Isang mapagpalang araw sa ating lahat.

Nais kong ibahagi ang aking pagtingin sa kalagayan ng prosesong pangkapayapaan sa tuntungan ng aking pagiging kabilang ng Third Party Depositary sa pag-uusap pangkapayapaan sa pagitan ng GRP at NDFP, at gayundin bilang halal na taga-subaybay sa Joint Monitoring Committee sa pagpapatupad ng Comprehensive Agreement on Respect for Human Rights and International Humanitarian Law o CARHRIHL.

Sa pagsisimula, nais kong pansinin ang unang ‘Salik ng Pagkilos-Pangkapayapaan ng Komprehensibong Prosesong Pangkapayapaan’ na sa paglalahad ni Secreatary Teresita Deles ay pamantayan ng GRP sa pagtiyak ng ‘mapayapa at mapagkasundong pakikipag-ayos sa iba’t-ibang kilusang rebolusyonaryo’ sa bansa. Ang unang salik na ito ng mapayapa at mapagkasundong pakikipag-ayos ay naglalaman naman ng pagtiyak ng GRP sa ‘proseso ng pag-uusap pangkapayapaan alinsunod sa plano at baitang-baitang nitong parametro’ bilang pangunahing tunguhin.

Sa aking pagtingin, ang pangunahing tunguhing ito ay hindi nabibigyan ng makatuturan at makatuwirang pansin. Ito ay masasalamin sa malimit na pagkaka-udlot ng pag-uusap pangkapayapaan, na may pagkiling sa panganib ng ganap na pagtigil, sanhi ng hindi pagsunod sa itinakdang pundasyon at pamantayan ng pag-uusap pangkapayapaan. Ang pundasyon at pamantayang aking tinutukoy ay ang mga kasunduang bilateral sa pagitan ng GRP at NDFP na nabuo simula noong 1992. Ito ay kinabibilangan ng Hague Joint Declaration, Comprehensive Agreement on Respect for Human Rights and International Humanitarian Law (CARHRIHL), at Joint Agreement on Safety and Immunity Guarantees (JASIG). 

Kung paiiralin ang pagiging mapagbantay at mapanuri, matutuklasan na ang GRP ang siya pang gumagawa ng mga paglabag sa itinakdang pundasyon at pamantayan sa pag-uusap pangkapayapaan. Ang mga paglabag na ito ay masasalamin sa (1) pagbabansag sa Partido Komunista ng Pilipinas, Bagong Hukbong Bayan at kay Ginoong Jose Maria Sison bilang ‘terorista’ at (2) ang pagpipilit sa pagbubuo ng isang final peace agreement sa taning ng isang takdang panahon. Ang mga paglabag ding ito ang nagiging dahilan ng pagkakaudlot ng pagpapatuloy ng pag-uusap pangkapayapaan.

Hinggil sa una, ikinakaila ng GRP ang anumang kaugnayan o kinalaman nito sa pagbabansag ng Estados Unidos sa PKP, BHB at Ginoong Sison bilang ‘terorista’. Ito, gayunman, ay pinasinungalingan ng yumaong dating Foreign Affairs Secretary Blas Ople sa pamamagitan ng pag-amin na may pagsadyang inilako ng GRP sa mga bansa sa Europa ang pagbabansag na ‘terorista’ sa mga naturan. Sa nakarang pagbubukas ng pag-uusap pangkapayapaan, ipinagkanulo ng GRP ang sarili bilang tagapaglako ng pambansang soberenya ng Pilipinas ng ito pa ang siyang naging tagapagtaguyod at tagapagtanggol ng Estados Unidos sa usapin ng pagbabansag ng ‘terorista’ sa PKP, BHB at Ginoong Sison. Pinatunayan nito ang pagkatig sa dayuhang panghihimasok ng Estados Unidos sa Pilipinas, at sa gayo’y sa pag-uusap pangkapayapaan, ng ipahayag nito na ang pagbabansag ng Estados Unidos na ‘terorista’ sa PKP, BHB at Ginoong Sison ay naayon sa pansoberenya nitong karapatan.

Ang pagbabansag ng Estados Unidos sa PKP, BHB at Ginoong Sison bilang ‘terorista’ ay hindi maikukubling anyo ng tuwirang panghihimasok ng Estados Unidos sa usaping panloob ng Pilipinas. Ito ay matingkad na larawan ng paglapastangan sa pambansang soberenya ng Pilipinas na nagtatakda ng mahalagang salik ng paglutas sa sarili nitong mga suliraning panloob at pambansa. Ang pag-uusap pangkapayapaan ay nakapakat sa usapin ng pambansang soberenya sa dahilang ito ay pangunahing katatagpuan ng tunggaliang panloob sa bansa ng magkaiba at magkahiwalay na pwersang pulitikal sa isang digmang bayan. Ang paggalang sa pambanasang soberenya bilang isa sa mga pundamental na pundasyon ng pag-uusap pangkapayapaan ay malinaw na itinatakda ng Hague Joint Declaration. Ang anumang anyo ng paglabag o pagsasawalang-bahala sa salik na ito ay katumbas ng paglalako sa mga banyagang bansa ng pakikibaka ng sambayanang Pilipino para sa makabuluhan at makatarungang kapayapaan. 

Hinggil sa pangalawa, noon pa mang taong 1997 ipinipilit na ng GRP ang pagbubuo ng isang ‘single peace accord’ na kapapalooban ng lahat ng apat na substantibong paksa ng (1) paggalang sa karapatang pantao at pandaigdigang makataong panuntunan, (2) repormang panlipunan at pang-ekonomya, (3) repormang pulitikal at konstitusyunal, at (4) pagtigil ng digmaan at paglansag ng hukbo. 

Ang ‘single peace accord’ na ito ay pinangahasang buuin ng GRP sa balangkas ng Konstitusyon ng Pilipinas.  Ito rin ay isa pang paglabag sa Hague Joint Declaration na nagtatakdang ang pag-uusap pangkapayapaan ay kailangang alinsunod sa mga pinagkasunduang prinsipyo ng magkabilang panig, kalakip ang pambansang soberenya, demokrasya at katarungang panlipunan, at walang anumang prekondisyon ang ipapataw na magsasantabi sa katangian at layunin ng pag-uusap pangkapayapaan. 

Sa probisyon ng Hague Joint Declaration, kinikilala ng magkabilang panig ng GRP at NDFP ang pagkakaroon ng dalawang magkaiba at magkahiwalay na pwersang pulitikal na nagtutunggalian sa bansa. Inilalatag nito ang panuntunan na sa pag-uusap pangkapayapaan, ang isang panig ay hindi maaring unilateral na magpataw ng kanyang paniniwala o paninindigan sa kabilang panig. 

Gayunman, sa karanasan ng pag-uusap pangkapayapaan, madiing ipinagpipilitan ng GRP ang pagpapailalim ng NDFP sa isang final peace agreement sa balangkas ng Konstitusyon ng Pilipinas. Ito ay madiin ding tinanggihan ng NDFP sapagkat ang pagpayag dito ay nangangahulugan ng pagtatakwil sa pamantayan ng Hague Joint Declaration na tumitiyak sa pantay na kalagayan, karapatan at kakayahan ng magkabilang panig sa proseso ng pag-uusap pangkapayapaan. Ang anumang pagpayag dito ay para ng pagkikipag-kompromisa at pagsuko sa GRP. 

Sa aking pagtingin, kinakailangan na patunayan ng GRP ang mahigpit na pagsunod mga itinakdang pamantayan para sa pag-uusap pangkapayapaan kung talagang ninanais nito na makabuluhang malutas ang armadong pag-aaklas sa bansa. Kinakailangang prinsipyado nitong pangatawanan ang ipinagmamalaking pagtangkilik sa ‘proseso ng pag-uusap pangkapayapaan alinsunod sa plano at baitang-baitang nitong parametro’. Dapat mahigpit na tumalima ang GRP sa balangkas na itinakda ng Hague Joint Declaration, Comprehensive Agreement on Respect for Human Rights and International Humanitarian Law (CARHRIHL), at Joint Agreement on Safety and Immunity Guarantees (JASIG) bilang pundasyon at pamantayan ng pag-uusap pangkapayapaan. 

Aking nakikita ang pangangailangan ng matapat na pagtupad at pagtalima ng GRP sa mga mahahalagang kasunduang bilateral na ito, gayundin ang pagtatakwil sa anumang pagliligaw sa tunguhin ng pag-uusap pangkapayapaan sa pamamagitan ng maraming pasikot-sikot na pag-iwas sa mga kapwa makabuluhang pundamental at suplemental na mga paksang sa pag-uusap.

Gayunman, nakapagdudulot ng tuwa, sa kabila ng maraming pananadyang pang-abala, na ang katatapos na pag-uusap pangkapayapaan ay nagbunga ng paglagda ng GRP at NDFP sa Oslo Joint Statement na naglalaman ng pinagkasunduang mahahalagang paksa na ng magkabilang panig. 

Tuwirang tinukoy sa Oslo Joint Statement ang mga hakbangin hinggil sa paglutas ng pagbabansag sa PKP, BHB at Ginoong Sison bilang ‘terorista’. Itinatakda nito para sa magkabilang panig ng GRP at NDFP ang pagsasagawa ng kapwa magkasanib at magkahiwalay na pagkilos at panawagan sa Estados Unidos, sa Konseho ng Unyon ng Europa at iba pang mga sangkot na bansa, katulad ng Canada at Australia, sa paglutas sa usapin ng pagbabansag bilang ‘terorista’ sa PKP, BHB at Sison upang maisulong ang pag-uusap pangkapayapaan at matugunan ang mga ugat na dahilan na armadong tunggalian.

Ang pagsang-ayong ito ng GRP ay malaking ambag sa pagpapatuloy ng pag-uusap 
pangkapayapaan, sa kabila na siya rin ang kamay na kumilos sa pagbabansag na ‘terorista’ sa PKP, BHB at Ginoong Sison. Ako ay naniniwala na ang usapin hinggil sa pagbabansag na ‘terorista’ ay mahalagang malutas sa maagang panahon sapagkat tumutukoy ito sa pagtutuwid ng GRP sa paglabag sa isang mahalagang kasunduang bilateral sa pakikipag-kolaborasyon sa isang banyagang bansa. 

Ang Oslo Joint Statement ay naglalaman ng mga makabuluhang puntos, hindi lamang para sa pagsulong at pagtatagumpay ng pag-uusap pangkapayapaan, kundi para sa kapakanan at kagalingan ng sambayanang Pilipino. Naglalaman ito, at nagtitiyak din, ng pag-uusap sa tikmaan ng repormang panlipunan at pang-ekonomiya, pagbabayad-pinsala sa mga biktima ng paglabag sa karapatang-pantao sa panahon ng administrasyong Marcos, pagpapalaya sa mga bilanggong pulitikal, na pawang mahahalagang sangkap ng pagpapatuloy ng pag-uusap pangkapayapaan sa pagitan ng GRP at NDFP. 

Aking inaasahan, kasama ng malaking bilang ng mga taong-simbahan, ang matapat na pagtalima ng GRP sa mga positibong puntos ng Oslo Joint Statement at patunayan sa sambayanang Pilipino na mayroon itong matuwid at marangal na prinsipyong pinagbabatayan sa pakikipag-usap sa NDFP. 

Ako ay nananawagan sa lahat na huwag nating payagan na manatiling pangarap ang katarungan at kapayapaan para sa sambayanang Pilipino. Ako ay naniniwala na tayong lahat ay may pananagutan na isulong ang pag-uusap pangkapayapaan sa pamamagitan ng ating kritikal na pagsubaybay at pagsusuri sa mga kaganapan ng pag-uusap pangkapayapaan. Kalakip nito, maging matatag tayo upang isiwalat ang ating nakikitang kahinaan ng pag-uusap pangkapayapaan bunga ng mga paglabag ng GRP, o ng sinumang panig, upang makabuluhang maisakatuparan sa ating panahon ang bunga ng buhay na makatarungan at mapayapa.

Isang mapagpalayang pagbati at pasasalamat sa inyong lahat.

+ TOMAS A. MILLAMENA, D.D.
    Punong Obispo
    Iglesia Filipina Independiente