TÜRKLERE MAVİ AKIM LAZIM DEĞİL

Mayıs tatili öncesinde, Türkiye “Mavi Akım” projesi çerçevesinde Rus doğal gazı satın almayı durdurduğunu resmi olarak beyan etti. Türk tarafınca gaz alımının durdurulduğunu, alıma ancak Ağustos ayında başlanılacağını bizzat Türkiye Enerji Bakanı kendisi kamuoyuna açıkladı.

Söz konusu proje çerçevesinde Türkiye’ye doğal gaz satan GAZPROM’da kısa vadede yılda 2-4 milyar m3 gaz karşılığı bir kaç yüz milyon dolarlık gaz teslim edilemeyeceği için durumun pek te kötü olmadığı görüşü hakim. Bu rakam gaz monopolü GAZPROM için küçükmüş!

Aslında durum elbette daha dramatik. Birincisi, “Mavi Akım” ‘ın durdurulması Rusya’da büyük yatırım projelerini başarıyla gerçekleştiren tek kuruluşu olan GAZPROM’un imajına darbe indirilmesi anlamına geliyor. İkincisi, Türkiye’nin ve Türkiye’ye yakın ülkelerin gaz pazarı taksimatında yeni yeni ufuklar (imkanlar) ortaya çıkıyor, Mavi Akım’la ilgili belgelerin imzalanmasıyla taksimat fiilen GAZPROM’un faydasına olmuştu. Bundan dolayı, Mavi Akım’ın durdurulmasına etki eden nedenleri ve etkilerini araştırmak için haklı sebepler var.

Konuya “Mavi Akım”ın teknik donanımına yapılan harcamalardan, dünyanın en komplike ve en pahalı gaz boru hatlarından biri olduğundan başlamak lazım. Projenin hayata geçirilmesini etkileyen nedenler kadar, projenin durdurulmasına yol açan nedenler de çok ciddi olmalı. Birisi Türkiye Cumhuriyeti’nin doğal gaz ihtiyacı konusunda çok büyük hata yapmış.

Türkiye’de doğal gaz kullanımı pek de eski değil, sadece 15 sene önce kullanılmaya başladı. İlk anlaşmalar 1986 yılında SSCB ile imzalandı. 1987 yılında da Türkiye’ye 500 milyon m3 hacminde ilk doğal gaz sevkiyatı gerçekleştirildi. Türkiye doğal gaz alımını çeşitlendirmeye başlandı; Türkiye sadece Rusya’dan değil İran, Cezayir ve Nijerya’dan da gaz almaya başladı. (Bkz. Tablo2) 2002 yılına doğru Türkiye’nin tüketimi 20 milyar m3’e ulaştı. Dinamik ekonomisi, hızla şehirleşmesi ve üretim artışı Türkiye’de doğal gaz tüketiminin artmasını ön görüyordu. Devlet Şirketi BOTAŞ uzmanlarına göre, 2005 yıla kadar Türkiye’nin doğal gaz ihtiyacı 43 milyar m3’e , 2020 yılında ise 82 milyar m3’e çıkması gerekliydi. Doğal olarak bu arzı karşılamak yurt dışından gaz alınması yoluyla karşılanabilirdi, zira, Türkiye’nin kendi doğal gazı hemen hemen yok.

Bu tahminlere dayanarak, Rusya ve Türkiye 1997 yılında Karadenizin dibinden Rusya’dan Türkiye’ye Rus doğal gazı sevk edilmesine dair anlaşma imzalandı. “Mavi Akım” gaz nakil hattı yılda 16 milyar m3 doğal gaz sevki gerçekleştirecekti. Böylece, diğer gaz nakil güzergahı ile birlikte 2008 yılında Rusya Türkiye’ye her yıl 37 milyar m3 gaz pompalayabilecekti. Türkiye’de doğal gazın bin m3’ünün değeri 90-125 dolar arasında olduğundan, Mavi Akım projesi kendisi 5-7 yılda amorti edecekti (Bkz. Tablo 1) Rusya’nın doğal gaz satışından elde edeceği gelirleri artacak ve yılda 4,5-7 milyar dolara ulaşacaktı.

Ancak, daha 2000 yılında Türkiye muhalefeti ülke yönetimini eleştirerek, yeni büyük enerji projelerine katılmazsa Türkiye’nin enerji kriziyle karşılaşacağına dair oluşan genel fikri yalanladı. Örneğin, Devlet Planlama Teşkilatı Eski Müsteşar Yardımcısı, Türkiye’nin önde gelen ekonomistlerinden ve Cumhuriyet Halk Partisi’nin dış politika kurmaylardan olan Ali Tigrel Turkish Daily News gazetesine verdiği bir mülakatta “Türkiye’nin enerji fazlasından ve enerjinin çok yüksek olan fiyatından yakında müşteki olacağını” iddia etmişti. Ali Tigrel’in sözlerine göre, az ve/veya fazla miktarda ithal edilen enerji kaynakları ileride Türkiye’ye pahalıya mal olacak tehlikeli bir faktördü. Bay Ali Tigrel Türkiye’nin elektrik enerjisi fazlasının 2005 yılında oluşacağını ve BOTAŞ tarafından satın alınacak doğal gazdan dolayı Türkiye’nin 1,5 milyar dolar tutarında fazla ödeme yapacağını tahmin etmişti. Ali Tigrel’in iç karartıcı tahmine göre, Türkiye bilgisizce planlama neticesinde tüketicisinin veya hazinenin omuzlarına yüklenecek korkunç bir ekonomik fatura ile karşılacaktı.

Bay Ali Tigrel’in tahminlerini bazı araştırmalar özellikle de The Boston Consulting Group’un yaptığı araştırma teyit ediyor.

Yapılan bu eleştiriler fark edildi. 2001 yılının başlarında Savcı “Mavi Akım” etrafında çevrilen dolaplara ilişkin olarak soruşturma başlattı. “Beyaz Enerji” adıyla yürütülen operasyon sonucunda, Türkiye’nin Eski Enerji Bakanı, onun yardımcısı ve ihalelerden sorumlu bürokrat ta dahil olmak üzere, Enerji Bakanlığı’nda yüksek kademede bulunan 7 bürokrat tevkif edildi. Bu yolsuzluk soruşturması sermaye piyasasının çökmesine ve uzayıp giden ekonomik krizin başlama nedenlerinden biri oldu.

Neticede, Türkiye ödeme gücünü kaybetti, dış borcu 100 milyar doları aştı. Hükümet değişikliği bile durumu düzeltemedi; Türkiye ekonomisi halen taze mali girdilere ihtiyaç duyuyor. Türkiye hazinesine 26 milyar dolar tutarında kredi getirebilecek, Türkiye topraklarına 62 bin Amerikan askeri yerleştirilemesi ve Irak’a kuzeyden cephe açılmasını öngören Tezkere’nin Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından red edilmesiyle menkul kıymetler borsası tamamen çöktü.

Türkiye bazı gaz anlaşmalarınının realize edilmesini durdurmaya çalıştı. Türkiye her defasında çeşitli bahaneler öne sürerek, 2 yıl boyunca İran’dan doğal gaz sevk edilmesini durdurabildi. Şimdi BOTAŞ, GAZPROM ile yapmış olduğu “Al yada Öde” prensibine dayalı anlaşmanın bazı maddelerini Türkiye’nin yeterli miktarda gaz depolama tesisine sahip olmadığı gerekçesiyle, değiştirmeye ve alım miktarını azaltmaya çalışıyor.

GAZEKSPORT şirketinin verilerine göre, söz konusu anlaşmada 1 Temmuz 2003 tarihine kadar olan dönem teslimat başlangıç dönemi olarak yer alıyor, bu döneme kadar taraflar gaz sevk etmek veya gaz almak konusunda her hangi bir yükümlülük altında değiller. Ancak, GAZPROM’da “Mavi Akım” projesinin Avrupalı bankalar konsorsiyumu tarafından finanse edildiğini ve söz konusu bankaların hem ana parayı hem de işleyen faizi tahsil edebilecekleri iddia ediliyor. Bu olabilir, zira Türklerin “Mavi Akım” çerçevesinde Rus doğal gazını satın almayı red ettiklerini resmi olarak açıklamalarından 5 gün sonra IMF ve Dünya Bankası’nın Türkiye’ye mali ve bankalar krizinin yol açtığı olumsuz neticeleri gidermeye yönelik olarak 10 milyar dolar tutarında kredi verme kararı alması belki de bu ihtimalden kaynaklanmaktadır.

Türkiye’nin anlaşmanın sartlarını yerine getirmemesi halinde yılda yaklaşık olarak 700 milyon dolar gibi hatırı sayılır miktarda cezai müeyyide bekliyor.

The Boston Consulting Group’un Başkan Yardımcısı ve Moskova temsilcisi Stefan Dertnig’e göre, anlaşmazlıkta Rusya için ilave olumsuz bir faktör Türkiye’nin hukuki statüsünün değişmesi olabilir. Avrupa Birliği’nin muhtemel üyesi olarak Türkiye Avrupa spot enerji pazarını gelişimini teşvik etmekle mükellef olacak. Türkiye’nin doğal gaz ihtiyacının %70-80’i Rusya’dan sevk edilen edilen gaz ile karşılandığı için AB’ye üyeliği Türkiye’nin Rus doğal gazını satın alma şartından vazgeçmesini ağırlaştırabilir.

GAZPROM temsilcilerine göre, anlaşma imzalandı, boru hattı inşaa edildi bundan dolayı Türkiye Rus doğal gazını satın almazsa bile GAZPROM Türkiye’yi ödeme yapmaya zorlayabilirler. İşte soru: Türkiye Neyle ödeyecek? Söylentilere göre, Türk resmi bürokratları GAZPROM’a gaz bedelini mal ve hizmetle ödemeyi öngören “takas” teklif etmişler. Fakat, GAZPROM’un yüzlerce milyon dolarlık Türk tekstili veya işlenmiş altınla “baştan çıkarılması” (kandırılması) pek muhtemel değil. GAZPROM doğal gaz bedeli olarak Türkiye’den “Mavi Akım” boru hattının Türkiye’deki kısmını ve/veya Ak Deniz kıyısında turizm alt yapısına yönelik toprak gibi daha önemli şeyler talep ediyor. Konu belki de “Mavi Akım” boru hattının İsrail’e kadar uzatılmasına kadar gidebilir, o zaman GAZPROM borçları karşılığı olarak, söz konusu boru hattının inşaası için Türkiye’den toprak alabilir.

(The Boston Consulting Group ve Yaroslav Klimenko’nun materyallerinden faydalanılmıştır.)

2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009	2010
2	4	6	8	10	12	14	16	16
Kaynak: The Boston Consulting Group

TÜRKLERE MAVİ AKIM LAZIM DEĞİL

Türkiye’nin Avrupa Birliğine girişi GAZPROM’un Türkiye’deki konumunu kaybetmesine neden oldu. Ancak, GAZPROM imzalanmış kontratlardan doğan cezaların parayla değil de, Türkiye’nin gaz boru hattı altyapısı ile ödenmesi konusunda ısrar ederse, bu durumdan fayda sağlayabilir.