INTERVISTA MA' PATRICK SAMMUT
MINN NORBERT BUGEJA
DWAR TIEQA FUQ
KITTIEBA MALTIN
Patrick, ktieb ta’ studji dwar erbg]in awtur u
awtri`i Maltin. Kif beda l-interess tieg]ek fil-kitba bil-Malti? U tista’
tag]tina idea tal-mixja li wasslitek sal-pubblikazzjoni ta’ l-ewwel [abra
kritika tieg]ek?
Il-Malti kien wie]ed mis-su[[etti li jiena studjajt
fil-livell avvanzat u anki fl-Università ta’ Malta. Wara ]ames snin fl-Università
bdejt ng]allem il-Malti u t-Taljan fil-Kulle[[ De La Salle, fil-Kottonera. Fl-istess
]in bdejt nikteb xi artikli bil-Malti g]al rivisti u [urnali lokali, dejjem dwar
letteratura Maltija jew barranija. Bdejt nimpenja ru]i wkoll fix-xog]ol ta’ xi
g]aqdiet letterarji lokali u fl-istess ]in attendejt bosta seminars, lejliet u
korsijiet dwar letteratura, fejn [ejt ukoll wi`` imb wi`` ma’ bosta awturi
lokali. Bdejt nikteb artikli qosra ta’ kritika letterarja mmirati
g]all-istudenti u dawn [ew kollha ppubblikati fuq il-pa[ni letterarji ta’ [urnali
lokali. Kien hemm min ]ajjarni ni[borhom fi ktieb. U dan g]amiltu wara li
avvi`inani s-sur Charles Zerafa ta’ De La Salle Bookshop u qalli li kien lest
jie]u l-bi``a xog]ol f’idejh. Il-ktieb ]are[ wara bosta avventuri u wara
pro`ess serju ta’ qari tal-provi min-na]a tas-sur Godwin Degabriele.
}adt gost nara li l-ktieb jindirizza awturi li g]al xi
ra[uni ing]ataw il-[enb, anke fil-[enerazzjonijiet anzjani u adulti. Din kienet
g]a\la konxja?
Iva, din kienet g]a\la konxja, g]alkemm l-awturi li
nikteb dwarhom f’Tieqa kollha kelli l-kitbiet tag]hom fil-librerija
tieg]i, jew kont iltqajt mag]hom aktar minn darba waqt serati ta’ natura
letterarja. Naf li n-numru ta’ awturi li ttrattajt (40 b’kollox) f’din
il-[abra huwa limitat ]afna u ta’ dan qed ni[i kkritikat minn xi w]ud. Tieqa
ma jridx ikun storja tal-letteratura Maltija imma [abra ta’ artikli li jiena
ktibt matul tliet snin dwar g]add ta’ awturi differenti, mag]rufa u mhux,
tradizzjonali u kontemporanji. Dawk li ma ktibtx dwarhom jistg]u jkunu materja
g]al kitbiet mill-pinna tieg]i fil-[ejjieni.
Minbarra li inti kritiku, int ukoll g]alliem tal-Malti u
t-Taljan. B]ala g]alliem, kemm \ammejt f’mo]]ok l-interess ta’ l-istudenti
fil-kitba ta’ dan il-ktieb?
Iva, l-objettiv ewlieni tal-kitbiet tieg]i f’Tieqa
kien l-istudenti li ]a jersqu g]all-e\ami tal-Malti fil-livelli Intermedju u
Avvanzat. Hu ktieb li jista’ jg]in ukoll lil studenti tal-livell Ordinarju
g]al meta ji[u biex jag]mlu xi pro[ett dwar il-letteratura Maltija. |ammejt
f’mo]]i wkoll lill-qarrej medju li jixtieq jinforma ru]u dwar xi kittieba li
jag]mlu parti mil-letteratura Maltija, kittieba marbuta mal-qasam tat-teatru,
tan-narrattiva, imma fuq kollox tal-poe\ija. U\ajt kemm jista’ jkun lingwa[[
li jista’ jinftiehem kif g]idt mill-qarrej medju, lingwa[[ li ma jaqtax qalb
dak li jkun g]ax diffi`li jew tekniku \\ejjed.
Minn Dun Karm sa Mario Griscti u Noel Fabri - mill-anzjan
g]all-aktar kontemporanju. G]andi kur\ità
kbira dwar xi bidliet u \viluppi li int osservajt fix-xejriet tal-kitba
bil-Malti fuq din il-firxa kbira ta’ snin.
Il-kittieba ta’ l-ewwel nofs tas-seklu 20 kienu rigoru\i
]afna fejn jid]lu forma, metru, rima, ritmi u l-bqija. Peres li bosta kitbu waqt
is-snin tal-Kwistjoni tal-Lingwa (1920-30) ]addmu fuq kollox il-Malti Semitiku,
mela dak li [ej mill-G]arbi, u ppruvaw itellg]u il-Malti g]al-livell ta’ lsien
nazzjonali u letterarju. Dan se]] fis-sena 1934. Is-snin sittin [abu mag]hom ftu]
u ]elsien fuq livelli differenti. Grazzi wkoll g]ax-xog]ol tal-Moviment Qawmien
Letterarju l-letteratura Maltija fet]et il-bibien tag]ha g]al ti[did fil-forom,
fit-tematika u fil-lingwa[[. Beda jit]addem il-vers ]ieles, il-vers projettiv (fejn
il-poe\ija ma tinqarax biss imma tidher ukoll impin[ijja fuq il-pa[na), il-]ajku,
lingwa[[ li seta’ jdarras u jixxokkja, u ssa]]et it-tema so`jo-politika. Aktar
kemm noqorbu lejn il-pre\ent aktar naraw b’sa]]itha t-tema politiko-so`jali,
ir-referenzi g]all-avvenimenti internazzjonali (b]all-kwistjoni tal-Palestina,
il-klandestini, il-prostituzzjoni, id-droga, il-]dax ta’ Settembru, u l-bqija).
Xi kittieba bdew jag]tu aktar pi\ lil-livell psikolo[iku, mela da]lu f’mo]] il-protagonist
u kixfu t-thewdin li jg]addi minnu l-bniedem tal-lum. Dawn huma xi w]ud mill-i\viluppi
li se]]u mill-bidu tas-seklu 20 sa issa fil-qasam letterarju.
Din hi [abra ta’ sa[[i kriti`i li, filwaqt li
jittrattaw il-poe\iji ta’ l-awturi b’`ertu dettall, jibqghu a``essibbli ]afna
g]al qarrejja, tista’ tg]id, minn kull qasam tal-]ajja, mhux biss l-istudenti
tal-letteratura. Ta’ min jg]id li diversi minn dawn l-istudji dehru, minn
\mien g]al \mien fuq din il-pa[na. Kemm hu importanti g]alik li tikteb kritika
bi stil li jinftiehem?
Hemm kritika letterarja mmirata g]all-akkademi`i. Dik
tieg]i hija kritika letterarja mmirata g]al min mhux daqshekk inti\
fil-letteratura u fil-kritika, imma li j]obb jaqra dwar il-letteratura Maltija u
anki xog]lijiet miktuba minn kittieba Maltin. Dik tieg]i hija kritika letterarja
li tista’ tinftiehem mill-qarrej tal-gazzetta u anki mill-istudent li qed
jipprepara g]all-e\ami tal-Malti. Min imbag]ad ikun irid imur lilhinn jista’
dejjem jg]addi g]all-kritika akkademika li tirrikjedi però aktar impenn u qari.
L-i\g]ar awturi li inti tittratta f’dan il-ktieb huma
Mario Griscti u Noel Fabri. G]alkemm dawn g]adhom pjuttost \g]a\ag], afu li
f’pajji\na llum tielg]a [enerazzjoni ta’ awturi [odda li qed jesperimentaw
b’kitba [dida. Il-ktieb tieg]ek jidher li jiffoka aktar fuq il-[enerazzjoni
adulta...
Kif g]edt inti Noel Fabri twieled fl-1964 u Mario
Griscti fl-1967, mela anki huma jag]mlu parti mill-[enerazzjoni relattivament \ag]\ug]a.
Però huwa veru li hemm [enerazzjoni i\g]ar ta’
kittieba li qed tikteb u tesperimenta. Jiena ppreferejt ma nittrattax il-kitbiet
tag]hom g]alissa g]ax nippreferi n]alli \-\mien isajjar kitbiethom. ’Il
quddiem g]ad nikteb anki dwar dawn il-kittieba emer[enti.
Aktar ma jg]addi \-\mien aktar sirt inqis il-pre\entazzjoni
tal-kotba. Dan il-ktieb ippre\entat tajjeb, b’qoxra sempli`i, b’tipa li
tg]in lill-qarrej u sa]ansitra b’ritratti ta’ l-awturi. Barra minn hekk, l-awturi
huma ikklassifikati skond ra]al twelidhom, biex ng]idu hekk. X’inhu s-sinifikat
ta’ dan it-tqassim?
Iva, in]oss li Tieqa fuq kittieba Maltin huwa
ktieb ippre\entat tajjeb fis-sempli`ità tieg]u. L-idea li nikkatekorizza l-kittieba skond il-post
fejn twieldu ]assejt li hija ori[inali. Huwa fatt li f’bosta mill-kittieba l-ambjent
fejn g]exu meta kienu tfal influwenzahom tant li jo]ro[ direttament jew
inkonxjament f’kitbiethom. Jista’ jkun li ’l quddiem ikun hemm min
jistudja lill-kittieba skond id-distretti li jiena [barthom fihom u jara jekk
hemmx karatteristi`i partikulari li jo]or[u fi grupp ta’ kittieba u mhux
f’ie]or; jekk nistg]ux nitkellmu dwar letteratura re[jonali pere\empju.
Tieqa fuq kittieba Maltin
(297pp.) qed jinbieg] g]all-prezz ta’ Lm6.50, u jista’ jinxtar ming]and
il-]wienet tal-kotba ewlenin jew direttament ming]and De La Salle Bookshop,
Kottonera.
Dehret fuq IL-GENS, 27 ta' Marzu, 2004