Een ingrijpende gebeurtenis...
Natuurlijk zou het heel mooi zijn wanneer ratten in hun leven geen operaties hoeven te ondergaan. Helaas is de werkelijkheid minder mooi. Met name bij vrouwtjes komen bijvoorbeeld vaak tumoren voor. In veel gevallen kunnen die tumoren - die meestal goedaardig zijn - goed worden verwijderd, maar de rat moet er wel voor onder het mes. Een andere vaak voorkomende operatie is de castratie van een mannetjesrat. Ook dit is een operatieve ingreep met een volledige narcose. Voor veel liefhebbers, maar ook voor de rat zelf is dit allerminst een leuke gebeurtenis. Dat is ook niet zo vreemd, want een operatie met volledige anesthesie is nogal ingrijpend voor de fysiologie van een rat. Een dergelijke ingreep is ook niet geheel zonder risico's. Toch kunnen bepaalde risico's behoorlijk worden gereduceerd door een goede zorg voor, tijdens en na de operatie.
Waarom anesthesie en wat is anesthesie?
Het is niet mogelijk om een operatie uit te voeren op tegenspartelend dier. De arts zal er dus voor moeten zorgen dat het dier rustig is en ook stil blijft liggen. Daarnaast willen we natuurlijk ook niet dat het dier pijn heeft tijdens de operatie en een vervelende herinnering overhoudt aan de gebeurtenis. Pijn kan zorgen voor een verhoogde spierspanning, maar ook voor een verstoring van de ademhaling en er kunnen reacties optreden die voor het dier gevaarlijk zijn. Veel mensen denken dat een bewusteloos dier niets meer voelt. Dat is een groot misverstand, want onder invloed van pijn kunnen nog reflexen en reacties optreden, ook al is het dier bewusteloos. Bewusteloosheid is dus niet hetzelfde als "pijnloosheid". Anesthesie moet er voor zorgen dat al deze vervelende dingen niet plaatsvinden. Voor de arts is het prettig dat het dier goed stil ligt en voor het dier is het plezierig dat het geen "ernstig ongerief" ondervindt van de ingreep.
Anesthesie is gebaseerd op vier peilers:
-'sensibel blok': pijnstilling (ook wel 'analgesie' genoemd)
-''mentaal blok': kalmering en wegnemen van het bewustzijn
-'autonoom blok': onderdrukking van reflexen
-'motorisch blok': vermindering van de spierspanning
Vroeger was de keuze in het aantal middelen voor anesthesie nogal beperkt.
Men had de beschikking over het gevaarlijke chloroform (dat uiterst schadelijk
is voor de lever) en over ether dat ook niet geheel zonder nadelen was. Daarnaast
waren de ideeën over pijn bij dieren ook anders. Er heerste de opvatting
dat dieren geen pijn zouden voelen omdat ze niet konden denken zoals mensen.
Gelukkig is dat idee veranderd en weten we dat dieren zeker wel pijn kunnen
voelen en daar ook ernstig onder kunnen lijden. Tegenwoordig zijn er tal van
mogelijkheden om een goede anesthesie te geven. Er zijn verschillende soorten
pijnstillers, kalmerende middelen en slaapmiddelen en middelen om de spierspanning
te verminderen. Juist door het zo optimaal mogelijk combineren van deze middelen
wordt ervoor gezorgd dat het dier zo weinig mogelijk ongerief ondervindt. Door
een goede pijnbestrijding en kalmering kan een arts er eveneens voor zorgen
dat het dier minder narcosemiddelen nodig heeft. Een goede pijnbestrijding zorgt
er ook voor dat er minder vervelende reacties tijdens de operatie optreden.
Er zijn verschillende manieren om een rat "onder zeil" te brengen:
-door middel van een injectie met een anestheticum (injectie-anesthesie)
-door middel van inhalatie van een anestheticum (inhalatie-anesthesie)
-plaatselijke verdoving door middel van een lokaal-analgeticum
-een combinatie van de drie bovenstaande manieren
Welke manier wordt gebruikt, hangt af van verschillende factoren zoals het soort
ingreep, de tijdsduur van de ingreep, de hoeveelheid pijn die op kan treden,
de conditie van de rat, en - ook heel belangrijk - de ervaring van de arts met
een bepaalde methode en middelen.
Risico's
Zoals gezegd kleven er altijd risico's aan een anesthesie en operatie. Zo hebben de bovengenoemde middelen bijwerkingen. Ze kunnen bijvoorbeeld een nadelige invloed hebben op de ademhaling en op de werking van het hart. Met name de sterke pijnstillers (opioiden) en slaapmiddelen, maar ook de anesthetica hebben deze bijwerkingen. Sommige anesthetica hebben bij langdurig of veelvuldig gebruik een nadelige werking op de lever (bijv. halothaan) en sommige middelen kunnen irritatie van de luchtwegen veroorzaken (bijv. isofluraan). Toch kunnen deze risico's behoorlijk worden beperkt, juist door het combineren van verschillende middelen. De anesthesie en operatie zijn op zich niet de belangrijkste oorzaken van het overlijden van een rat. Er is een ander risico dat wel een belangrijke oorzaak is van het overlijden. Kleine dieren met een relatief laag gewicht in verhouding tot het lichaamsoppervlak zoals ratten, muizen, hamsters en andere kleine zoogdieren koelen snel af tijdens de anesthesie. Een kleine verandering van de lichaamstemperatuur van de rat kan al een behoorlijke invloed hebben op de processen die in het lichaam van het dier plaatsvinden. Daarom moet afkoeling tijdens de operatie worden voorkomen. Dat kan door de rat op een warmtemat te leggen of onder een warmtelamp te houden. Ook na de operatie, tijdens de recovery is het belangrijk dat de rat goed op temperatuur wordt gehouden. Zolang het dier suf is en weer "terugzakt" in de narcose, bestaat het gevaar voor afkoeling.
Tijdens een operatie verbruikt een rat veel energie en het lichaam spreekt de reserves aan, waaronder de glycogeenreserve in de lever. Het metabolisme van de rat verloopt ook veel sneller dan bij een groot dier. We moeten er dus ook voor zorgen dat de rat voldoende reserves heeft.
Een andere, ook niet te verwaarlozen factor, is de hoeveelheid vocht in het lichaam van de rat. Dit moet voldoende zijn, zowel tijdens als na de operatie. Tijdens de operatie kan het dier vocht (bloed) verliezen. En wanneer de rat pijn heeft of nog suf is na het bijkomen uit de anesthesie, bestaat er een grote kans dat het dier weinig tot niets zal eten en drinken. Het is erg belangrijk om ervoor te zorgen dat de rat voldoende vocht krijgt. Gebeurt dit niet, dan kan er nierschade ontstaan, zeker wanneer het dier pijnstillers (NSAID's) krijgt. Vocht kan het beste direct na de operatie onderhuids worden toegediend. De dierenarts kan een oplossing (op lichaamstemperatuur!) met 0,9% natriumchloride en 5% glucose inspuiten. Zodra de rat weer wat wakkerder is, kan de eigenaar een stukje komkommer of tomaat geven. Het is niet verstandig om de rat te dwangvoeren of geforceerd oraal vocht te geven zolang het dier nog niet goed wakker is. De kans op verslikking waardoor het vocht in de longen terecht kan komen is dan erg groot, met alle gevolgen van dien (o.a. longontsteking).
Tijdens de anesthesie blijven de ogen van de rat open staan. Normaal worden de ogen vochtig gehouden door het knipperen met de oogleden waardoor traanvocht over het oog wordt verspreid. De ogen kunnen dus tijdens de anesthesie uitdrogen. Daarom moeten de ogen óf vochtig worden gehouden met een oogzalf, óf worden dichtgeplakt. Ook moet worden voorkomen dat er sterk licht (bijv. van de operatielamp) direct op de ogen valt. Met name albino's en andere roodogen zijn erg gevoelig voor licht. Blootstelling aan fel licht kan bij deze dieren een onherstelbare beschadiging van het netvlies (retinadystrofie) veroorzaken.
Tijdens het bijkomen uit de anesthesie (de recovery) mag het dier niet op een losse bodembedekker worden gelegd. Dit kan aan het bekje, de neus en de ogen blijven plakken en ook aan de wond. Het is daarom verstandig om de rat op een doek, tissues of op een zogenaamd "vetbed" te leggen. Het is sowieso verstandig om de rat de eerste dagen niet op een losse bodembedekker te zetten zolang dit aan de wond kan blijven plakken. De bodembedekker kan de wond verontreinigen waardoor een infectie kan ontstaan. Ook moet worden voorkomen dat de hechtingen worden los geknaagd door de rat zelf of door andere ratten. Wanneer de wond zeer doet (bijv. door te strakke hechtingen) is de kans groter dat de rat aan de hechtingen zal gaan knagen.
Waar dus goed op moet worden gelet:
-voldoende reserves
-het voorkomen van afkoeling tijdens en na de operatie
-bescherming van de ogen
-voldoende vocht
-een goede pijnbestrijding
-een goede hygiëne (geen losse bodembedekker)
-het voorkomen van het losknagen van de hechtingen
Een groot aantal van de bovengenoemde aandachtspunten vallen onder de verantwoordelijkheid van de dierenarts en de assistent. Maar er zijn ook dingen die u als eigenaar kunt doen, of die u juist niet moet doen. Hieronder noem ik een paar dingen waar u zelf voor kunt zorgen.
Voldoende reserves
Er bestaan verschillende ideeën over het wel of niet nuchter laten blijven van de rat voor een operatie. Een reden om een dier nuchter te laten blijven is het gevaar dat de maaginhoud in de longen terecht kan komen tijdens de anesthesie. Tijdens de inleiding van de narcose kan namelijk misselijkheid en braken optreden. Ratten kunnen wel misselijk worden, maar ze kunnen niet braken. Het idee is dan ook dat een rat gewoon kan eten tot ongeveer een uur voor de operatie. Dit zou zelfs beter zijn omdat de rat veel energie verbruikt tijdens de operatie. Doordat de rat gewoon eet tot een uur voor de operatie kan het dier de nodige reserves opbouwen. Wanneer er een operatie in het spijsverteringsstelsel moet worden uitgevoerd is er sprake van een andere situatie en dan moeten er ook weer andere voorzorgsmaatregelen worden genomen. Uiteraard is het verstandig om dit alles vooraf met de dierenarts te overleggen. Zelf geven wij de rat vanaf 72 uur voor de operatie tot en met de dag van de operatie wat invertsuiker door het drinkwater. Invertsuiker is een mengsel van gelijke delen glucose (druivensuiker) en fructose (vruchtensuiker). Door het geven van invertsuiker kan de glycogeenreserve in de lever worden opgebouwd.
Niet op eigen houtje medicijnen gaan geven!
Dit is een echte "don't"! Geef nooit op eigen houtje medicijnen - ook geen homeopathische of fytotherapeutische middelen - voor of na de operatie van de rat. Er is een grote kans op interacties tussen die medicijnen en de middelen die voor de anesthesie worden gebruikt. Dat kan gevaarlijke situaties voor de rat opleveren. Wanneer u zonodig iets aan de rat wilt geven, overleg dit dan altijd met de dierenarts die de rat gaat opereren. Geef ook geen pijnstillers na de operatie op eigen houtje, ook al lijken die middelen heel onschuldig. Een eenvoudig kinderaspirientje kan voor ernstige nabloedingen zorgen. Paracetamol kan een behoorlijke belasting en zelfs een beschadiging van de lever veroorzaken wanneer een te hoge dosis wordt gegeven. De dierenarts die de rat heeft geopereerd is de aangewezen persoon om medicijnen te geven of om u instructies te geven omtrent het geven van bepaalde middelen.
Laat de rat rustig bijkomen
Een rat mag weer met de eigenaar mee naar huis wanneer het dier goed wakker en goed op temperatuur is en wanneer er geen gevaar meer is voor het terug zakken in de narcose en afkoeling. Zorg er tijdens het transport voor dat het dier niet teveel heen en weer wordt geschud en dat het dier niet kan afkoelen. Een transportbakje met een paar handdoeken op de bodem en tegen de zijkanten is een prima vervoersmiddel voor de rat. Leg de rat eenmaal thuis niet gelijk bij de andere ratten, maar laat het dier rustig bijkomen in een aparte kooi met tissues, een doek of een "vetbed" als bodembedekker.
Zorg voor voldoende vocht en controleer regelmatig
Dit kan niet genoeg worden benadrukt. Zorg dat er voldoende vers drinken aanwezig is (eventueel met wat druivensuiker) en een stukje vochtrijke groente zoals komkommer of tomaat. Wanneer de rat zelf weer eet, kunt u de rat ook wat Brinta of Bambix geven. Controleer de eerste uren regelmatig even of alles nog in orde is en let daarbij op of het dier helder blijft, goed op temperatuur blijft en niet aan de hechtingen gaat knagen of teveel aan de wond zit. Door even een plooi te maken in het nekvel van de rat kunt u zien of de rat geen vochttekort heeft. Zakt de plooi snel terug, dan is het goed, blijft de plooi staan of zakt het heel langzaam terug, dan is er sprake van een vochttekort. Een andere goede controle is het even drukken op een pootje (dat roze is gekleurd). Door het drukken ontstaat een witte plek. Dit moet na ong. 2-3 seconden weer roze kleuren zodra u niet meer drukt.
Zorg voor een goede hygiëne
Zorg voor een goede hygiëne zodat de wond zo weinig mogelijk wordt verontreinigd. Soms zal de dierenarts een zalf meegeven om de wond te behandelen en soms geeft een dierenarts een antibioticum mee om te voorkomen dat er een infectie bij de wond kan ontstaan. Volg de instructies die de dierenarts heeft gegeven nauwgezet op. Wanneer er toch complicaties optreden zoals nabloedingen, het open gaan van de wond omdat de rat een paar hechtingen heeft doorgeknaagd of het optreden van een infectie bij de wond, neem dan direct contact op met de dierenarts.
Tenslotte...
Hoewel er altijd risico's kleven aan de operatie en anesthesie, kunnen door de komst van nieuwe en betere middelen die risico's steeds beter worden beperkt. Niettemin blijven goede zorg en bewaking van de rat voor, tijdens en na de ingreep noodzakelijk want ook daardoor kan men een aantal risico's behoorlijk beperken. Door middel van dit stuk hoop ik dan ook een goed overleg tussen de eigenaar van de rat en de dierenarts te bewerkstelligen, waardoor de angst voor het onbekende deels kan worden weggenomen. Die angst mag er namelijk nooit toe leiden dat de eigenaar van een rat te terughoudend wordt in de beslissing om de rat wel of niet te laten opereren. Het zou bijvoorbeeld jammer zijn wanneer een rat met een beginnende tumor een kans op herstel en verlenging van een kwalitatief goed leven zou moeten missen door de angst van de eigenaar. Stel gerust vragen aan uw dierenarts wanneer bepaalde dingen nog onduidelijk zijn, een goede dierenarts is altijd bereid om daar uitleg over te geven.
