende mede onthult en zichtbaar maakt.
De gedachte dat het heersende objectivisme moet worden vervangen door subjectivisme kan genuanceerd worden, dmv:
Sommige zaken lenen zich beter voor een objectieve benadering dan andere.
Het karakter van subjectieve kennis. Niet elke mening is evenveel waard. Ze zeggen niet, " zo is het!", maar " zou het niet zo kunnen zijn?".
Hoe verricht men onderzoek volgens het standpunt van expliciterend subjectivisme? (beknopt)
Een onderzoeker kan het beste passief alert deelnemen, dat wil zeggen dat zijn houding meer belevend dan handelend is.
De tweede procedure is meer cognitief en op interactie gericht: de explicitering van competentie. Dit berust op de gedachte dat iedereen een ‘member’ is. Iedere deelnemer aan sociaal leven demonstreert daarin een vermogen om interpretator te zijn in bepaalde sociale sferen. Door deze vaardigheden te beoefenen in onderzoeks context en z e tegelijk als voorwerp van studie te nemen, kan men proberen ze expliciet te formuleren, en vervolgens toepassen in wat men waarneemt en weergeeft.
De tegenstellingen tussen objectivisme en subjectivisme staan in merkwaardige relatie met tegenstellingen in culturele idealen voor mannen en vrouwen. Mannen worden geacht meer oog te hebben voor feiten en vrouwen meer voor gevoelens. Vrouwen zijn traditioneel gezien meer voor zorg en mannen meer voor bestuur. Onderzoek vanuit expliciterend subjectivisme is moeilijker voor man (wordt verondersteld).
Expliciterend subjectivisme lijkt in het bijzonder geschikt om belevingsaspecten en interactieve vaardigheden voor onderzoek toegankelijk te maken. Veldonderzoek is bijzonder geschikt om de sociale productie van informatie te bestuderen.