HU�LAR'IN (BETULA)
T�RK�YE'DE'K� DA�ILI�I�
Si�illi hu� (B.pendula Roth.).
K�z�la�a� yaprakl� hu� (B.medwediewi Regel.)
Kafkas t�yl� hu�u (B.litwinowii Doluch.)
B. recuravata (Ig. Vassil) V. Vassil'dir.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Anasayfa | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
HU�LAR'IN (BETULA) T�RK�YE'DE'K� DA�ILI�I� |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| YAZI VE FOTO�RAFLAR: �zge KOCADA�LI | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Hu�'un Genel Tan�m� | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Bir cinsli, bir evcikli, anemogam, odunsu bitkilerdir. G�vdelerinin �o�unlukla beyaz, ince kabuklar� vard�r. Kabuklar ince levhalar halinde soyulur veya kavlar d�k�l�r. Kabuk �zerinde yatay �izgiler halinde, koyu renkli lentiseller bulunur. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| S�rg�nler ince ve elastiki, �o�unlukla ye�ilimt�rak veya k�rm�z� renklidir. Yapraklar uzun sapl�, �o�unlukla ��genimsi-yumurta bi�imindedir ve kenarlar� �ift s�ral� di�lidir. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Erkek �i�ek kurullar� sonbaharda olu�ur. 2 veya 3'� bir arada terminal veya yan durumlu olarak s�rg�nler �zerinde yer al�rlar. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Sonbahardan sonra geli�imini tamamlayan, di�i �i�ek kurullar� yan dallar�n u�lar�nda yer al�r. Di�i �i�ek kurullar� silindirik bir yap�ya sahiptir. Meyveleri olu�turan derimsi pullar sonbaharda kanatl� meyvelerle birlikte da��l�r, sa��l�rlar. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Hu�lar�n D�nyadaki Da��l��� � | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Betula cinsi d�nyada olduk�a geni� bir yay�l�� alan�na sahiptir. Il�man ve serin yerlerin a�a�lar� olarak da tan�mlanan hu�lar�n genel olarak yay�l�� alanlar� Kuzey yar�mk�rede Asya, Avrupa ve Kuzey Amerika'd�r. Bu geni� yay�l�� alan� i�inde hu�lar 40 kadar farkl� t�rle temsil edilir. En yayg�n olan� si�illi hu�, salk�m hu�, akhu� ve Avrupa hu�u gibi isimlerle bilinen Betula Pendula'n�n yay�l�� alan� Avrupa, Bat� Sibirya, Kafkas da�lar�, �ran'�n kuzey ve kuzeybat�s� ve Kuzey Irak't�r. Norve�'te 69� kuzey enlemine kadar eri�en Avrupa hu�u, Asya'n�n kuzeyinde Yenisey Nehri'nin do�usunda 105� do�u boylam�na kadar sokulur.��� �� | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Hu�'lar�n Ekolojik �stekleri | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Hu�lar �l�man ve serin yerlerin a�a�lar�d�r. I��k istekleri fazlad�r. Yang�nlardan sonra gelen �nc� a�a�lard�r. K�sa �m�rl�d�rler. Genellikle derin, iyi drenajl� topraklar� tercih etseler de, rutubetli, �ak�ll� ve ta�l� yerlerde, kaya �atlaklar� aras�nda da yeti�ebilirler. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Hu�lar�n Kullan�m Alanlar� | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| �yi i�lenebilen, kolay kuruyan, �ok dayan�kl�, A��k renkli odunlar� kontrplak, d��eme ve ka��t end�strisinde, tornac�l�kta, Travers, lif levha-yonga levha ve mobilya yap�m�nda de�erlendirildi�i gibi, aktif k�m�r� Votka'n�n destilasyon'unda koku giderici olarak kullan�l�r. Hu� �z suyundan elde edilen hu� biras� da me�hurdur. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Bir �o�unun kabuklar�ndan elde edilen Hu� Ya�� (Oleum Betulinum) (B. Papyrifera) �e�itli yerlerde, ayr�ca romatizmaya kar�� kullan�l�r. Kuzey �lkelerinde, k���n ya�murlu havalarda ate� yakma i�in Hu�un kabuklar� kullan�l�r. g�vde ve dal katran� yumu�ak derilerin haz�rlanmas�nda kullan�lm��t�r. Amerikan yerlileri B. Papyrifera'y� (Ka��t hu�u) kano yap�m�nda kulland��� da bilinmektedir. Kuzey Amerikan�n Atlantik k�y�lar�ndaki micmac yerlileri (Miqkmaq) t�yl� kalem yap�m�nda, k�z�lderili �ad�r� �rt�s� yap�m�nda ve bebek be�i�i yap�mnda Hu�'un kabu�unu kullan�rd�. Hu�lar park��l�k y�n�nden de de�erli s�s bitkileridir. Park ve bah�elerde, yol kenarlar�nda s�s bitkisi olarak da yeti�tirilir. Betula pendula en fazla k�lt�var� olan hu� t�r�d�r. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| T�rkiye'de Hu�lar | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Anadolu'nun do�u ve kuzeydo�usundaki y�ksek kesimlerde tek ba��na ya da ba�ka a�a�larla kar���k olarak bulunurlar. �lkemizde 2,63 km� saf hu� orman� bulunmaktad�r. Hu�un T�rkiye'deki yay�l��� genellikle volkanik araziler olmakla birlikte, hu�lar�n yay�l�� nedenini sadece volkanik topraklara ba�laman�n d���nd�r�c� oldu�unu da belirtmek gerekir. ��nk� hu�lar�n d�nyada olduk�a geni� bir yay�l�� alan� vard�r. �rne�in Betulapendula'�n Anadolu'daki yay�l�� alan� �o�unlukla volkanik da�lar�n y�ksek kesimleridir. Ancak bu yay�l�� sadece volkanik da�lar�n varl��yla de�il, yay�l�� alan�ndaki serin ve nemli iklim ko�ullar ile de ilgili olmal�d�r. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| T�rkiye'de do�al olarak yeti�en t�rleri; Si�illi hu� (B.pendula Roth.). K�z�la�a� yaprakl� hu� (B.medwediewi Regel.) Kafkas t�yl� hu�u (B.litwinowii Doluch.) B. recuravata (Ig. Vassil) V. Vassil'dir. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Betula pendula Roth. (Si�illi hu�, Salk�m hu�, Avrupa Hu�'u): | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 20 metreye kadar boylanabilen, dallar� a�a�� do�ru sark�k bir a�a�t�r. G�vde kabuklar� parlak beyaz renklidir. Geni�� ve ince levhalar halinde soyulabilir. Lentiseller enine ince uzun �izgiler halindedir. Ya�l� a?a�lar�n dip k�sm�ndaki kabuklar kaba, esmer ve �atlakl�d�r. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Gen� s�rg�nler son derece ince, elastiki, a�a��ya do�ru sark�kt�r. 3-7 cm. uzunlu?undaki sivri damla u�lu, dip taraf� kama bi�iminde daralan, yumurtams�-rombik yapraklar�n kenar� �ift s�ra sivri di�lidir. Yaprag�n her iki y�z�de ��plak ve yap��kand�r. Yaprak sap� 2-3 cm. uzunlu�undad�r. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Erkek �i�ekler sonbaharda ortaya ��kar, ilkbaharda daha da geli�erek 5-6 cm. ye ula��r. Di�i �i�ek kurullar� ilk baharda geli�ir, kurulu olu�turan �� loplu meyva pullar� sonradan da��l�r ve pullar�n i� taraf�nda yer alan kanatl� nus meyveler etrafa sa��l�r. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| T�rkiye'de, Do�u ve Kuzeydo�u Anadolu'da, Nemrut Da�� krateri i�erisinde, Tunceli, Ovac�k, Munzur vadisi, Artvin-Ardanu�, Erzincan, Erzurum, Mu�, G�m��hane ve Kars dolaylar�nda 1800-3000 metre y�kseltiler aras�nda bulunur.� �� | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Betula litwinowii (Kafkas T�yl� Hu�u): | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Yay�l�� alan� Hazar Denizi'nin bat�s�, Kafkas da�lar� ve Anadolu'nun kuzeydo�usu ile s�n�rl�d�r. Betula litwinowii,� ladin, g�knar ve baz� �am t�rleri ile beraber bulunur ve subalpin bitki topluluklar�n� olu�turan bir elemen olarak tan�mlan�r. Yay�l�� alan� Betula pendula'ya g�re olduk�a s�n�rl�, Betula medwedewii'ye g�re daha fazlad�r. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Betulamedwedewii (K�z�la�a� Yaprakl� Hu�): | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Betula litwinowii'e g�re �ok daha s�n�rl� bir yay�l�� alan�na sahiptir. Daha �ok 1500-2300 metreler aras�nda ortaya ��kmaktad�r. Kuzeydo�u Anadolu'da daha �ok al�ak seviyelerde ise Rhododendron ponticum, R. Caucasicum, Laurocerasus officinalis ve Vaccinium arctostaphylos gibi daima ye�il t�rlerle birlikte nemli, derin yar�lm�� vadi i�lerini ya�am alan� olarak se�er.� �� | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| FOTO�RAFLAR | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| �ekil 1: Betula pendula odununun enine kesiti. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Foto�raf 1: Betula Pendula'n�n Genel g�r�n�m� (Foto: �zge Kocada�l�) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Foto�raf 3: Betula pendula'n�n g�vde kabu�u (gen� birey) (Foto: �zge Kocada�l�) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Foto�raf 2: Betula pendula'n�n genel g�r�n�m� (Foto: �zge Kocada�l�) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Foto�raf 4: Betula pendula'n�n g�vde kabu�u (daha ileri ya�l� birey) (Foto: �zge Kocada�l�) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Foto�raf 6: Betula pendula'n�n di�i �i�ek kurulu ve yapra�� (Foto: �zge Kocada�l�) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Foto�raf 8: Betula pendula'n�n tohumlar� (Foto: �zge Kocada�l�) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Foto�raf 7: Betula pendula'n�n a��lm�� di�i �i�ek kurulu (Foto: �zge Kocada�l�) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Foto�raf 9: Betula pendula'n�n erkek �i�ek kurulu (Foto: �zge Kocada�l�) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Foto�raf 10: Betula pendula'n�n a��lm�� erkek �i�ek kurulu (Foto: �zge Kocada�l�) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| KAYNAKLAR | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| AVCI, M., (2004), �� Anadolu b�lgesi ormanlar�n�n son s���naklar�-Karacada� ve Karada� volkanlar�n�n bitki �rt�s�, �antay Kitabevi, �stanbul. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| YALTIRIK, F., EFE, A.,2000, Dendroloji-ders kitab�,�antay Kitabevi, �stanbul. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| http://www.ogm.gov.tr/agaclarimiz/agac19.htm | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| http://www.orman.istanbul.edu.tr/abis2001/liste/Betula_pendula.htm | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| http://www.cnr.vt.edu/dendro/dendrology/syllabus/factsheet.cfm (Betula papyrifera) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Microsoft Encarta Referans Library 2003 (betula) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Anasayfa | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||