Rebo Wage, 30 Juni 1971.

AM telu esuk, nalika Mas Wir ya isih ngorok, aku wis tangi. Wudu, sholat subuh. Rasa mangkel marang Mas Wisyo kang mbedhodhog ing atiku isih nggem buleng. Ora mangkel piye, lha wong dhuwit adol pari sawah lor kae dak jaluk kanggo tuku kebutuhan pawon bae ora entuk.

"Dhuwit lehe adol pari sawah lor kae ra usah dinggo apa-apa, arep dak nggo dhewe," omonge Mas Wirya sing dakrasa sengak. Biasane yen ngo mong Mas Wirya ki mesthi ora keri mesem. Nanging sepisan iki kok ora, mbesengut, katone nesu. Lo salahku apa? Dosaku apa? Dakgoleki, kapan aku salah. Kok ora ana! Lagi ana apa, mas Wirya iki? Pitakonan iki wis ana telung dina manggon ana ing atiku, nanging tetep ora ana jawabane. Aku arep takon, suthik, wegah. Aku dhe we wiwit ngandhut bayi sing nomer loro iki, sering ana rasa seje marang tindak-tanduke Mas Wirya. Aja-aja, ah embuh sing penting esuk iki aku kudu lunga. Embuh menyang endi, mengko yen mas Wirya isih tresna marang aku mesthi bakal nggoleki.

Lawang omah ngarep daktutup rapet, ora dakkunci. Latar ngarep isih katon peteng. Sikilku jumangkah menyang ratan, dumadakan mbuh saka ngendi asale ana sunar cumlorot ing sangarepku. Aku bingung. Bingungku durung ilang, dakrasa ana tangan alus ngelus-elus pun dhakku.

"Ayo ndhuk mangkat mumpung isih esuk," tangan alus iku jebul astane ibu. Ana rasa tidha-tidha. Du rung rampung olehku tidha-tidha, tanganku wis digeredibu. Aku manut bae. Antara eling lan ora sikilku ju mangkah mangetan. Ibu terus nggan dheng tanganku.
"Ndhuk, mengko saka Pasar Ker du, terus ngetan menyang Pasar Pur balingga, biyen aku tau janji marang kowe arep dakjak menyang Pasar Ker du lan Pasar Purbalingga! Pancen aku ndhisik nalika aku durung dadi bojone Mas Wirya tau janji arep ngajak aku menyang pasar loro mau. Nanging durung kelakon ibu gerah, bahjur seda. Dadi ibu ora menangi aku dadi manten karo Mas Wirya. Lo saiki kok ngajak aku, apa aku ngim pi. Lengenku dakjiwit krasa lara.

"Aja mikir dawa ndhuk, sing pen ting kowe bisa ngoncati bojomu!" Kandhane ibu kaya-kaya ngerti apa sing dadi angen-angenku.

Tekan pasar Kerdu, durung ana wong dodol apa maneh wong tuku. Ibu aba-aba marang aku supaya te rus mlaku ngetan kanthi nggan dheng tanganku kenceng, kenceng banget. Pasar Kerdu - Pasar Purba lingga dakrasa ora nganti 5 menit. Kok cepet temen, mangka dalane isih watu cilik-cilik pating cringis. Ibu olehe tindak bisa cepet banget, Mas Wirya tau crita yen Pasar Kerdu -Pa sar Purbalingga karo dhokar bisa nganti setengah jam.

Pasar Purbalingga senajan isih esuk katone wis tumawon. Mligine bakul-bakul sayur, ibut ngladeni sing tuku, akeh-akehe bakul kulakan. Ibu nuntun aku menyang los iwak.
"Ayo, ndhuk milih iwak apa, kowe ki seneng iwak bandeng. Wetan kae ana iwak bandeng". Aku ngetan, iwak pindhang bandeng ditata tharik-tha rik, narik ati. Aku dhewe pancen se neng iwak bandeng pindhang.

"Kula tumbas sakilo mbak?" ba kule kang daktukoni meneng bae. Kaya ora nggape ma rang aku. Dakbaleni ambal ping telu tetep ora nggape. Mula, kira-kira dhuwite cu kup dakseleh sanga repe bakule. Aku njupuk limang iji terus lunga.

Saka Pasar Pur balingga ibu ngajak aku ngetan, liwat alun-alun, kawe danan, Kodim, Ta man Maera Kaca. Ana ing sacedhake kreteg kali Klawing ing desa Bancar ibu ngajak aku lungguh.

"Sur, yen kowe luwe, iku iwake pin dhang bandeng dipa ngan ngiras kanggo sarapanl" iwak bandeng lima sedhela engkas wis gusis dakpangan dhewe. Aku gumun, biasane ana ing omah aku entek siji, iku bae digoreng utawa dipelas dhisik, kanggo lawuh sega. Ibu daktawani ora kersa.

"Sur, mengko kowe arep dakjak nlusuri kali Klawing, ngidul, mula saka iku nyampingmu dandanana rada mendhuwur sethithik!" Aku nyampingan jarik barong isih rada anyar, jarik sing ditukokake Mas Wirya sabubare panen tela sawah wetan.

Sajrone nlusuri kali Klawing ibu crita yen kali Klawing sering ana wong sing kendhang. Ora mung amarga kagawa bajir, nanging uga amarga nganyut tuwuh, utawa dipa teni nguwong.

"Yen kowe kepengin weruh gam bare wong klelep, wong keli, coba re neya!" ibu ngusap raiku ping telu, te rus dikon ndeleng menyang tengahe kali. Sisih wetan kono ana pasangan remaja, maune runtung-runtung.

Rangkulan sedhela. Nalika sing la nang lagi limpe sing wadon nyem plung kah. Singdanang melu nututi.

"Iku gambare bocah lanang wa don kang lagi kalimput asmara, na nging ora entuk palilah saka wong tuwane kabeh Sing wadon iki anak rewange wong tuwane sing lanang." Ing isih kidul kono ana wong wadon dicemplungake kali, sawise dibungkus karung.

"Iku gambare wong wadon sing dipateni sing lanang, amarga ora rila yen sing lanang arep rabi maneh" kandhane Ibu. Isih akeh maneh se sawangan satengahe kali Klawing iku, ana bayi abang dibuwang ibune, ana uga wong lagi mancing klelep amarga ngoyak kepise sing tiba nang kali.

Saya ngidul saya adoh, ibu kaya ora duwe sayah. Mula dakwanek-wa nekake aku takon, "Ibu, kok ora ka gungan sayah, kesel, pa piye?" Ibu ora cepet njawab, malah paningale manther, nyawang aku. Nanging su we-suwe kersa mesem.

"Ndhuk, ngene kowe uga bisa ka ya ibu, gampang bae kok, kowe kudu maca tasbeh, subhanallah, sing se ring ping pira-pira kena, sing ikhlas lillahi ta'allah!" Pesene ibu dakturut. Nyatane aku ora ngrasa kesel lan luwe.

Tekan desa Muntang srengengene wis rada dhuwur. Kreteg ril sing malang kali Klawing saka lor wis katon. Ibu uga crita, yen ing kreteg iku se ring ana wong sing nganyut tuwuh kanthi sengaja nabrak sepur sing liwat. Jalarane pirang-pirang, ana sing kekurangan ekonomi, kape dhotan tersna, lan uga marga kaci lakan sing murni.

Saka kreteg ril ibu nggered ta nganku, mlaku urut ril arah ma ngulon. Tekan stasiun Banjarsari kebe neran ana bis man dheg, aku lan ibu melu bis tekan Soka raj a.

"Nhduk ra sah mbayar, dhuwitmu simpenen," dhuwit sing njupuk sebage yan saka adol pari lor desa maune arep kanggo mbayar bis, daklebokake dhom pet maneh. Anehe kondhekture me neng bae, nalika ngliwati aku karo ibu. Aku ora dijaluki bayaran.

Ana ing Sokaraja aku weruh tanggaku sing lagi nggered wedhus. Pak Napin. Maune aku arep takon Pak Napin sing tukang pan theng (calo) wedhus nanging ibu ora oleh.

"Ndhuk, takon nggo apa, wong iku ora weruh kowe, senajan kowe weruh wong iku!" Lo, apa aku wis mati, se pisan maneh aku njiwit lengen ta nganku, kok ya isih lara.

"Ndhuk kae ana bis jurusan Ci lacap, ayo melu!" tanganku digered ibu. Bis `Muncul' wis kebak penum pang. Bis jurusan Purwokerto - Kroya - Adipala - Cilacap penumpange uyeluyelan padha ngadeg. Sambat kepa nasen. Dumadakan ana wong alok "Copet, copet, copet!" Wong wadon umur-umurane 40 taunan, dhom pete ilang. Aku weruh sing nyopet. Yaiku pawongan gedhe dhuwur, brengose njlanthir. Medeni. Sawuse njupuk dhompet sing ana tase ibu iku, kanthi cepet diulungake kanca ne sing ana mburine.

Dening ibu aku diwenehi kode su paya, njotos pawongan sing diulungi dhompet wong brengose njlanthir, ora dakpikir dawa tanganku kumlawe, wong mau sambat "Adhuuuhhh!" kelaran. Dhompete mencelat, mendhuwur, penumpang liyane padha alok. "Iki copete, iki copete!" Bis mandheg greg. Wong sing nggawa dhompet, dicekel terus dijo tosi wong akeh. Anehe wong sing brengose njlanthir uga melu njotosi. "Kapokmu kapan!!" Mbuh priye na sibe tukang copet mau, aku ora ngerti sebabe kanthi trengginas ibu nggered aku ngadohi bis mau, pa rane ngidul. Kira-kira 200 m, ana gumuk dhuwur, bareng dakcedhaki jebul kaya gunung cilik. Apa iki sing jenenge gunung Srandhil?

"Iya iki sing arane gunung Sran dhil, Sur!" ibu nyandhak tanganku, terus dituntun munggah undhakundhakan sing kaya andha sing digawe saka tilas ril sepur.

Ana ing punthuke Gunung Sran dhil sing dhuwure udakara ora ku rang saka 100 meter, ana wong sing lagi semedi. Meneng, tangane sedha kep. Sirahe ndhingkluk, kaya wong ngantuk. Ing sisih tengene ana pa dupan sing dhuwure meh sameter. Kembang mawar sumebar ana sace dhake pedupan mau.

"Ndhuk, Sur, Suryati, wong kae wis oleh sewelas dina, olchc ora ma ngan ora turu. Dheweke lagi nggayuh kepengin dadi dhukun sing cespleng. Coba delengen sisih kidul ndhuwur kae, ana pawongan uga lagi tapa wis oleh selawe dina ora mangan ora ngombe. Dheweke lagi duwe maksud, supaya anak turune dadi wong sing kepenak uripe. Mangka salah siji puterane wis ana sing dadi Bupati ing Sulawesi!". Saemutku mbiyen ibuku ora pinter crita, kok saiki dadi pinter, malah bisa. ngerti atine wong liya.

"Sur, saiki wis meh surup sre ngenge, bengi iki kowe turu ana pun cake Gunung Srandhil iki, sesuk esuk dakjak menyang Igir Selok, iku lo, katon ana kulon kae!!" Igir Selok katon ngregemeng, ireng, dakdeleng angslupe srengenge uga menyang wetenge Igir Selok.

"Ndhuk maca tasbeh!" Aku maca subhanallah mbuh ping pira, ngertingerti srengenge wis ana wetan kono. Dhuwure wis satumbak. Jebul aku turu, mangka sangertiku nembe li mang menit bae durung ana.


Kemis Kliwon, 1 Juli 1971.

Gunung Srandil - Selok ngliwati alas kagungane Perhutani. Adohe udakara 1 kilometer, Gunung Srandil kebawah desa Glempang Pasir, dene Igir Selok melu desa Karangbenda. Kecamatane padha Adipala. Alas kang isih ijo royo-royo ditanduri maneka warna, ana wit jati, damar, sing narik kawigatenku yaiku wit dhondhong. Akeh. Pas nedhenge pa dha woh. Menyang ibu aku nyuwun dhondhong mau. Kaya-kaya enak. Apamaneh aku lagi ngandhut.

"Ibu, aku nyuwun dhondhong kae!" mripate ibu mentheleng semu duka.

"Sur, aja iku dhondhong alas, ra sane gatel!". Aku mung ngulu idu.

Ana ing Igir Selok aku dijak ibu menyang omah gedhong cekli. Cete putih bersih. Mestere gilap. Kanan keringe uga rinumat, tumata, thariktharik. Kekembangan maneka war na. Hawane seger.

"Iki sing aran Jambe Pitu, Sur!!" Ibu crita yen Jambe Pitu iku pang gonan sujarahan. Akeh-akehe sing teka para priyayi. Pegawe, pejabat, malah sering pejabat tinggi negara padha kersa rawuh. Dalan menyang Jambe Pitu uga dimester. Iku jarene ibu sumbangan saka pejabat pro pinsi sing kasil nggayuh sedyane.

"Sisih Lor kono ana pasujarahan maneh aran Jambe Lima, sing padha teka, wong dagang, tani, buruh". Ibu ngajak aku menyang guwa, arahe ngalor ngulon ngliwati Jambe Lima. Guwa iku jenenge Guwa Bolong. Ing papan iku uga akeh padupan. Panggonane ora patiya karumat. Katon reged. Saka kono terus ma ngalor. Ana weweangunan kaya mes jid. madhep ngetan, ibu crita yen panggonan iku diarani Kaindran.

"Sur sing rene iki werna-werna, pegawe, tani, dagang" jarene ibu akeh-akehe sing padha sujarah menyang Kaindran akeh sing padha sukses. Padha sugih, mligi sing pegawe kudu duwe pakaryan sam ben. Kayata tani, dagang ora kena mung mligi pegawe, ibu ngelingake mung akeh-akehe padha mangro tingal, kejaba nyembah marang Allah, uga padha percaya yen sing bisa nyugihake iku Kaindran.

"Iku kleru Sur, sing bisa nyugih ake iku Gusti Allah, linambaran usahane manungsa kang tumemen mugen, ora wedi kangelan gemi nastiti!" Wih, ibuku pinter dadi kyai.

Saka Kaindran, ibu nuntun aku mlaku ngulon nlusuri kali, mbuh kali apa, menggak-menggok pungkasane menyang segara. Ombake gedhe, swarane gemrubyug, angine midid, pancen hawane seger, senajan sre ngenge wektu semono sumunar taj em.

"Ing pesisir kene, Sur, dhek jaman penjajahan lan ontran-ontran taun 65 kanggo ngubur wong-wong sing ora dosa. Ana sing dikubur mung sirahe, sikile, kanthi wengis, sadurunge mati wong ora dosa iku di siksa, disiya-siya, muga-muga suk maneh ora bakal kedadeyan kaya ngono. Oh, Sur, iki meh wengi ayo padha munggah maneh menyang Igir Selok, liwat Guwa kae. Sisih kulon guwa Nagaraja, wetane guwa Ratu, wetane maneh Guwa Rahayu. "We ngine sawise maca tasbeh mbuh ping pira, aku les turu kepati. • (Ana Candhake).*

 

AUKA srengenge wis satumbak dhuwure aku nembe ucek-ucek tangi. Kanan keringku wedhi, lamat-lamat krungu swara ombake banyu segara. Thingak-thinguk, ibu ora katon. Aku turu ana ing wedhian. Sisih lorku jebul guwa. Guwa apa iki? Lagi mikir ngono ibu wis ana ing sandhingku.

"Lor kae, guwa Naga Raja. Guwa iki ora karumat. Kotor, ayo mlebu!"aku dijak mlebu. Lawange guwa amba banget. Njeron guwa isine uga wedhi segara. Kaya-kaya mbiyene banyu segara tekan njeron guwa. Satengahe guwa katon singup, ana kamar-kamar guwa. Saya mlebu guwa saya peteng. nalika aku sambat peteng, ibu prentah aku supaya maca tasbeh. °Subhanallah" Pyarrr, petenge ilang. Padhang jingglang.

"Ndhuk njero iki tau kanggo tapa priya gung saka Jakarta, jarene isih punggawane presiden ndhisik!" Aku mung manthuk-man thuk.

Ana ing guwa Naga Raja ora suwe. Ibu narik tanganku, dijak ngetan. Kira-kira 30 meter, ana guwa maneh. Guwa Ratu. Guwa iki katon resik, lawange guwa wis diwangun kanthi wewangunan sing apik. Ana pang gonan kanggo lungguh, saka tegel alus, gambar kekembangan. Kembang seroja. Ana sing warna putih, ana sing warna abang lan ana sing warna jambon. Jare ibu, guwa iki ramene yen dina Kemis Wage Jumat Kli won, utawa dina Senen Wage Selasa Kliwon. Kuncine Pak Warso, daleme ana ing desa Karangbenda.

"Akeh sing padha kasil dadi wong sugih, sing padha rene. Nanging yaiku cobane, se ring anak-anake padha mati nalika isih bayi. Wong sing padha sujarah kene iki dening ju rukuncine, supaya nggawa gedhang raja sa jodho. Kinang komplit sambakone. Yen ora rokok putih, Kansas apa Comodore. Kem bang mawar abang putih sajodho. Mori putih semeter. Kaca pengilon, sing penting dhu wite loro-loro. Yen ora Rp 200 ya Rp 20 utawa Rp 2000" Apal banget ibu nyritakake menyang aku. Ibu uga weling, yen aku apike ora susah menyang guwa. Mbok ing omah bae, nyuwun menyang ngarsane Gusti, kan thi usaha sing tumemen. "Wih, ibu, kojah ngono terus!" batinku ngomong ngono.

Wetane Guwa Ratu, Guwa Rahayu. Sace dhake Iawangan guwa ana pancurane. Tan sah manther, ora ana kendhate. Guwa Ra hayu ora patiya karumat. Iki katon saka akehe kleyang godhong awar-awar. Go dhong jati, Ian gegodhongan kayu liyane sing ana ing sacedhake kono. Kaya-kaya ana tembung rahayu sing padha sujarah guwa iki akeh-akehe njaluk rahayu, utawa slamet waras wareg. Anak Ian bojone ora kanggo tumbal.

"Kowe ngerti Sur jane mono tembung nyupang iki saka tembung nyuda pangan. Dadi sapa bae sing kepengin sugih, utawa kepenak uripe kudu nyuda pangan. Alias supaya gemi, nastiti, ngati-ati ora boros".

Saka Guwa Rahayu, aku dituntun maneh manjat menyang Igir Selok. Bali maneh me nyang Jambe Pitu. Kebeneran ing kono lagi ana sujarahan wong sa-bis. Nomer bise nganggo aksara ngarep B. Cetha yen rom bongan saka Jakarta. Ana ing sangarepe gedhong cekli padha andher, sedheku sing ngarep dhewe kanthi laku ndhodhok, maju nyedhaki juru kunci. Menyang juru kunci matur apa sedyane, sinambi nyerahake sya rat-syarate. Antara liya, kembang setaman, rokok putih, endhog ayam kampung. Pung kasan dhuwit sakasdune.
"Eyang buyut, kula sowan nglantaraken menika jabang bayi, nami Broto, mboten namung badhe nyuwun berkah sawab eyang buyut, ingkang sampun sumare ing mriki, jabang bayi Broto nyuwun supados dipun gampilaken anggenipun minggah pangkat utawi jabatanipun!!" Juru kuncine nganggo blangkon Banyumasan, klambine wungkal gerang. Bebede jarik bathik udan liris. Wong sa-bis kabeh dirapali siji-siji.

Sabubare rombongan saka Jakarta ana siji loro sing teka. Tekan sore barang-barang sing mujudake syarat utawa penetep kumpul akeh banget. Dening pembantune Juru Kun ci diwadhahi karung, ana rong karung. Keja ba dhuwit langsung mlebu sak kantonge Juru Kunci.

"Sur, wengi iki kowe turu ana ing Jambe Pitu kene!" Jane aku kepengin ngerti wengi ne Jambe Pitu, nanging nembe surup srenge nge aku wis dikon maca tasbeh" Subha nallah" mbuh ping pira. Turu kepati.


Setu Paing, 3 Juli 1971.

Kaya dina-dina wingenane kebener sre ngenge ing wetan kono satumbak aku nem be tangi. Jambe Pitu sepi. Ramene yen dina Jumat. Apamaneh dina Kemis Wage Ian Jumat Kliwon iki ngendikane ibu.

"Sur, ayo mlaku maneh ngetan ngalor, nyegat bis ana ing pasar Adipala, terus me nyang Banyumas. Kowe ngerti dina iki ana Pemilihan Umum?" Aku nembe kelingan, dina Selasa wingenane aku diparingi Pak RT kertu undangan. Dhompetku dakgrayangi. Ana tilepan putih. Surat undangan kanggo nyoblos.

Igir Selok tekan pasar Adipala kayane cepet banget mangka mlaku. Kebeneran nang ngarep pasar ana bis jurusan Cilacap -Adipala - Kroya -Purwokerto. Aku karo ibu terus bae numpak. Tekan Kroya kondekture nariki karcis. Aku karo ibu dijarke bae, dili wati ora ditarik.
Kebon karet Banyumas dalane majat, ana bis jurusan Yogya macet. Sangarepe Kan tor Perkebunan ana bis loro tabrakan. Pe numpange mudhun kabeh. Untunge ora ana sing tiwas. Tilas kantor Karesidenan Banyu mas dakliwati, gedhonge jenggereng katon pengkuh dakdeleng wis ora kerumat. Jare ibu, tilas kantor iki arep dibangun sekolahan SMEA Negeri Banyumas.

Ing alun-alun Banyumas, ana rubungrubung. Ana apa iki? Ibu ngajak aku mu dhun, aku digandheng, bise isih mlaku ban ter. Bleber aku karo ibu mencolot saka bis. Kok bisa? Aku gumun. Mangka lagi SD mbi yen paling wedi yen dikon lompat jauh, apa lompat tinggi. Apa maneh mlayu, aku sering kalah yen dikon balapan mlayu.

Wong rubung-rubung dakpara ni, nyatane papan kanggo coblosan. Sapinggire kono ana tulsiane TPS XIV desa Sudagaran. Aku karo ibu melu bae antri ndhaftar. Bareng te kan ngarep pendhaftar kok ora dita koni apa-apa. Malah wong sing mbu rine sing didhaftar. Ibu nuntun aku menyang tengah-tengah TPS. Nali ka petugas acung-acung kartu pe milih disaut ibu. Diparingake aku.

"Lo, aloke petugas. Kaya-kaya bingung, kartune ilang, bar iku terus meneng. ora perduli sing penting aku wis oleh kartu coblosan.

Kartu coblosan werna kuning, bi ru, putih dakgawa menyang kobo ngan. Ibu uga melu mlebu. Lagi mbukaki kartu, ana wong mlebu.

" Lo, jare ora oleh barengan, ra hasia?" pitakonku ora dijawab wong mau.

"Sur, menenga bae sing penting kowe nyoblos!!" Saben salembar kartu pemilih gambare sepuluh. Sing putih dakcoblos no mer 3, sing biru nomer 5, sing kuning dakco blos nomer 8. Adil. Rata.

Niyatku arep nonton coblosan nganti rampung, kepengin ngerti partai endi sing oleh akeh, nanging ibu nyandhak tanganku, dijak lunga menyang dalan aspal. Kebeneran ana bis Nara jurusan Gombong - Purwokerto. Cukat trengginas ber, wis ana ing njero bis.

"Klentheng-klentheng!" Aloke kernet bis Nara nalika meh tekan klentheng Sokaraja. Ora sijiya penumpang sing mudhun, bise ke bak, terus bablas ngulon. Ana ing desa Sang kal Putung ibu ngajak aku metu saka bis, ta nganku dicandhak ber metu saka bis, ora sijiya penumpang sing alok, meneng kabeh. Kaya-kaya ora negrti ana wong loro bisa "ter bang".

"Sur, nonton wong gawe gethuk goreng!" Ibu iki piye, wong gawe gethuk goreng bae ditonton. Dijak ngono aku ya manut bae. Te kan ngarep warung gethuk goreng A wayahe wis jam 12.05, aku ngerti ngono sebab jam tembok sing ana ing warung nuduhake ang ka ngono. Wektu semono sing tuku akeh, ana sing nganti 20 pithi, ana sing mung tuku sepithi. Saben-saben sapithi isine ana sing 1 Kg, ana sing 1/2 Kg.

"Sur, ayo nyang njero!" Ibu, ibu, gre nengku jroning ati. Klunuh-klunuh ibu karo aku mlebu menyang mburi. Nonton wong sing lagi ngonceki pohung, terus ndeleng wong sing lagi adang pohung. Notog pohung sing wis didang. Nggulani gethuk, nggoreng pungkasan sing nglebok-nglebokake gethuk menyang pithi.

"Sur, nyicipi!" Aku nyaut sitok, dakemplok, dhuh legine. Nyandhak siji maneh. Na lika njupuk sing siji iki ana wong siji sing lagi kerja ing kono kaget.

"Hooo! "Raine pucet.

"Ana apa, gus?" takone kancane sing cedhak kono.

"Ana gethuk sing mencelat dhuwur terus ilang!"

"Ah, kowe ngantuk, sewengi kowe kan ora turu. " Sing dipanggil gus manthuk-man thuk.
Nalika wong-wong sing ana warung kono lagi nyritakake gethuk sing mencelat, ibu cepet-cepet ngajak aku metu menyang da Ian aspal. Ngenteni bis. Ora antara suwe ana bis Mutiara jurusan Banjarnegara - Pur wokerto. Tutuke ibu komat-kamit nyandhak aku terus beeer, wis ana nejro bis. Mangka bise banter.

Sangkal Putung, Pritgantil, Brekoh, ter minal bis Kebondalem. Saka kono mlaku alon-alon ngulon ngliwati Kantor Pendidikan, Kantor Depag, SD Kranji, Kantor Telpun, isih ngulon tekan asrama polisi, ngidul 31 Ragase mangsang menggok .ngulon alun-alun. Mle bu menyang kantor Bupati, wong-wong ing kono katon ibut. Lah wong lagi pilihan umum.

Dening ibu aku ditudhokake priyayi lemu, gedhe dhuwur, sing nembe metu saka mobil kanthi nomer R 1 A iku jarene Pak Bupati. Malah ibu ngajak aku ndherekake Pak Bupa ti, mlebu menyang omah gedhe magrongmagrong potongan joglo. Iku jarene Pen dhapa Kabupaten. Pak Bupati bablas tindak dalem mburi, ibu karo aku urut mburi.

"Mengko didukani bu?" ibu nyeleh ake drijine penudhuh ana ing lam bene.

"Wong kene ora ana sing weruh kowe karo aku, ngerti!" Peningale ibu mentheleng.

Dalem samburine pendhapa om bere ora mekakat, ruwang tengah nganggo karpet abang tuwa. Bablas memburi jobine kinclong-kinclong, kanthi tegel alus sing ana gambare motif kembang terate utawa seroja. Pojok sisih kulon kidul rada peteng, bareng aku liwat kono, mambu kukus menyan padupan. Temenan bareng dakinguk, ruwang kono ana padu pane saendhas sapi ireng.

Ana ing dalem Kabupaten oleh limang bengi. Mobah mosike wongwong ing dalem kono, saka Pak Bu pati, nganti tekan tukang kebon aku ngerti. Sing arane panganan wernawerna wiwit saka lodheh tempe tekan sate aku ngicipi. Pak Bupati ora kersa ndha har sate, mbuh apa sebabe, dharah tinggi yake. Karemane woh-wohan mligine mang gis senenge ora jamak. Dening ibu aku dikon ngicipi kabeh panganan sing ana ing kono. Nanging ora oleh njupuk panganan sing dise dhiyakake kagem Pak Bupati jarene saru.


Kemis Plaing, 7 Juli 1971.

Kira-kria jam 7 esuk, aku dijak metu saka Kabupaten. Ibu Bupati sing pasuryane ayu banget daksalami, ora nggape. Semono uga Mbok Sajem rewange Bu Bupati daksalami malah guneman dhewe. Pak Bupati sing nalika iku ngagem kaos slnglet, bar tindaktindak ana pungkuran, arep daksalami malah ngangkat astane dhadhah, mbuh menyang sapa.

Liwat lawang tembok pungkuran aku me tu menyang dalan aspal sing alus. Menggok ngiwa, kira-kira satus meter terus nengen. Tekan prapatan aku ngerti ngalor iku dalan menyang Rumah Sakit Zending. Ing rumah sakit iku ibuku seda sawise opname oleh se minggu, gerah disentri.

Saka prapatan rumah sakit mlaku ngu Ion, liwat Pasar Manis, sing wektu iku wong sing dodol lan tuku lagi temawone. Ibu mlebu menyang pasar aku dikon lungguh ngenteni ana njaba pasar. Lagi enak-enak lungguh dumadakan aku weruh Lik Nasir, nitih sepedha saka wetan. Ana ing ngarepku man dheg, thingak-thinguk.

"Lik, lik Nasir!!"Takonku kanthi swara sing rada rosa, sebab aku ngerti Lik Nasir pang rungone rada kurang. Tangane dakelus-elus. Lik Nasir meneng bae tetep ora krungu dak takoni, Ian ora ngerti dakelus-elus tangane. Arep dakrangkul, Lik Nasir sing adhine Bapak sing nomer telu, mengko dikira aku pacare, isin karo wong pasar. Lik Nasir terus mlebu menyang njero pasar.

"Sur ayo menyang stasiun!" Ibu, njedhul saka pasar, nggawa iwak bandeng pindhang papat. Iwak diulungake aku, sinambi mlaku iwak dakpangan siji-siji, tekan stasiun iwake entek. Aku ngguyu dhewe, mangan iwak ban deng pindhang durung digoreng kok entek papat.

Tekan stasiun sepur, ana sepur arep me nyang Jakarta. Ana ing lawangan mlebu aku weruh Lik Diro, karo Lik Darsim. Wong loro padha thingak-thinguk kaya ana sing digoleki.

"Lik Diro, Lik Darsim" Wong loro tangane dakgandheng. Kok ya ora ngerti malah gu neman dhewe.

"Mbah Dipo ngendika yen dina iki si Sur ana ing kene, tapi endi?" guneme Lik Diro.

"Lah mau mbah Dipo ngendikane sing ge nah ana ing endi, pojok iki, apa pojok iku, apa pojok endi?" Mbah Dipo iki wong desaku, Ka rangturi sing kawentar dadi wong pinter, utawa wong tuwa, dhukun. Lik Diro karo Lik Darsim isih thilang-thileng nggatekake saben wong sing ana ing stasiun. Dakarep-arep nylinguk ndeleng aku, nanging ya kok ora. Mangka kaya-kaya lagi nggoleki aku.

Ana ing stasiun ora suwe kira-kira mung sajam. Ibu ngajak aku mlaku ngidul urut ril, tekan dalan aspal jurusan Purwokerto - legal. Kaya adate ibu ngenteni bis. Kira-kira sepuluh menit ana bis "Djakun" liwat, trengginas ibu nyekel tanganku, bleber kaya mabur wis ana ing njero bis. Penumpang ora ana sing nggape.

Pasar Ajibarang uga lagi tumawon nalika aku tekan kono. Bis Djakun mandheg ngenteni penumpang maneh.

"Sur, ayo mudhun!" ajake ibu. Ibu iki kok seneng menyang pasar. Dakkira ibu arep nga jak aku menyang njero pasar, nanging jebul ora. Ngandheng tanganku mlaku-mlaku ngulon urut dalan aspal. Kira-kira 300 m, ana pasar maneh. Pasar kewan, pas lagi pasaran. Sapisapi akeh banget, ora kurang saka 100 sapi.

Iring wetan wedhus. Swarane tukang pan theng sapi padha nawakake dagangan sapi apa wedhuse mbrebegi kuping. Aku gumun ibu kok melu-melu dolanan buntut sapi sing paling gedhe, dikopat-kapitake. Sapine goreh ngiwa nengen. Aku ngguyu dhewe.

Lagi seneng-seneng ndeleng polahe wong adol sapi Ian wedhus, ibu ngajak aku mlaku maneh ngulon. Ing kulon kono katon pegunu ngan ngrenggunuk. Saka kadohan kekayon godhonge ijo royo-royo nengsemake ati. Sre ngenge wektu iku sumunar kuning emas, hawane kepenak ing awak.

"Kae, delengen Sur, ana wong adus ing kali!" Lanang wadon, ana kira-kira wong sepu luh adus bebarengan. Kali sing ambane 100 meteran, watune gedhe-gedhe saendhas ga jah, banyune bening lintring katon resik. Nalika aku karo ibu ngliwati kreteg sandhuwure kali kono ana tulisane "Kali Tonjong".

"Aku ndherek adus ya bu?" Ibu manthukmanthuk nglegani. Ana ing desaku isih akeh wong sing adus ana ing kali, siji loro sing duwe sumur. Adus byar-byur segere ora jamak. Klambiku rok dawa rada omber, warna biru tu wa sing "ngampil" kagungane Bu Bupati dakse lehake pinggir kali sisih kulon. Ibu dhewe tin dak-tindak ngubengi mesjid cilik sing ana cedhake kali.

Rampung adus aku nggatekake wongwong kono padha mlebu menyang masjid. Aku uga melu. Wong-wong wadon padha nganggo mukena utawa rukuh. Ana siji sing nganggur daksaut dakanggo. Imame wis sepuh. Aku ngerti iki sholat Dhuhur. Nalika wis oleh rong rakaat, nang mburiku ana wong wadon sing tekane telat ngomong dhewe.

"Rukuhku nang ngendi?" batinku njawab, iki daksilih aku. Bareng sholat dhuhurku wis rampung, mukena dakuculi banjur dakbalang ake cedhak kono beer. Bebarengan karo iku ana wong wadon mau jerit-jerit.

"Jin...Jin . .. iki rukuhku, digondhol jin yake!" Wong-wong sing lebar sholat padha kumpul. Padha plenggang-plenggong katon wedi.

"Ah, mosok awan-awan ana jin" guneme wong sing dadi imam ora percaya.

"Mau sapa sing nyilih rukuhku?" Kabeh ora ana sing ngaku.

Durung nganti rampung wong-wong pa dha crita bab rukuh sing ilang, Ian jare digon dhol jin, ibu wis ngajak aku lunga. Saya ngulon dalane saya manjat. Malah tekan sakulone warung sega, menggok nengen dalane saya ndeder. Dalan setapak, ciyut, rada lunyu.

"Sur, iki pegunungan sikile gunung Slamet sisih kulon. Kulon kae jenenge Igir Pojok Telu. Ana ing kana ana padhepokane; kagungane Den Pur, jare isih dharah kraton Solo. Ayo rana, saiki mripatmu tutupen. Banjur ndonga Subha nallah!': Aku manut, maca Subhanallah, mbuh ping pira, ber, awakku kaya kena angin sumri bit, bareng mataku dakbukak, jebul wis ana sangarepe omah sing ana punthuking pegunu ngan.

Daketung omah sing digawe saka kayu Ian pring iki ana 6 omah. Wewangunane siji Ian sijine meh padha. Ibu ngarani potong "trojog", meh padha karo omah joglo nanging luwih cilik. Anawah siji sing potongane ora padha karo liyane. Omah iku, sing dienggoni Den Pur.

"Sur, ayo menyang omah lor kae!" Omah lor ana swarane wong greneng-greneng. Ba reng aku mlebu, ana priyayi sepuh, rikmane wis akeh sing putih. Mrebawani, lagi ngen dikani wong-wong sing umur-umurane meh padha.

"Sliramu kabeh padha nyambut gawe sing ngati-ati. Aja sembrana, ora gampang nyekel abot ruweteng negara kang dadi tanggungja wabmu. Aja lali yen drajat pangkat sing kok sandhang iku titipan saka Gusti, sing bakal ditarik maneh, mula saka iku saiki sliramu ka beh tansah siyaga kanggo golek sangu yen samangsa-mangsa kalungguhan Ian umurmu ditarik dening Gusti!" Ibu crita yen sing lagi maringi sesuluh iku Den Pur marang "cantrike" sing saiki padha ngasta dadi pengageng ing kabupaten, propinsi Ian uga pusat.

Limang dina aku manggon ana ing pa dhepokane Den Pur. Padhepokan iki manggon ana ing grumbul Karangdelima, Petahunan, Pekuncen. Akeh pengalaman Ian weling-weling sing dakrangu saka Den Pur, liwat priyayipriyayi sing padha "sowan" mrono. Antara liya kita urip ing donya iki kudu nrima ing pandum, tansah ngrasa syukur menyang ngarsane Gusti. Sing penting banget ora kena saipit-ipita lali Ian tansah nyembah Gusti Kang Murbeng Dumadi. •:• (Ana tutuge).*

 

Selasa Paing, 12 Juli 1971

adhepokane Den Pur daktinggal esuk-esuk kira-kira jam 07.00. Mlaku ngulon nyasak alas pinus kang dhuwure meh sawong. Ora antara suwe ana SD, aku mandheg sedhela, dakwaca SD Samudra I. Ana bocah lanang umur-umurane padha karo anakku Ardi sing nembe kelas III. Aku kepengin mulih, wis kangen Ardi. Na nging atiku isih serik nggondhok ma rang Mas Wirya.

"Wis ayo Sur, yen kowe isih serik menyang Wirya, dakjak dolan terus, Ardi sehat kokl" Kok ibu ngerti Ardi sehat.

"Sur mampir pasar Gumelar!" Ana pasar los-lose pasar isih saka pring, pon dhasine isih saka lemah. Swasanane rame banget senajan pasar ana ing de sa. Dagangane werna-werna.
"Pasar Gumelar iki diarani Pasar Pa ing, sebab ramene nek saben dina Pa ing, dina liyane sepi. Sing ana mung bakul satel" Ibu ngajak aku menyang warung sate. Bakule lagi mbakar sate langsung ana ing pawon, ora kaya bakul sate ing Karangturi, kudu dikipasi. Olehe tuku ora kodhian utawa nganggo ukuran jinah, nanging nganggo timba ngan, tuku sa ons apa rong ons. Nembe disunduki banjur dibakar ana pawon.

Nalika bakule wis rampung ngracik sate rong piring dicandhak ibu, mangka ibu durung pesen. Mula bakule kaget.

"Sat ...sat ... sate, ma ...ma ... buuurrrr!" Aloke bakul sate, wong sapa sar padha nonton kabeh. Ana sing per caya ana sing ora. Aku karo ibu lunga ora sida mangan sate.
Mlaku ngulon, dalane manjat, saya manjat. Nyasak alas pinus maneh. Ana satengahing alas pinus ana bocah nga rit lagi tembangan.

"Arek kamana, neng, abdi mah ngi kut, lamun neng cinta abdi, abdi mah uut". Logat guneme wis kaya Sunda, nanging kok dudu Sunda. Bocah ngarit iku dakcedhaki, dakelus pundhake. Me neng bae, malah isih rengeng-rengeng, ora nggape tekaku.

"Sur, bocah mau.ora weruh awake dhewet" Aku ngguyu, aku kok bisa ngi lang. Sepisan maneh bocah ngarit suket sing kranjange meh kebak dakelus pun dhake tetep ora nggape. "Melas temen, bocah.iku kudune isih sekolah kok ku du mbantu wong tuwa". Apa Ardi anak ku bisa sekolah terus?

Sabubare alas pinus, nuli wiwit mle bu alas jati. Wite'jati rengket banget katon ora ana sing ditebang, gedhene akeh-akehe meh sarangkulku. Nembe 200 meteran mlebu alas jati ana petu gas keamanan, klambi seragame kaya tentara, ndhuwur ijo nom, kathoke ijo tuwa, pecian. Bendho lan penthungan ngrenggani awake sing pengkuh iku.

"Alas jati kene Sur, dirumat kanthi becik, masyarakat padha ngerti mum pangate alas. Kejaba wit jati kena kang go bahan bangunan sing mirunggan uga bisa nglestarekake alam, njaga ta nah supaya aja longsor, lan njaga les tarine sumber banuu!" Aku manthukmanthuk tandha setuju.

Srengenge wis dhuwur, kira-kira jam 11, alas jati isih daksasak. Sikilku sering nyampar nyandhung godhonggodhong jati sing garing, nanging kok ora muni krosak-krosak. Dakambali nendhang godhong jati garing tetep ora kemrosak. Ora gantaran suwe alas jati entek, wiwit ngambah desa.

"Suryati. saiki uwis ngambah desa, yaiku desa Bambulang, Kecamatan Karangpucung, Kabupaten Cilacap, lah kae kali, kali Raja, ayo Sur adusll' Kali Raja banyune lagi bening lintring-lin tring. Iwak-iwak pating sliwer, padha sesliweran nggoleki pa ngane dhewe-dhewe. Iba endahing donya iki yen kali-kali ora kambon sing arane setrum lis trik, endrin apadene potas. Cedhak kali kono uga ana mushollah cilik.

"Lor kae Sur ana cungkup, sing su mare ana ing kono Mbah Dipo Wilangun, tokoh masya rakat kene, sing mbiyen akeh labuh labete ma rang negara. Amarga wibawane mbah 15ipo desa Bambulang lan sadawane kali Raja iki durung nate dijarah rayah dening tentara DI sadurunge taun 60-an." Ibu Crita yen saben dina Senen Legi akeh wong sing sujarah menyang cungkupe Mbah Dipo Wilangun.

Bubar adus, aku sholat Dhuhur ana ing mushollah, nyilih mukena sing sumadhiya ana ing kono, wektu iku durung ana wong liya sholat. Rampung sholat ibu nggandheng tanganku. Aku dikon merem. Maca subhanallah, wolawali, terus beeer. Rumangsa ana angin sing rada gedhe nyrempet awakku, mataku melek. Aku kaget jebul aku lagi mabur, aku dipenthelengi ibu. Aku ndhingkluk, suwe-suwe ibu mesem, maniiis banget.

"Ora apa-apa Sur, kidul ngisor kae segara kidul katon saka kene, kidule maneh Pulo Nusakambangan sing kang go kunjara wong-wong sing salah, meng ko nang kulon kono, awake dhewe mudhunl" Nalika mudhun wis ana ing sawetane kreteg gedhe dawa. Ana tulisane "Kali Citanduy". Wetan kali ana logo gambar keris murub, sangisore ana tulisane Diponegoro. Sisih kulon kali ana logo kanthi gambar macan, sangi sore ana tulisane Siliwangi.

"Ayo mlaku manehl" Srengengene wis meh surup. Mlaku-mlaku nlusuri dalan gedhe, siji loro ana bis kang liwat, ana tulisane Purwokerto - Bandung PP. Ora suwe ana omah gedhong sapinggire dalan, sakidul dalan. Platarane amba, payone saka gentheng, isih anyar. Kiwa tengene omah ditanduri wit pisang rada amba, akeh sing padha lagi woh. Wite endhek-endhek.

"Wong kene ngarani Cau Ambon En thogl" Wit pisang Ambon Enthog. Ibu ngajak aku mlebu omah iku. Sawise tekan ngarep omah, aku dirangkul ibu terus diarasi.

"Wis ndhuk, sauntara kowe ana kene, ibu daklunga dhisik, rong dina maneh kowe dakpethuk!" Bar iku maklap ibu ilang saka pandelengku, bebarengan karo swarane adzan kang kumandhang saka mesjid sacedhake kono. Aku bingung. Banjur ana swa rane wong sing takon.

"Neng cari saha?" Aku ora bisa nja wab, nalika aku arep kandha. "Mboten ngertos!" ora bisa metu swaraku. Apa aku bisu?! Dhuh Gusti!! Aku mbrebes mili.

"Aya neneng nte tiasa ngomong!1" Mbuh apa maksude aku mung ngertine tembung ngomong. Nyatane aku ora bi sa guneman, ilatku kaya kaku. Ora gan talan suwe wong-wong ing desa iku pa dha kumpul. Pating grendheng, padha guneman, mesthi bab aku. Ing antara ne sing ngrubung aku ana priyayi putri, sepuh ora enom ora. Aku banjur ditun tun digawa mlebu ngomah. Diwenehi andhuk, terus ditudhuhna kaya wong bisu menyang kamar mandhi.

Seger banget rasane awak sawise adus, apamaneh bareng priyayi putri mau ngasta klambi ganti kanggo aku. Klambi sasetel ndhuwurane abang, ngisorake ijo. Aku manthuk kanthi kurmat nalika diparingi klambi, priyayi putri mau uga mesem.

Nadyan atiku susah, sedhih, sebab ora bisa guneman, nanging amarga sikepe ibu sing kagungan dalem iki sumeh, aku wiwit kaliput amaneh bareng sing kagungan dalem ngetokne dhaharan sore, aku dikon melu maem.

"Kha,kha, khu,khu, khu, maem-maemll" Aku manthuk-manthuk tandha seneng. Jan aku bisu tenan.

Awane aku ngenteni ibu kok ora rawuh-rawuh p jare rong dina, ora dhingiki nembe sedina. Rasane kaya suwe banget, apamaneh bareng awakku krasa tansah sumuk. Wingi-wingi aku tansah ngrasa kepenak. Bisa mabur, bareng saiki aku bisu, awakku krasa abot.

Cepet luwe. Untung sing kagungan dalem apikan. Apamaneh sing kakung, yuswane kirakira 50 taunan, priyayine nggantheng, dhuwure kira-kria 165 cm. Aku ngira priyayi iki pejabat desakene saoraorane bau, utawa kepala dhusun.

Omah sing dakenggoni iki kayakaya ora kagungan putra, sebab dak gatekake sepi. Apa putrane wis padha duwe bojo, aku ora ngerti. Arep ngerti piye wong gunemane bae aku ora ngerti. Nganggo basa Sunda.

Bengi candhake aku ora jenak turu, mbuh piye, wewayangane mas Wirya tansah gawang-gawang, mesem, nga we-awe, awake ngliga katon pidegsa, kulit kuning gedhe dhuwur sentosa. Aku njur kelingan nalika dadi manten anyar. Umurku nalika iku nembe 13 taun, bar tamat SD. Wis dadi kebiasane desaku yen anake wong tani bubar tamat SD ya dikawinake. Mbuh bocahe wadon seneng apa ora, sing penting etungane wong tuwa tiba apik, njur dilamar, njur gethok dina gawe.

Maune aku ora kenal karo Mas Wirya, lah wong mas Wirya asale desa Sambeng Wetan, saka desaku Karang turi ana 5 km. Ngerti-ngerti dilamar, nanging wis dadi adat bocah wadon ora kena protes, sing penting manut me nyang wong tuwa. Aku uga semono, dadi manten ya kelebu seneng. Sing kondangan akeh banget, dhasar nang gap wayang dhalang kondhang Sudir, awane ebeg-ebegan. Isih ditambah be ngine majluran saka Fatayat-fatayat masjid desaku.

Wengi-wengi kang kapisan pancen Mas Wirya ora kasil nelukake aku, amarga aku pancen durung ngerti, anane mung wedi. Kringetku gumro byos, mas Wirya awake ya uga durung pengalaman. Olehe nyedhaki aku mung naluri. Kanthi tlaten lan sabar, nganti 20 dina nembe kasil. Wiwitane kena aku nangis, ana rasa lara, nanging uga rasa seneng tumpuk undhung dadi siji. Semono uga Mas Wirya uga nangis, karo terus ngelus-elus awakku, ram butku.

"Nembe iki Sur aku ngalami bab sing anyar iki!!" kandha ngono karo ngekep kenceng awakku.

"Sur, Sur!" aku kaget jebul ibu wis ana cedhakku.

"Sing ngati-ati Sur, sing duwe omah, arep sembrana!l" Temenan rampung ngendika ngono lawang kamarku ana sing mbukak alon-alon, senajan peteng aku weruh regemenge wong gedhe dhuwur. Mendhak-mendhak nalika ce dhak karo aku, ibu nyawatake guling menyang wong mau. Gumunku guling banjur dikekep dirangkul, diambungi. Diselehake kasur, wong gedhe dhuwur mau banjur Wuda blejet. Mbuh sate ruse.

"Hau, hau, hau, hau ...!!" Lah kok ana swara asu jegog.

"Atuh, atuh,atuh!!" sambate wong sing gedhe dhuwur mau. Ora gantalan suwe ibu sing kagungan dalem rawuh.

"Aya naon, pa, bapa wengi-wengi aya dhidhitu, aya naon ... neng-neng! !" Kaya-kaya ngundangi aku, bareng lampune diurubake, jebul wong sing regemeng-regemeng mau sisihane ibu sing kagungan dalem, lagi gelut karo asu ingone, wuda, nglegena mblegejet. Aku ditarik ibu metu saka omah mau, ana ing njaba omah iku dikon merem terus maca subhanallah, beer ana hawa adhem anyes wengi. Ora antara suwe ana swarane gumrubyuge ombak se gara.

"Wis Sur, ngaso ana kene sawengi ikill" Ibu ndhawuhi ngono, mripatku krasa ngantuk, mbuh aku turu ana ing ngendi, rumangsaku sirahku bantalan watu, tapi les aku bisa turu.


Kemis Wage, 14 JuH 1971.

Kaya biasane yen srengenge dhu wure wis satumbak aku mesthi digugah ibu. Aku ucek-ucek mata, daksawang kanan kering, jebul aku turu ana ing ngarep guwa. Guwa iku ambane ana yen 5 meteran, dhuwure uga ana 5 meteran. Ambune kembang ngambar saka njero guwa. Aku nyawang, kidul kono segara, adohe kira-kira 100 meter saka guwa. Ombake gedhe, putih gu lung-gemulung, wola-wali kaya-kaya ora ana kesele nyempyok pesisir kang adohe tanpa wates.

"Iki, pesisir Karangnini!! Ibu kang maune meneng bae crita yen ing guwa lan pesisir Karangnini iki sering kanggo jujugan wong-wong sing padha merlok ake. Menawa mlebu menyang guwa padha sowan dhisik menyang omahe juru kunci, sing jarene ana ing desa Kalipucang. Ana ing kono dikon pasa pitung dina pitung bengi, yen wis padha dijak mlebu menyag njero guwa. Mesthi kanthi nggawa syarat rukun liya-liyane. Kaca pengilon, kembang mawar abang putih, gedhang raja, mori sameter. Ki nang ayu, lan isih akeh maneh, kalebu penetep dhuwit saeklase.

Ibu crita, ing jero guwa iku ana makhluk bangsane jin. Jare ana gandhenge karo panggonan sujarahan ing sikile gunung Cereme. Sing manggon ana gunung Cereme iku bapak ibune jin, dene sing manggon ana Karangnini, putra putrine kang gunggunge ana telu. Wong sing padha kasembadan meng kone kudu ngrabi salah siji saka jin pu tri mau. Jin putri iku sing arep mbantu usahane wong-wong mau. Mung panta ngane ora kena saresmi, yen nganti saresmi umure ora dawa.

Wengine ing guwa ana upacara man tenan, priyayi asale Cirebon karo salah siji putri jin kono. Acarane rame, re geng, jin putri nganggo klambi sarwa putih, lageyane kaya putri India, kaya sing ana ing film kae. Musike nganggo gamelan Sunda. Ibu nagrani iki musik dogger. Ketipung, suling, bedhug, gong. Swarane mbrebegi kuping. Mantene pri ya nggantheng umur-umurane kirakria 30 taunan, dhasare ana ing Cire bon jare ibu dadi pejabat Kabupaten, amarga korupsi mula arep diperkarak ake. Salah sijine dalan kudu ngliru dhuwit sing dikorupsi. Iki kabeh arep dicukupi dening manten putri saam punge dadi manten. •:•

 

Jemuah Kliwon, 15 Juli 1971.

BUH apa sing kedaden marang wong Cirebon mau, aku ora ngerti sebab esuke aku wis di jak lunga saka guwa iku. Arahe ngetan nyasak alas jati, kira-kira oleh 5 km ana kali kang amba, jare ibu kali Citanduy. Banyune kebener lagi buthek, ing ping gir kali akeh wong-wong kang padha nggawa seser, aku melu nonton, padha oleh iwak-iwak cilik. Lunjar, urang, lele lan sering uga oleh yuyu. Yen oleh yuyu, tukang sesere langsung mbuwang karo grundal-grundel.

"Ah yuyu dei, yuyu dei!" Yuyu utawa kepiting kali iki yen ana ndesaku sering dimangsak dadi sambel, sambel yuyu. Enak banget rasane, apamaneh yen di pangan kari ciwel, utawa ketan polung. Yuyu uga bisa kanggo obat wuru utawa keracunan mangan gadhung.

Rampung nonton wong nyeser iwak, ibu ngajak aku mlaku ngliwati kali, aneh ibu bisa mlaku sandhuwure kali tanpa samparane mlebu banyu. Aku diawe, supaya tiru ibu. Eh aku uga bisa.

Aku mesem kelegan, karo mlaku sa ndhuwure banyu, mripatku nyawang ngidul, ing kono saenteke kali Citanduy ana segara Ian sakidule kono katon Pulo Nusakambangan. Iwak-iwak pesut sing gedhene sabayi nganti sawedhus padha pating plumpat, sajak ngawe-awe ma rang wong sing ndeleng, supaya melu lelumban ana ing sungapane kali Ci tanduy.

Tumeka sawetane kali kanthi esem kang manis banget ibu ngendika yen wong urip ana ing alam donya iki kudu sabar. Tegese urip ana ing donya iki kebak ing panandhang Ian kasenengan. Loro-lorone kudu ditampa kanthi rila legawa, sebab bisane ngrasakna nik mate kasenengan sebab wis tau ngra sakake panandhang. Kasenengan Ian panandhang kudu ngliwati prastawa kang disebut ruwet renteng. Ruwet ren teng utawa masalah iki wis dadi pegawe yane menungsa kudu diudhari, sapa sing patitis bisa ngudhari ruwet renteng bakal entuk kasenengan, Ian sing ora bisa ngudhari bakal ngrasakake panandhang.

"Mula Sur, yen kowe wis kembul ma neh karo bojo Ian anakmu, kudu sing sabar, bojomu kudu dibekteni kanthi tulusing ati, anak-anakmu kudu digula wenthah kanthi kebak tresna, Ian di contoni Ian kowe dadi conto sing apikapik!" Sinambi terus mlaku ibu terus maringi `kojah-kojah', kaya ibu nyai maringi pengajian ibu-ibu ing desaku. Bareng mlakune ngliwati Bale Desa Patimuan ibu nembe leren olehe ngen dika ing bale desa iku lagi akeh wong sing padha kumpul. Ibu ngajak aku nyedhak, dakdeleng ana wong umure kira-kira 50 taunan gulune dicancang kaya wedhus. Ana ngarepe disandhingi godhong nangka sajiret.

"Ayo wedhus, iki godhong nangka panganen, kowe pancen bangsane we dhus, sing gelem mangan anake dhe we!" kandhane wong gedhe dhuwur pengkuh, ngajak wong sing dicancang supaya mangan godhong nangka. Aku bisa narik tembung yen wong sing di cancang kaya wedhus mau, wong nem be mrewasa anake dhewe.

"Ayo pangan, ayo panganl l Aloke kan ca-kancane meh bebarengan, malah akeh sing padha nyaketi bokonge wong sing dicancang. Ana sing karo pang wit nangka, ana sing karo pang godhong gedhang. Malah akeh uga sing njotosi, nganti wong sing dicancang mau sirahe, irunge, mripate, mili getih. Ora antara suwe ana polisi loro te ka, ditutke piyayi rada sepuh nganggo iket.

"Brenti, brentil" Aloke salah siji pulisi. Bareng wong-wong sing padha kumpul ora gelem mandheg olehe mula sara wong sing dican cang pulisi sijine nga thungake pistule men dhuwur.

"Thooor, thooor!1" Nembe wong sing kum pul gelem mandheg olehe mulasara.

"Ayo, sedulur, sedulur aja main hakim dhe wek, negara inyong kiye negara hukum, wong sing salah kudu seleh, tapi ya sing nyalahna ya sing ber wajib, ora saben wongi" kandhane wong sing nganggo iket.

"Nggih Pak lurah, tapi pak Bandot niki cocog karo jenenge, anake dhewek -loro pisan ditunggangi nganti meteng, napa memper, mulane mangga kita ajar baen!!"

"Aja, aja!!" Pulisi sing siji nyingkirake wong sing gedhe dhuwur pengkuh, sing nembe bae ajak-ajak ngajar Pak Bandot.

Akhire Pak Bandot digawa menyang kantor Kepolisian Sidareja. Mbuh akhire sing penting aku didhawuhi ibu supaya manggon ana ing omahe Pak Wangsamenggala lurah Patimuan, Sida reja, Cilacap, 3 dina.

Pak Wangsamenggala priyayine wis sepuh, kira-kira yuswane 60 taun. Olehe dadi lurah wiwit taun 1950, ngganti bapake sing seda sepuh. Bu Wangsa wis seda sabubare Gestapu. Wis 6 taun iki Pak Wangsa dadi dhu dha. Eman dene Pak Wangsa ora ka gungan turun. Ibu crita yen bisane ora kagungan turun sebab Pak Wangsa sa bubare dadi manten kacilakan, melu melu golek iwak menyang kali Citan duy, lagi gogoh-gogoh iwak "anune" dicokot ula. Digawa rumahsakit Pur wokerto- bisa katnlungan nanging ke peksa anune dikebiri.

"Delengen Sur, kae Pak Wangsa se najan lurah mangsak dhewe!" Wong Lurah mula Pak Wangsa kalebu sugih, kagungan sapi 20 iji, Kebo 11 iji. Durung wedhuse ora kena dietung. Raja kaya mau kabeh dititipake menyang warga desa Patimuan. Carane maro, yakuwi yen rajakayane duwe anak loro sing siji dadi duweke sing ngingu.

Pak Wangsa saliyane dadi lurah uga dadi dhukun. Meh saben dina ana wong sing njaluk tulung. Akeh-akehe njaluk tulung golek jodho. Dening Pak Wangsa sing njaluk tulung padha dikon pasa telung dina, yen bengi dikon sholat is tiqaroh lan tahajud. Olehe pasa bisa ana ngomah utawa bisa mondhok da leme Pak Wangsa. Malah sajrone mondhok ora mbayar. Gratis.

Rong dina aku manggon omahe Pak Lurah Wangsa, nanging pak Wangsa ora priksa aku. Yen mangan aku nju puk bae, yen adus bareng-bareng wong Patimuan kono ana ing kali. Durung akeh wong sing adus ana ing omah. Ba reng klambiku ganti ora ana ganti, de ning ibu aku diwenehi bebede Pak Wangsa.

Dening ibu aku dikon turu bareng karo pak Wangsa, maune aku ora ge lem, nanging ibu crita ora sah kuwatir, sebab kejaba Pak Wangsa ora priksa aku Pak Wangsa 'barange' ora ana, mula ora bakal mrawasa aku. Rasane priye ya, pirang-pirang dina ora bubuk karo wong lanang. Apamaneh saka awake Pak Wangsa ngambar ganda arum lenga wangi.

Rasa wadonku kesogok, pak Wangsa sethithik mbaka sethithik dakkekep, dakrangkul, dakarasi, meneng bae. Aku anyel, nalika awake Pak Wangsa tekan pinggir dhipan, dakjorogake, bug tiba menyang ngisor dhipan. Aku ngguyu, nanging Pak Wangsa malah mung ngulet dandan kemul maneh.

Aku njur ngrasa dosa wis gelem turu karo wong lanang dudu kakunge, senajan ora apa-apa. "As taghfirullahll" kopangkaping aku nyuwun panga pura menyang ngarsane Gusti.
Dina katelune kira-kira jam sanga esuk aku lung guhan ana ing Pendhapa Bale Desa Patimuan sing uga daleme Pak Wangsa. Dina iku Pak Wangsa ngagem beskap ireng, nanging ora blang konan, mung ngagem iket ireng sing pinggire rujak senthe. Wah, pidegsa banget. Sakeplasan pasuryane kaya Mas Wirya, apa iki sing jenenge kangen aku ora ngerti, sing jelas pasuryane Mas Wirya tansah gawang-gawang ana ing mripatku.

"Mangga-manggall" Lo, Jo. Pak Basir lurah desaku kok tindak daleme Pak Wangsa.

"Ngaten mbujeng cekap sowan kula mriki, kejawi dangu mboten sowan, ing gih *onten kepentingan!!" pak Wangsa nggatekake banget ngendikane Pak Ba sir.

"Kepentingan napa Pak Basir, mang ga mang critakna mawon, mbokbilih kula saged sabiyantu". Kandhane Pak Wangsa sinambi ngambungi lenga wa ngi sing ngambar-ambar gandane.

"Kula gadhah warga estri, namine Suryati, garwane Mas Wirya, sampun putra setunggal, malah samenika sa weg wawratan, amargi jengkel ngangge artanipun kakunge mboten angsal, la jeng kesah. Sampun 21 dinten menika dereng pinanggih!!"

"Dinten lairipun Suryati menika, napa pak Basir ngertos?" Pak Basir banjur ngulungake cathetan menyang pak Wangsa. Sawise ditampa, pak Wangsa manggut-manggut nuli umakumik kaya lagi mikir, karo drijine uthak-uthik kaya wong ngetung.
"Kemis Legi, Kemis 8, Legi 5 jabane 13 jerone Kemis 7, Legi 2 ana 9. Jaba jero 22, lajeng kesahe dinten napa Pak Basir?" pitakone Pak Wangsa.

"Rebo Wage, Pak!" pak Wangsa nge tung-etung maneh.

"Miturut etangan kula kok kesahe ngilen, cobi sekedhap kula badhe men dhet langes", pak Wangsa mlebu ngo mah, ora let sedhela nggawa langes ana ing kertas. Langes mau dioser-oserake jempol kiwane Pak Wangsa. Lambene pak Wangsa komat-kamit ndonga.

"Pak Basir, mangga mang priksani jempol kula, mangke panjenengan su merap menapa!" pak Basir dikon mrik sani jempole Pak Wangsa manut bae. Thilang-thileng.

"Lah, nggih niku tiyange, niku Sur yati!!" Bareng Pak Basir ngendika ngono ibu nggered aku lunga mangetan. Ta nganku dicandhak wani. Aku dikon maca 'subhanallah", nuli bleber, wis ana ing awang-awang.

"Ayo Sur, kowe bakal dakjak, me nyang Nusakambangan!" Makjegagik jebul aku wis ana cedhake pentasan prahu, dening ibu aku dijak mlaku alon-alonan. Ngulon ngidul, Ibu crita sing lagi diambah iku pulo Nusakam bangan sing kanggo ngunjara wongwong sing jahat jahat, upamane mateni wong, korupsi dhuwit negara, pokoke kanggo ngunjara wong sing diukum abot.

Kanan kering dalan isih wujud alas greng. Tandurane pirang-pirang. Sisih kulone alas kono tanduran gedhang akeh banget, gedhang Raja Bandung, gedhang Ambon, gedhang Cangkel, jarene ibu sing nanduri iku para Na rapidana sing ukumake cethek-cethek, kurang saka 10 taun, luwih saka 5 ta un, dene sisih kidul wetan isih alas, tandurane werna-werna.

Panggonan kunjara uga pengkuhpengkuh, sakeplasan aku nonton saka njaba, gedhonge njenggereng. Nalika dijak mlebu aku ora gelem. Mula bablas ngidul tekan pesisir kidul. Ibu crita pesisir iku dijenengi Premisan, sakidule pesisir Presmisan, mujudake segara kang ombake gedhe-gedhe sagudhanggudhang.

Saka Presmisan aku dikon nutup mata maneh, lan maca subhanallah, makbleber, aku mabur maneh. Pulo Nu sakambangan daksawang saka ndhu wuran endah banget. Ijo royo-royo, Di selingi omah-omah kang rupane soklat lan putih, aku ngira omah-omah iku sing kanggo ngunjara para napi lan omah sing •dienggoni dening para sipir lan pegawe Lembaga Pemasyarakatan.

Sawise mabur kira-kira setengah jam ibu ngajak aku mudhun, pas ana ing plataran desa Bale Desa Bantarsari. Wektune wis meh maghrib, kacetha ora gantalan suwe krungu swara adzan maghrib saka masjid cedhak Bale Desa.

Klunuh-klunuh aku menyang mas jid, melu sholat maghrib. Jamaahe sing akeh bocah-bocah cilik. Aku dadi ka ngen karo•Ardi, biasane saben maghrib Ardi mesthi njaluk sarung menyang aku terus njranthal menyang langgare Kaji Brahim. Sadurunge wudlu aku ngu sap eluh sing tumempel mripatku. Ardi, Ardi batinku nangis.

Bengi iku aku turu ana ing masjid jami 'Bantarsari. Esuke aku uga subuh ana ing mesjid kono. Kaya biasa aku nyilih rukuhe ibu-ibu anggota jamaah kono. Untung sing duwe ora teka kayakaya lagi alangan 'tamu wulanan'. Sa jrone ana ing masjid kono uga ora ana wong sing sapa aruh.

"Suryati, kaya-kaya aku mung bisa ngancani kowe tekan dina iki, wis 23 dina iki, mengko sawise iki kowe mle bua warung wetan kono, tuku panga nan!" Sawise kandha ngonQ ibu maringi aku dhuwit ewonan lima, banjur nyala mi aku, bar iku lap, ibu ora katon. Wetengku luwe dadakan. Aku banjur mlangkah mlaku menyang warung we tan sing dituduhake ibu.
"Kula nuwun, Ibu, nyuwun ramese kalih atus seket!" Sing kagungan wa rung meneng bae, mula dakbaleni.

"Ramese Bu, kalih atus sekeeet!!"

"Oh, inggih-inggih Mbak!!' ibut ba nget ibu bakul warung ngladeni aku.

"Mangga mbak ramesipun, nanging pun dhahar mriki mawonl" maksude tu ku rames arep dakpangan ana ing mas jid, nanging aku diwenehi rames ora bungkusan, mung diwadhahi piring. Lamat-lamat saka njero warung aku krungu ana wong kandha.

"Iku wonge, iku wonge!"

Nalika sega ramese wis entek dak pangan, jebul Lik Darsim bebarengan karo Pak Basir wis ana ing cedhakku, nuli ngajak aku salaman, kenceng ba nget, karo nangis, astane Lik Darsim uthak-uthik, nalika daksawang jebul ugel-ugel tangan tengenku dijiret bolah, kaya bolah utawa lawe sing kanggo acara pengantenan. Lawe wenang. Ujug-ujug aku ngrasa lemes-lemes banget, banjur les ora emut apa-apa.


Setu Pon, 23 Juli 1971.

Aku tangi turu srengengene wis dhu wur watara satumbak. Jebul wis ana ing kamarku. Mas Wirya wis ana ing sisihku. Mesem sumringah, nalika aku mesem kanthi cepet aku dikekep.
"Sur, aja lunga maneh ya, melas Ardi, melas sing ana ing kandhutanmu, iki Sur dhuwit anggone adol pari sawah lor kae, peken kabeh!" Raiku kebak luh, luhe bojoku, guru lakiku, sing kudu dakbekteni tulusing ati.

"Mas Wirya, endi Ardi?" Mas Wirya ora semaur, astane tuduh-tuduh me nyang arah sekolahan. ∎ (tamat)