Uomini e No ta’ Elio Vittorini

Elio Vittorini twieled f’Siraku\a fl-1908. Fis-sena 1927 stabbilixxa ru]u g]al aktar minn g]axar snin f’Firenze billi ]adem mar-rivista letteraria “Solaria” fejn ippubblika l-ewwel rakkonti tieg]u. Qara ]afna letteratura Amerikana u ttradu`a g]at-Taljan bosta xog]lijiet. Fl-1939 mar f’Milan u wara t-8 ta’ Settembru 1943 ipparte`ipa fir-moviment tar-Re\istenza li [[ieled kontra n-na\i-faxxisti. G]al xi snin g]amel parti mill-Partit Komunista Taljan. }adem b]ala editur ma’ rivisti b]al “Politecnico” u “Menabò”. Miet f’Milan fis-sena 1966. Fost rumanzi msemmija ta’ Vittorini nsibu Garofano Rosso (1933-34) u Conversazione in Sicilia (1941).

Uomini e No (1945) huwa wie]ed mir-rumanzi li kien jag]mel parti mill-moviment tan-Neo-Reali\mu, moviment li twieled e\attament mat-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija. Fih, Elio Vittorini g]a\el li jirrakkonta parti mill-esperjenzi li l-Italja kellha tg]addi minnhom f’dan il-perijodu tal-bi\a’, ma]kum minn qirda, mewt, [u], firda, mibeg]da u faqar.

Ir-rumanz Vittorini kitbu xi tliet xhur wara li l-Italja [iet me]lusa mill-]akma tal-Faxxisti u n-Na\isti li se]] fil-25 ta’ April 1945. L-azzjoni sse]] fil-belt ta’ Milan fejn Vittorini, minkejja li twieled fi Sqallija, g]ex g]al bosta snin min]abba xog]ol. Dil-belt hekk mag]rufa ma’ l-Ewropa kollha kienet g]adha kemm ti[i bbumbardjata mill-forzi ta’ l-arja ta’ l-Alleati proprju g]aliex sa dak i\-\mien min-nofs ’l isfel biss ta’ l-Italja kien g]adu f’idejn l-Alleati, imma min-nofs ’il fuq kien g]adu ta]t id Hitler. Milan fl-1943-1944 kienet belt de\ert, b]al bosta bliet Maltin, imfarrka  u mdallma matul l-iljieli min]abba l-blackout.

Vittorini jinnarra l-istorja ta’ \ew[ qawwiet rivali. Fuq na]a kien hemm il-Faxxisti Taljani u n-Na\isti {ermani\i, forzi li kienu armati sa snienhom u li kienu j]addmu politika ta’ terrur. Fost l-o]rajn g]al kull suldat {ermani\ li kien imut, kienu jinqatlu g]axar Taljani, minn dawk il-mijiet li kienu jinsabu maqfula fil-]abs (fosthom dik ta’ San Vittore f’Milan). Fuq in-na]a l-o]ra kien hemm il-parti[jani jew dawk tal-Gap (Grupp Azzjoni Patrijottika) li kienu ja]dmu minn ta]t biex kemm jista’ jkun jeqirdu l-forza tal-qawwiet Faxxisti u Na\isti. }afna minn dawn kienu nies sempli`i, bla ebda esperjenza fil-[lied, nies li min]abba l-im]abba tag]hom lejn pajji\hom g]a\lu li jirriskjaw ]ajjithom u ji[[ieldu kontra l-g]adu ]akkiem.

Min huma l-persona[[i ewlenin f’Uomini e No? Dak prin`ipali huwa Enne 2, kap ta’ grupp tal-Gap li spiss kien jattakka l-g]adu fil-la]am il-]aj. Ma’ Enne 2 insibu o]rajn b]al El Paso-Ibarruri, Figlio-di-Dio, Occhi di Gatto, Lorena u Scipione. Dawn ma kinux ju\aw l-isem veru tag]hom apposta ]alli jekk jinqabdu mill-g]adu ma jkunux jistg]u jikxfu l-identità ta’ xulxin. Anki n-nisa kellhom il-parti importanti tag]hom f’din il-[lieda patrijottika u spiss kienu jitilfu jew ]ajjithom jew lill-familjari tag]hom.

Hemm ukoll Berta li ti[i \\ur kull tant \mien lil Enne 2 minn barra Milan. E\attament ir-rwol tag]ha mhux `ar bi\\ejjed. Jidher li Enne 2 j]obbha, imma hija tkun di[à mi\\ew[a lil ]addie]or. Spiss Enne 2 jo]lom li Berta u hu qeg]din flimkien, imma mhux b]ala adulti, imma b]ala tfal, u mhux fil-belt ta’ Milan, imma fi Sqallija, f’nofs il-kampanja mimlija xemx, arja friska u bajtar tax-xewk. Fl-a]]ar tar-rumanz Enne 2 jidde`iedi li jinqafel [o kamra mudlama, armat b’\ew[ pistoli, jistenna l-wasla ta’ Cane Nero biex jeqirdu. Ma nafux kif tispi``a l-bi``a bejniethom.

Fuq in-na]a ta’ l-g]adu ja]kem Cane Nero, liebes kappell kbir u iswed u li j[orr mieg]u frosta sewda li spiss tinstema’ tfaqqa’ u ssaffar dik it-tisfira terribbli. Le]nu kellu mill-]oss ta’ annimal fero`i u kif kienu jisimg]uh in-nies kienu jg]ibu u jinqaflu f’darhom. Hemm ukoll l-uffi`jal {ermani\ Clemm, sid g]add ta’ klieb tal-pulizija u li spiss [ew imqabbda biex ji\branaw lil xi bniedem (b]al kif [ara ma’ Giulaj) biex il-{ermani\i jbe\\g]u lill-bqija ta`-`orma. Hemm ukoll it-Taljani Faxxisti Pipino, Giuseppe-e-Maria u n-nani bjondi li ji``a``raw u jitbellhu qrib it-tankijiet tal-gwerra biex ida]]qu lil s]abhom.

Uomini e No huwa rumanz li nkiteb e\att wara l-gwerra biex juri l-kruha tag]ha. Jista’ jintrabat ma’ xog]lijiet letterarji lokali li jittrattaw l-istess perijodu b]al The Kappillan of Malta (1973) ta’ Nicholas Monsarrat, Requiem for a Maltese Fascist (1980) u The Maltese Baron...and I Lucian (2002) ta’ Frances Ebejer, u Sireni u Serenati (2004) ta’ Lina Brockdorff.