Akım’ın Yeniden Yapılanması
Ekspert Dergisi, 01-08
Aralık 2003 
Gazprom Türkiye’ye “Mavi Akım” projesi çerçevesinde doğal gaz sevk edilmesi konusunda uzlaşmacı şartlar üzerinde mutabık kaldı. Müzakerelerin seyri Rus gaz tekelinin iş dünyası konusundaki zayıflığını gösterdi.
Geçtiğimiz hafta, uzun süren müzakereler sonucunda Rusya ve Türkiye “Mavi Akım” doğal gaz boru hattı üzerinden Türkiye’ye doğal gaz teslimatına ilişkin sorunları çözerek, yeni şartlarla sevk edilecek doğal gazın fiyatı ve miktarı konusunda anlaşmaya vardılar. Taraflar, Türkiye’nin Rusya ile olan uzun vadeli 3 doğal gaz anlaşmasının şartlarının eşitlenmesi, ortalama gaz fiyatlarının ise %7 oranında ucuzlatılması konusunda mutabakata vardılar.
Türkiye’nin Talihsizliği
Rusya’dan Türkiye’ye doğal gaz sadece “Mavi Akım” üzerinden değil, Balkanlar gaz boru hattından da sevk ediliyor. Balkanlar üzerinden doğal gaz 1986 yılında imzalanmış bulunan iki uzun vadeli anlaşma uyarınca sevk ediliyor. Bu hatlardan birincisinden Türk doğal gaz tekeli BOTAŞ 25 yıl süresince Gazexport şirketinden belirlenen miktarda doğal gaz satın almayı taahhüt etmişti (söz konusu anlaşmaya göre 1 yılda en fazla sevk edilen gaz 8 milyar m3 ) İkinci anlaşmaya göre, Turusgaz şirketi (BOTAŞ, Gazprom ve ENKA tarafından kurulmuştur) Gazexport şirketinden aynı miktarda ama 23 yıllık sözleşme imzalamıştır. Bugün için bu iki boru hattı üzerinden Türkiye’ye yılda 14 milyar m3 doğal gaz sevk edilmektedir.
Türkiye’de doğal gaz son 15 yıldır kullanılmaktadır. Büyük çapta doğal hidro ve nükleer elektrik santrallari inşaatı imkanına sahip olmadığından Türkiye’ye doğal gaz ile termik elektrik santrallari kurulması oldukça uygun gelmişti. Nitekim, doğal gazın elektrik enerjisi üretimindeki payı hızla artarak, 2002 yılında 20 milyar m3 ‘e çıktı.
Ayrıca, Türkiye ekonomisinin 90’lı yıllardaki gelişimi, şehirleşme ve halkın refah seviyesinin yükselmesi doğal gaz kullanımının hızla artacağının habercisi olmuştu. BOTAŞ tarafından o yıllarda yapılan hesaplara göre, 2005 yılına kadar doğal gaz kullanımı iki kat artarak, 43 milyar m3’e, 2020 yılına kadar ise dört kat artarak, 82 milyar m3’e ulaşmalıydı. İşte bu plan ve hesaplamalar esasında Türkiye, Rusya, İran, Cezayir, Nijerya, Türkmenistan ve Azerbaycan ile uzun vadeli doğal gaz anlaşmaları imzalandı.
“Mavi Akım” iki ülkenin hükümetleri tarafından aralık 1997 tarihinde varılan mutabakat uyarınca inşaa edildi. Gazexport ve BOTAŞ projenin operatörleri oldular. Anlaşmaya göre, Rusya’dan Türkiye’ye “Mavi Akım” üzerinden 2025 yılına kadar toplam 364,5 milyar m3 doğal gaz sevk edilecekti.
2007 yılından itibaren de, sevk edilecek doğal gaz miktarı yılda 16 milyar m3 ve fiyatı da bin metre m3’ü 126 dolar olacaktı. Türkler tüketime bağlı olarak “al yada öde” şartıyla sözleşmede belirlenen miktardaki gazı satın almayı taahhüt etmişlerdi.
Rus yatırımcılara boru hattı 2,5 milyar dolara mal oldu. Ancak, elde edilecek gelirin yapılan masrafı kat kat geçmesi bekleniyordu. Projenin 5-6 yıl içerisinde kendisini amorti etmesi ve elde edilecek toplam gelirin ise 40 milyar dolar olması gerekiyordu. Gazprom ve projenin müteahhitleri devletteki bürokratları projenin karlılığına ikna edip, yaklaşık olarak 1 milyar dolar tutarında vergi muafiyeti almaya dahi muaffak oldular.
Fakat, 1999 yılında Türk ekonomisi istikrarsız bir çizgiye girdi. Kriz ve üretimdeki azalma 2001 yılında da tekrarlandı. Bütün bunlar sonucunda, doğal gaz tüketiminin hızla artacağına ilişkin tahminlere ulaşmak imkansızlaşmıştı. 2002 yılında fazlalık 1 milyar m3 civarında oluştu.
Üç Yerine Bir
Yaşadığı ekonomik kriz ve depremden sonra Türkler birden bire “Mavi Akım” boru hattı üzerinden, aradaki aracı ülkeleri devre dışı bırakarak doğrudan Rusya’dan gelen doğal gazın hiçte ucuz olmadığını ve hatta bazı Avrupa ülkelerinden de pahalıya mal olduğunu keşfettiler. Muhtemelen bu gerçek yeni kurulmuş bulunan Türk hükümetinin şüphelerini çekti ve o zamanlar Türkiye’de yolsuzluklara karşı soruşturmalar başlatıldı. Başlatılan yolsuzluk soruşturmaları neticesinde, eski Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı ve yüksek mertebedeki bazı bürokratlar gözaltına alındılar. Göz altına alınanlar “Mavi Akım” boru hattından şahsi çıkar elde etmekle suçlandılar.
2001 yılında başlayarak, Türk tarafı uzun vadeli anlaşmanın şartlarının değiştirilmesine yönelik olarak yoğun faaliyetlerde bulunmaya başladı. 2003 yılının Nisan ayında “Mavi Akım” boru hattının tamamlanmasından sadece 1 ay sonra, BOTAŞ doğal gaz ithalatını durdurdu. Hatta, “Al yada öde” şartının devreye girdiği Haziran 2003 tarihinde bile BOTAŞ alıma başlamadı. Türk tarafı anlaşmanın şartlarına uymayacağını beyan ederek, doğal gaz fiyatının %30 oranında indirilmesini ( bin m3’ü 75 dolara) ve anlaşmadaki doğal miktarınının minimuma indirilmesini talep etti. İlk başlarda Gazprom yönetimi bu ölçüdeki tavize hemen itiraz ederek, tahkime gideceğini bildirdi. Cevabı beklenilmeyen ve etkili olsun diye öne sürülen "argüman" hemen sessizleşti ve yoğun müzakerlere başlanıldı.
Güney komşumuz (Türkiye) Rus tarafına sürekli olarak, yakın çevresindeki İran, Azerbaycan ve Türkmenistan gibi gaz tedarikçisi ülkelerle gaz konusunda işbirliği imkanlarının olduğunu hatırlatıyordu.
Gerçektende, 2005 yılında Türkiye uzun vadeli anlaşmalar tahtında iki eski Sovyetler Birliği Cumhuriyetinden hem de Rus doğal gazından daha ucuza doğal gaz satın almaya hazırlanıyordu. “Mavi Akım” boru hattından çok daha kapasiteli olan Hazar ( yıllık kapasitesi 30 milyar m3) ve İran (yıllık kapasitesi 20 milyar m3) yoğun bir şekilde Orta Asya gaz boru hatları projeleri üzerinde çalışıyordu.
Gazprom’un sorunları, halen Azerbaycan doğal gaz yatakları, üzerinde çalışmalarına devam eden ve Türkiye’ye çok daha ucuza gaz sevk edebileceğini konusundaki planlarını teyit etmiş bulunan BP ve Norveçli Statoil şirketlerini hiç rahatsız etmiyor. Gazprom tarafından “Türklerin daha fazla sıkıştırılması halinde, Türkleri fazla doğal gazı Avrupa’ya re-export yapabilme imkanlarını araştırmak zorunda bırakacağının” oldukça iyi farkına varıldı. Bu bölgedeki yeni bir rakip Rusya’ya hiç lazım değildi.
Ana sayfa Rus Medyasından Haberler Konu İlgili Diğer Haberler