Carlo Goldoni u l-kummiedja La bottega del caffè

Carlo Goldoni huwa wie]ed mill-kittieba tal-kummiedja Taljana l-aktar mag]rufa fl-Italja u anki lilhinn mill-fruntieri ta’ pajji\u. Twieled fis-sena 1707 fil-belt ta’ Venezja. Studja l-Li[i fil-belt ta’ Padova u ggradwa b]ala avukat, imma destinu kien dak ta’ kittieb tal-kummiedji. Kiteb bid-djalett Venezjan, bit-Taljan u anki bil-Fran`i\. Dan kien fl-1783 meta beda jikteb il-Memorji tieg]u, wara li kellu ja]rab lejn Pari[i (fejn miet fl-1793) min]abba l-kritika li [ibed fuqu g]ax introdu`a fil-qasam teatrali Taljan bidliet kbar (ir-Riforma Goldonjana)  li taw nifs [did lill-palk li kien waqa’ fil-baxx min]abba li dam ju\a g]al snin twal skemi qodma marbuta mal-Kummiedja ta’ l-Arti li kellha mal-mitejn sena.

Fost il-kummiedji li kiteb insibu La bottega del caffè (Il-]anut tal-kafè), miktuba f’April tas-sena 1750. Hija ambjentata fil-belt ta’ Venezja, belt li g]alkemm kienet ilha li qabdet it-triq g]an-ni\la, xorta wa]da kienet tgawdi minn `erti privile[[i. Min]abba li Venezja kienet port importanti, allura kienet belt fejn ja]kmu l-attivitajiet kummer`jali u bankarji, belt li kienet ti[bed bosta negozjanti mill-Italja kollha u anki minn pajjii\i o]ra.

L-azzjoni ta’ La bottega del caffè sse]] [o pjazzetta, tipika ta’ dil-belt fejn issib xi ]wienet (tal-kafè, tal-log]ob tal-karti, tal-parrukkier), lukanda u xi djar. Il-pjazza g]alhekk hija `-`entru fejn ta’ kuljum jiltaqg]u bosta persuni [ejjin minn ambjenti u klassijiet so`jali differenti.

Hemm Ridolfo, Pandolfo u Don Marzio. Ridolfo huwa sid il-]anut tal-kafè, bniedem ]awtiel, pa`enzju\ u [eneru\. Ma j]obbx ja]li ]inu u lanqas jid]aq bil-klijenti tieg]u. Pandolfo huwa sid il-]anut fejn jintlag]bu l-karti u jintreb]u u jintilfu bosta flus. Kontra Ridolfo, Pandolfo mo]]u biss fil-flus u g]alhekk huwa opportunist u manipulatur. Don Marzio huwa l-oppost ta’ Ridolfo. Isejja] lilu nnifsu [entlom Naplitan u wisq probabbli huwa xi tip ta’ negozjant li j]obb jg]addi l-]in jissindika biex wara jmur jg]id dak li sema’ u ra ma’ l-ewwel bniedem li jiltaqa’ mieg]u.

Venezja hija wkoll il-belt  tal-Karnival u tal-maskri. Niltaqg]u mal-Konti Leandro, li fil-fatt mhux nobbli imma skrivan li ]arab minn martu fil-Pjemonte biex sab xortih f’Venezja billi jqarraq fil-log]ob tal-karti. Hemm Vittorja, mart in-negozjant tad-drappijiet, Eugenio, li jkollha tilbes ta’ maskerata biex taqbad lil \ew[ha fil-fatt. Dan Eugenio huwa bniedem immatur u bi ftit esperjenza fid-dinja tal-kummer`, u g]andu d-difett li ji[ri wara n-nisa, minkejja li mi\\ewwe[. Jilg]ab il-karti imma jitlef dejjem u g]alhekk g]andu bosta djun. Iserra] fuq il-[enero\ità ta’ Ridolfo li jg]inu spiss kemm bi flus kif ukoll b’pariri siewja. Anki Placida tilbes ta’ pellegrina biex fl-a]]ar issib lil \ew[ha, il-Konti Leandru, li fil-fatt kien jismu Flaminio Ardenti.

Goldoni ta importanza kbira lill-mara fuq il-palk li huwa mera tas-so`jetà kontemporanja. Jippre\enta nisa b’karattru b’sa]]tu u li jafu ji[[ieldu g]al drittijiethom u jiddefendu r-reputazzjoni tag]hom quddiem kull tip ta’ theddida. Apparti Vittoria u Placida, li fl-a]]ar mill-a]]ar jirnexxielhom jer[g]u jirb]u r-rispett ta’ \wie[hom, hemm il-ballerina Lisaura li min]abba l-ambizzjoni tag]ha li ssir kontessa t]alli lill-Konti Leandro jqarraq biha.

Il-kitba tal-kummiedja kienet il-mod kif Goldoni jaqla’ l-]ob\a ta’ kuljum u g]alhekk kien je]tie[ li jag]mel su``ess ma’ l-udjenzi tieg]u. Dan kisbu billi u\a’ l-ilsien tal-popolin u ttratta s-sentimenti u l-[rajjiet li l-poplu komuni kien jg]ix minn jum g]all-ie]or. G]alhekk niltaqg]u ma’ vizzji differenti, tradimenti, waqtiet komi`i (anki permezz tal-kamerier Trappola) u o]rajn serji, persona[[i b’karattri opposti, il-[lieda bejn il-]a\in u t-tajjeb u sitwazzjoniiet ta’ di\ordni, biex fl-a]]ar mill-a]]ar ja]kmu mill-[did l-ordni, is-sewwa u l-pa`i.

L-g]an ewlieni tal-kummiedji ta’ Goldoni kien li jag]ti pja`ir. Minkejja li g]ex fis-seklu tad-dawl (l-Illumini\mu), ji[ifieri aktar minn mitejn sena ilu, ix-xog]ol ta’ Goldoni g]adu attwali sal-[urnata tal-lum. Ix-xog]lijiet tieg]u [ew maqluba g]al bosta ilsna u ta’ kull sena jittellg]u fuq il-palkijiet ta’ madwar id-dinja kollha, fosthom fit-Teatru Manoel fil-belt Valletta.