Veen: ophoping van afgestorven plantenresten in een vochtig milieu à door slechte afwatering door stijgende zeespiegel à veen kan veel water vasthouden à ontstaan veenkoepels à door hoge waterstanden omliggend water verrijking van de lagere deeln van het veen à geschikt voor menselijk gebruik i.t.t. hoogveen (mineraalarm). à turfwinning in hoogveen

Eerste bewoning: één van de jongst bewoonde gebieden van Europa à bewoning pas in de Romeinse tijd (Delfland, Zeeland, Schagen, Assendelft) à veen niet geschikt voor bewoning à veel veengebieden nu weer verdwenen à waterafvoer van groot belang à sloten haaks op natuurlijke afwatering à inklinking à nieuwe wateroverlast

Landverlies: Veel landverlies door stormvloeden vanuit de zee

Noord-Nederland: ontginning veengronden in 10^e eeuw à Groninger Wolden: ontginning vanuit terpdorpen à meer zekere graanverbouw à wel verlaging waterstand nodig à niet zeker of dit goed gelukt is à veel strokenverkaveling: duidt op samenwerking

West-Nederland: Rond het jaar 1000 ontginningen in heel Noord-Holland à akkerbouw à weinig rechte verkaveling à weinig samenwerking à in Holland en Utrecht hadden de bischoppen de leiding à belastingen à cope-ontginningen

Verandering in het grondgebruik: vanaf de 13^e eeuw intensivering à geen nieuwe ontginningen door nieuwe marktverhoudingen à na de 14^e eeuw geen verbouw van graan meer (misschien ook door wateroverlast) à doorlopend gevecht met water.

Specialisatie: Vanaf de 15^e eeuw productie van boter en kaas, hennepteelt (scheepvaart) en eendenkooien à molens tegen water

Heroriëntatie: Na de Gouden Eeuw hoge lonen en belastingen à slechte concurrentiepositie à ook veel schade door veepest à halverwege de 18^e eeuw herstel à In de 20^e eeuw verdere intensivering à ruilverkaveling in de jaren ’60 en ’70.

Voorbeelden:

Frieslands Lage Midden

Kamerik en Kockengen