ekolojiktemeledayali

Anasayfa

T.C.

iSTANBUL �N�VERS�TES�

SOSYAL B�L�MLER ENST�T�S�

CO�RAFYA Y�KSEK L�SANS PROGRAMI

EKOLOJ�K TEMELE DAYALI B�LGE PLANLAMA
VE
T�RK�YE B�LGE PLANLARI

Dan��man: PROF. DR. BARI� MATER

HAZIRLAYAN:

�ZGE� KOCADA�LI

-2004-

giri�

Tarih boyunca insanlar do�al kaynaklar�n s�n�rs�z olarak bulunabilece�ini d��nm��ler, bu d��nce ekonomistlerin ve planc�lar�n uzun y�llar �evre sorunlar�n� g�rmezlikten gelmelerine yol a�m�?t�r. �nsanlarIn mutluluk hIrsI, t�ketimle ili�kili olarak do�a ve ekonomi aras�ndaki dengeyi do�an�n aleyhine bozmu�, do�al �evrenin tahribat�n�n yan� s�ra a�l�k ve fakirlik h�zla ilerlemi�tir.

Ekonomi politikalar�n�n g�ndemi; ekonomik kalk�nman�n h�zland�r�lmas�, i�sizli�in �nlenmesi veya enflasyonun kontrol alt�na al�nmas� olmu�tur. Daha sonra bu politikalar�n do�al �evre �zerinde yapt�� tahribat g�zlenmi�, gelecek nesillerin yararlanabilece�i do�al �evre ve imkanlar�n azalabilece�i mesajlar� al�nmaya ba�lanm��t�r.

Bug�n t�m d�nyada kabul edilmi? en �nemli ger�eklerden biri bug�n�n �evre sorunlar?n?n her ge�en g�n etkisini daha da artt?rarak devam edece?idir. Bu sorunlara k�resel boyutta kesin �nlemlerin al?nmas? gerekmektedir. �lkelerin; do?al bir dengeye sahip olan d�nya ekosisteminde, yerel ekosistemlerine uyumlu ekolojik, ekonomik� ve politik kararlar? almas? ve do?al kaynaklar?n verimli kullanmas?n? sa?layan �lke ve b�lge planlar?n? yapmalar? gerekmektedir.�

B�lge ekonomik k�lt�rel ve toplumsal homojenlikle tan?mlanabilece?i gibi fonksiyonel olarak ta tan?mlanabilir. G�n�m�zde mekansal birimlerin tan?m?nda kullan?lan k?r, kent, metropol, metropoliten, b�lge gibi kavramlar?n i�eriklerinin s�rekli de?i?ti?i g�r�lmektedir. B�lge kavram? kent ve metropolden, �ok geni? k?rsal alanlara kadar de?i?mektedir. Bir di?er de?i?en anlamlar dizisi ise planlama ile ilgilidir. 1950 ve 1960?larda planlama s�zc�?�n�n i�eri?i ile bug�n ayn? s�zc�kle ifade edilen eylem �zde? de?ildir.

D�nyada �evreye y�nelik hassasiyet bu g�nk� durumuna gelmeden �nce planlama k?saca ?mekan?n amaca en uygun ?ekilde d�zenlenmesi? olarak tan?mlanmakta idi. G�n�m�zde ekoloji ve s�rd�r�lebilirlik kavramlar?n?n g�ndeme gelmesiyle birlikte� planlama ?mekan?n arazi kullan?m?n?n yine mekan?n ta??d??? potansiyellere g�re, geli?me ve koruma anlay??? �er�evesinde, en uygun ?ekilde d�zenlenmesi? olarak tan?mlanmaktad?r.

Tan?mda meydana gelen bu de?i?im g�n�m�z b�lge planlar?nda ?s�rd�r�lebilir geli?menin sa?lanmas? i�in, do?al kaynak y�netimi ve �evre kalitesinin irdelenmesi? ?ni �n plana �?karm??t?r.

B�lge planlamada �evresel g�d�lerin ve ekolojik temele oturtma kayg?lar?n?n son d�nemlerde h?z kazanmas?nda d�nya ekosisteminde meydana gelen de?i?imlerin �zellikle son y?llarda g�sterdi?i art???n b�y�k bir pay? vard?r. Bu ba?lamda, �evresel kaynaklar?n azalmas?, �evrenin san?landan �ok daha fazla kirlenmeye a�?k oldu?unun anla??lmas?, �evre sorunlar?n?n art???ndan ve ekolojik dengenin bozulmas?ndan, ister bu kirlenmeye katk?da bulunsun isterse bulunmas?n, herkesin etkilenece?inin a�?k�a anla??lmas? bu kayg?lar?n temel nedeni olmu?tur.��

D�NYADA B�LGESEL GEL??ME E??L?MLER? VE POL?T?KALARI

K�reselle?me s�recinde de?i?en ko?ullara uyum, rekabet, insan kaynaklar?n?n geli?tirilmesi, k�resel piyasan?n dinamik olarak izlenmesi, �rg�t yap?lar?nda esneklik ve maliyet kontrol� gibi �nemli olgular, geleneksel b�lge anlay???n? de?i?tirerek yeni bir b�lge yakla??m? olu?turmu?tur. Yeni d�nya d�zeninde, yerel dinamiklerin ekonomik kalk?nma ve b�lgesel geli?me s�recindeki �nemi artm??t?r.

K�reselle?me s�reci, kentsel ve yerel ekonomilerin de k�resel ekonomide birer akt�r olarak yer almas?n? sa?lam??t?r. D�nyada g�zlenen yerel ekonomiler aras?ndaki rekabet, yerel ekonomilerin geli?me performans?n? da belirlemektedir. Yerel ekonomilerin k�resel rekabet i�erisinde geli?tirdi?i strateji ve politikalar, b�lgesel geli?me politikalar?n?n temelini olu?turmaktad?r.

Finans sekt�r�nde merkezile?menin artmas?, bu sekt�r�n g�c�n� �retim sekt�r�n�n �n�ne ge�irmi?tir. Sermayenin merkezile?mesine ba?l? olarak, kontrol ve y�netim D�nya Kentlerinde toplan?rken �retim, merkez d??? alanlara-yerele da??lmaktad?r. Bu nedenle kentlerin �nemi g�reli olarak artm??, kentler/kent a?lar?/b�lgeler aras? yar?? h?zlanm??t?r. Bu ba?lamda, k�resel ekonomide yeniden yap?lanma, mekanda yeniden yap?lanma ile bir arada geli?mektedir.�

K�resel rekabet s�reci, kar??la?t?rmal? �st�nl�kler temelinde, yerel uzmanla?ma s�recini h?zland?rmaktad?r. Yerel giri?imcilik, yerel kaynaklar?n harekete ge�irilmesi, bilgi ve beceri birikimi ve di?er yerel potansiyellere de ba??ml? olarak, belirli sekt�rlerde uzmanla?abilen y�reler, d�nya ekonomisi i�erisinde kar??la?t?rmal? �st�nl�k elde edebilmektedir.

B�lge planlamas?n?n, stratejik bir perspektifle, �e?itli eylem programlar?n? b�t�nle?tirdi?i �l��de ba?ar?l? olaca?? g�r�?� yayg?nd?r. Ge�mi? uygulamalar, b�lge planlamas?n?n ulusal ve yerel hedeflere ula?mada vazge�ilmez bir ara� oldu?unu g�stermektedir.

EKOLOJ?K TEMELE DAYALI B�LGE PLANLAMA

B�lge planlaman?n ekolojik temele oturtulmas? veya ba?ka bir de?i?le ekolojik temele dayal? planlar?n?n elde edilmesi konusu bug�n t�m d�nya �lkelerinin tart??t??? bir konudur.

H?zl? n�fus art???, end�strile?me ve turizm olgusunun ortaya koydu?u arazi ve do?al kaynak kullan?m? yo?unlu?u �evre bask?s?n? global boyuta getirmi?tir. Mekansal geli?menin titizlikle ve ak?lc? olarak y�nlendirilmesi ve bu ba?lamda �evreye �zg� ekolojik verilerin bug�ne kadar oldu?undan daha fazla a??rl?k kazanmas?n?n gereklili?i t�m �lkeler i�in ge�erli ve ivedi bir durumdur.

Ekolojik temele dayal? B�lge Planlama; b�lge planlar? yap?l?rken, ekolojik �?eler �zerine ekonomik, sosyal ve politik kararlar?n oturtulmas? olarak ele al?nmaktad?r. Burada ama� giri? k?sm?nda de?inilen �evresel kayg?lardan dolay?;�

D�nya ekosistemini b�lgesel d�zeyde temsil eden �geli?me b�lgeleri saptamak,

Mevcut do?al kaynaklar?n i?levlerini sa?lamak,

Bitki ve havyan varl???n korumak,

Do?al varl?klar?n ortaya koydu?u �zg�n peyzaj?n devaml?l???n? sa?lamak,

Nihayetinde ekolojik temellere dayal? b�lgesel planlar? hayata ge�irerek d�nya ekosisteminin
devaml?l???n? sa?lamakt?r.

Ekolojik planlama i�inde b�lgesel d�zeyin �nemi �� noktada toplanabilir. Bunlar;

B�lgesel d�zeydeki ekolojik gereksinimlerin planlama s�recinde �z�mlenmesi, olas? �eli?kilerin somutla?t?r?lmas? ve �nlemlerin al?nmas?,

B�lgesel ve yerel sosyo-ekonomik-ekolojik hedeflerin uyumlu k?l?nmas? i�in gerekli ara�lar?n saptanmas?,

Bu ba?lamda �lke merkezi karar mekanizmas? ile yerel y�netim aras?ndaki uzla?man?n sa?lanmas?d?r.

T�RK?YE?DE B�LGE PLANLAMA

T�rkiye?de b�lge planlama 1950?lerden beri g�ndemde olan bir kavram olup b�lge planlama ile ilgili ilk �al??ma 1959 y?l?nda pilot bir proje olarak ele al?nan Antalya projesi ile uygulanmaya ba?lanm??t?r. Bu d�nemde b�lge planlaman?n temelinde ilgili y�renin ekonomik a�?dan geli?tirilmesi hedeflenmi?tir. Bu d�nem ayr?ca T�rkiye?nin �evre konusunda ge�erli bir politikas?n?n olmad??? bir d�nem olmas? dolay?s?yla b�lge planlama konusunda herhangi bir �evre koruma veya geli?tirme olgusuna rastlanmamaktad?r. �evre konusunda ilk politika sinyalleri ise 3. be? y?ll?k kalk?nma plan? (1973-1977) ile g�ndeme gelmi?,� 6. be? y?ll?k kakl?ma plan?nda (1990-1994) s�rd�r�lebilir kalk?nma temel politikalar aras?na girmi? 7. ve 8. be?� y?ll?k kalk?nma planlar?nda (1996-2000; 2001-2005) ise �evre koruma ve s�rd�r�lebilirlik di?er baz? sekt�rlerin temel ama� ve stratejileri aras?ndaki yerini alm??t?r. Bu sekt�rlerden biride b�lgesel geli?me-b�lge planlama sekt�r�d�r.

T�rkiye?de b�lge planlama ekolojik y�neli?leri ortaya koyabilmek a�?s?ndan a?a??da kalk?nma planlar?nda yer alan ilgili maddeler ile ?imdiye kadar haz?rlanm?? olan b�lge planlar? k?saca ele al?nm??t?r.�

Kalk?nma planlar?nda belirtildi?i gibi ? �lke d�zeyindeki sosyoekonomik planlar ile yerel d�zeydeki ayr?nt?l? fiziki planlar aras?nda yatay ve dikey ili?kilerin kurulmas? ile ulusal �nceliklerin yerel �l�ekteki gereksinimlere yan?t verecek bi�imde mekana yans?t?lmas?; yerel ve b�lgesel kaynaklar?n harekete ge�irilmesi i�in kamu ve �zel sekt�r a�?s?ndan yap?lacaklar?n belirlenmesi, S�rd�r�lebilir kalk?nma ilkesi �er�evesinde yerel potansiyellerin harekete ge�irilerek, gelir ve istihdam?n art?r?lmas?, Ulusal kaynaklar?n, en y�ksek ekonomik ve sosyal fayday? sa?layacak ?ekilde geli?tirilmesi ve b�lgeleraras? dengesizliklerin en aza indirilmesi ? b�lge planlama �al??malar?n?n temel amac?d?r.[1]

Ayr?ca B�lge planlaman?n; b�lgelerin farkl? imkanlara, �zelliklere ve sorunlara sahip oldu?u ger�e?inden hareketle, kapsaml? ve kat?l?mc? bir yakla??mla ele al?nmas?, B�lge planlar?n?n, ulusal �ncelikleri ve yerel talepleri yans?tarak sekt�rler aras? ba?lar? kuracak, b�lge i�in stratejik vizyon geli?tirecek ve dinamik bir yap?lanmaya sahip olacak ?ekilde ele al?nmas? gerekti?i prensibi planlama s�recinde izlenecek yolu g�stermesi bak?m?ndan �nemlidir.

B�lgesel geli?me politikalar?n?n uygulanmas?nda uluslar aras? b�lgesel geli?me kavramlar? dikkate al?narak ?s�rd�r�lebilirlik, b�lgeleraras? b�t�nle?me, sosyal ve ekonomik dengelerin sa?lanmas?, ya?am kalitesinin iyile?tirilmesi, f?rsat e?itli?i, k�lt�rel geli?me ve kat?l?mc?l?k ilkeleri esas al?nacakt?r.? denilmektedir. T�rkiye?nin 6. be?y?ll?k kalk?nma plan?ndan itibaren temel ald??? �evresel politika s�rd�r�lebilir kalk?nma olmu?tur. 7. plandan itibaren ise s�rd�r�lebilirlik kavram?n?n di?er baz? sekt�rlerde de yerini almaya ba?lad???, 8. plan d�neminde ise ilk kez b�lgesel planlama b�l�m�nde de s�rd�r�lebilirlik kavram?na yer verildi?i g�r�lmektedir.��

Ayr?ca b�lgesel planlama prensipleri aras?nda b�lgelerin potansiyellerinin �n plana �?kart?lmas?, b�lgede geli?mesi muhtemel sekt�rlerde uzmanla?malar?na y�nelik �al??malar yap?lmas? gerekti?inden bahsedilmektedir. Buradan da anla??laca?? gibi b�lge planlar? haz?rlan?rken, her b�lgede ayni tip sekt�r�n geli?me g�stermesinin m�mk�n olamayaca?? fikrinden hareket edilmekte, �rne?in bu ba?lamda ? End�striyel faaliyetlere elveri?li olmayan b�lgelerin geli?tirilmesine y�nelik olarak her b�lgenin karakteristik �zelliklerine g�re hayvanc?l?k, tar?m, el sanatlar? gibi faaliyetler desteklenecektir. ? denilmektedir.

B�lge planlar? yan?nda, bu planlarla uyumlu, il d�zeyinde geli?me planlar? yap?lmas?, ?l geli?me plan?n?n haz?rlanmas?na veri taban? olu?turacak olan il envanter ve istatistik raporlar?n?n g�ncelle?tirilmesi ile bilginin ortak kullan?m?n? sa?layacak� ?l Envanteri Modellemesi Projesi tamamlanmas?, 8. plan?n b�lgesel geli?me b�l�m�nde yer alan �nemli unsurlardan biridir.

Bunlar?n d???nda;

Sosyal, ekonomik, k�lt�rel ve mekansal politikalar?n birbirlerine olan etkileri dikkate al?narak sekt�rel politikalara mekansal boyut kazand?r?lacakt?r.

B�lgesel geli?me �al??malar? ve fiziki planlar, �evresel etkenleri ve ekolojik dengelerin korunmas?n? da ama�layan s�rd�r�lebilir kalk?nma anlay??? i�erisinde haz?rlanacak ve bunlar?n kademeli planlama yap?s? i�erisinde Kalk?nma Planlar? ile uyum i�inde olmas? esas olacakt?r.

�e?itli b�lgelerin ve illerin sorunlar? dikkate al?narak farkl? geli?me politikalar?n?n ve tedbirlerinin uygulanmas?na �al???lacakt?r.

�a?da? bir ya?am d�zeyine ula??labilmesi i�in, ba?ta ula?t?rma ve haberle?me olmak �zere B�y�k?ehirlerden ba?lan?larak kentsel altyap? ve �evrenin d�nya standartlar?na y�kseltilmesi hedeflenecektir.

G�neydo?u Anadolu Projesi kapsam?nda haz?rlanan �evresel etki de?erlendirme �al??malar? uygulamaya konulacak, gerekti?inde di?er b�lgeler i�in de benzer �al??malar yap?lacakt?r.

Organize sanayi b�lgeleri plan d�neminde tamamlanacak ve k��k sanayi sitelerinin yap?m?na �nem verilecektir.[2]

Do?an?n, k�lt�r ve tabiat varl?klar?n?n tahribat?n? en aza indirmek i�in, yerle?melerin ve geli?me alanlar?n?n yer se�imlerinin belirlenmesinde mevcut do?al ko?ullar ve ekolojik denge konular? �nemle ele al?nacakt?r.

Toprak ve su kaynaklar?n?n korunmas?na y�nelik ve her il i�in ayr? olarak yap?lacak �al??malar, b�lgesel geli?me projelerinde dikkate al?nacakt?r.

B�lgesel merkez konumundaki kentler ba?ta olmak �zere, kent �evrelerinde ve i�inde mevcut ye?il alanlar?n korunmas? ama�lanacak ve ye?il alan �nerileri getirilerek, bu alanlar?n a?a�land?r?lmas? ger�ekle?tirilecektir.

Kentlerde tarihi, do?al ve k�lt�rel de?ere sahip alan ve eserlerin korunmas? ve yenilenmesine �nem ve �ncelik verilecek, kent kimli?ini olu?turan ?ehircilik ve mimari tarzlar?n? koruma ve geli?tirme faaliyetleri te?vik edilecektir.

Metropolleri ve �evre illerini de kapsayacak ?ekilde haz?rlanacak B�lgesel Geli?me Planlar?n?n yan?s?ra, bu planlarla uyumlu olarak fiziki plan �al??malar? da yap?lacak ve geli?me alanlar? buna g�re belirlenecektir.

��p alanlar?n?n �evreye olan olumsuz etkilerini gidermek amac?yla yeni ��p alanlar? tespit edilecek ve kat? at?klar? ay?klayan, geri kazanan, d�zenli ve sa?l?kl? bir ?ekilde depolayan kat? at?k y�netim sistemleri kurulacak ve gerekti?inde �zel sekt�r de bu etkinlik i�inde g�rev alacakt?r. ?eklinde b�lge planlar?na ekolojik boyut kazand?ran a�?klamalara yer verilmi?tir.

T�rkiye?de� B�lgesel planlama �al??malar?

Antalya b�lgesi projesi :��

1959 y?l?nda ba?lanm??t?r. Antalya, Isparta ve Burdur illerini i�eren b�lgede ekonomik ve toplumsal y�nden dengeli bir geli?meye temel olacak� ?yat?r?m �ncesi? ara?t?rma yapmak, hem ba?ka b�lgelerde yap?lacak ara?t?rmalar i�in, hem de T�rk personelin planlama y�ntemleri konusunda yeti?tirilmesini sa?lamak �zere� pilot bir proje hizmeti g�rm�?t�r.

Do?u Marmara b�lgesi projesi :

?stanbul?un geli?imi ve geli?meye y�nelik ��zendirilmesi ama�lanm??t?r. ?stanbul?un Anadolu yakas?n?n geli?tirilmesi, sanayinin derince Adapazar? ve ?zmit koridoruna kayd?r?lmas? gibi projeleri i�ermekteydi. Projede ekolojik temellere dayal? bir geli?me anlay??? bulunmamaktad?r. Proje sonucunda ?zmit k�rfezinde kirlenme, ?zmit-Adapazar? ve �evresindeki verimli tar?m alanlar?n?n b�y�k k?sm?n?n sanayi faaliyetlerinden zarar g�rmesi ve �arp?k kentle?me gibi �evresel sorunlar ortaya �?km??t?r.

�ukurova b�lgesi projesi :

�ukurova?y? kapsayan, Tar?m ve sanayi �ncelikli, turizm potansiyellerinin de de?erlendirildi?i bir proje idi. Ekolojik politikalar i�eren bir plan de?ildir. �

Do?u Anadolu Projesi (DAP) :

�DAP?ta temel ama�, b�lgenin di?er b�lgelere g�re geride olan sosyoekonomik geli?mesini h?zland?racak, �zel sekt�r�n b�lgede geli?mesini sa?layacak ve uygun yat?r?m iklimini olu?turacak politika ve uygulamalar? ortaya koymakt?r.

Do?u Anadolu B�lgesine y�nelik olarak, b�lgenin kalk?nmas?na yeni bir ivme kazand?rmak �zere, b�lgenin �ncelikli sekt�rleri olan tar?m ve hayvanc?l?k ba?ta olmak �zere, t�m ekonomik ve sosyal sekt�rleri i�erisine alan, plan olgusunun mekansal boyutunu �n plana �?karan, b�lgenin geli?me potansiyellerinden daha fazla yararlan?lmas?na a??rl?k veren, �zel kesimin b�lgede geli?imini �ng�ren ve �zel sekt�r i�in uygun yat?r?m ortam? olu?mas?n? ama�lamaktad?r.

Ana Plan; Do?u Anadolu B�lgesinde yeralan 14 ili (A?r?, Ardahan, Bing�l, Bitlis, Elaz??, Erzincan, Erzurum, Hakkari, I?d?r, Kars, Malatya, Mu?, Tunceli, Van) ve bu b�lge ile homojenlik g�steren G�m�?hane ve Bayburt illerini kapsamaktad?r. Ana Plan alan? 158.972 km2 olup, n�fusu 1997 itibar?yla 5,9 milyondur.

Ana Plan �al??mas? kapsam?nda; mevcut durumun sekt�rel bazda tespiti ve analizi, b�lgesel potansiyelin belirlenmesi, b�lgenin T�rkiye i�indeki konumunun di?er b�lgeler ile mukayeseli olarak tespiti, b�lgesel geli?me stratejisi ve senaryolar?n olu?turulmas?, orta ve uzun d�nem b�lgesel geli?me ana plan?n?n haz?rlanmas? ve Do?u Anadolu B�lgesinin di?er b�lgeler ve kom?u �lkeler ile etkile?iminin incelenmesi yer almaktad?r. Plan �al??mas?n?n 2000 y?l?n?n sonunda tamamlanmas? programlanm??t?r. DAP ekolojik temele dayal? bir plan olmamakla birlikte �evre kirlenmesinin �nlenmesini i�eren politikalarda i�ermekte idi. DAP tam olarak tamamlanamam?? bir projedir.

Zonguldak, Karab�k, Bart?n Projesi (ZKBP):

1995?te planlanm??, 1997 y?l?nda tamamlanmas? �ng�r�lm�?t�r. Bu proje uygulanamam??t?r.

Sahada, Kentsel yerle?imler ve sanayinin hava ve su kaynaklar?n? standartlar?n �zerinde kirletmekte oldu?undan, at?k de?erlendirme, �evreye duyarl? teknoloji kullanma, �evrenin iyile?tirilmesi ve geli?tirilmesi, erozyonla m�cadele, yeni orman alanlar? olu?turma, alternatif olarak eko turizmi geli?tirme, Zonguldak Karaelmas �niversitesi?nde �evre bilimlerinin b�l�mlerinin kurulup geli?tirilmesi gibi ama�lar? vard?r. T�rkiye?nin ekolojik �?eler dikkate al?narak haz?rlanm?? ender planlar?ndan biri olmakla birlikte uygulamada ya?anan sorunlar nedeniyle ba?ar?ya ula?amam?? bir pland?r. �

Do?u Karadeniz B�lgesel Geli?me Plan? (DOKAP) :

Do?u Karadeniz B�lgesel Geli?me Plan?nda, b�lgenin ekonomik yap?s?n? g��lendirmek ve bu yolla yeni istihdam olanaklar? yaratmak, gelir d�zeyini y�kseltmek ve b�lgede sermaye birikimini sa?lamak, b�lgeden d??ar?ya g�� ve b�lge i�i farkl?l?klar? azaltarak sosyal dayan??may? te?vik etmek ve b�lgenin kaynaklar?n? harekete ge�irmek temel hedef olarak belirlenmi?tir.

Do?u Karadeniz B�lgesinin potansiyellerini harekete ge�irerek, s�rd�r�lebilir kalk?nmay? ger�ekle?tirmek ve b�lge ile �lkenin di?er b�lgeleri aras?ndaki geli?mi?lik farklar?n? azaltmak amac?yla Devlet Planlama Te?kilat?n?n koordinasyon ve denetiminde, Japonya Uluslararas? ??birli?i Ajans? (JICA) taraf?ndan y�r�t�lmektedir.

DOKAP kapsam?nda; Artvin, Bayburt, Giresun, G�m�?hane, Ordu, Rize ve Trabzon olmak �zere Do?u Karadeniz B�lgesindeki yedi il yer almaktad?r. Plan alan? 39.203 km2 olup, toplam b�lge n�fusu 1997 y?l? itibar?yla 2,9 milyondur.

DOKAP Ana Plan?nda farkl? sekt�rlerle ilgili toplam 10 program paketi ve 53 proje yer almaktad?r. Bu programlarla, ula?t?rma ve telekom�nikasyon ile kentsel altyap?n?n iyile?tirilmesi, daha az geli?mi? i� b�lgelerin b�y�melerine ivme kazand?r?lmas?, toprak verimlili?inin ve �evre kalitesinin art?r?lmas?� ama�lanmaktad?r.

Ye?il?rmak Havza Geli?im Projesi (YHGP) :

Ye?il?rmak ve kollar?n?n yer ald??? havzada ak?m rejiminin d�zensizli?inden kaynaklanan ta?k?nlar, erozyon, su ve �evre kirlili?i sorunlar? sebebiyle, Havzada do?al kaynaklar?n korunmas? amac?yla, ekolojik dengeyi bozmayacak arazi d�zenlemesini ger�ekle?tirmek i�in haz?rlanm??t?r.

Ye?il?rmak Havza Geli?im Projesi ile, Ye?il?rmak Havzas?'nda ekolojik dengeyi bozmadan, arazinin uygun ve ekonomik kullan?m?, do?al kaynaklar?n g�ncel takibinin ve y�netilmesinin sa?lanmas?, bu kapsamda erozyonun �nlenmesi, su kirlili?inin belirlenmesi ve meralar?n ?slah?, orman alanlar?n?n belirlenmesi ve takibi, kentle?me ve s?naile?menin izlenmesi ve planl? geli?imi konular?nda, sorunlar?n ��z�m� ama�lanmaktad?r. Proje kapsam?nda Co?rafi Bilgi Sistemi Altyap?s? kurulmas? �al??malar? T�B?TAK Marmara Ara?t?rma Merkezince y�r�t�lmektedir.

Do?u Akdeniz B�lgesi Geli?me Projesi (DABGP) :

Do?u Akdeniz B�lgesi Geli?me Plan? ile, b�lgenin geli?tirilmesinin yan?nda Kuzey K?br?s T�rk Cumhuriyeti ile ekonomik, sosyal ve k�lt�rel ili?kilerin g��lendirilmesi ama�lanmaktad?r.

G�ney Do?u Anadolu Projesi (GAP) :

T�rkiyenin ?imdiye kadar yapt??? en b�y�k ve kapsaml? projesidir. Ad?yaman, batman, Diyarbak?r, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, ??rnak ve ?anl?urfa olmak �zere GAP b�lgesindeki 9 ili kapsamaktad?r.

Toplam proje tutar? 34 milyar dolar olan proje, t�rkiyenin alan bak?m?ndan 9.5, n�fus bak?m?ndan 9.75?ini kapsamaktad?r. ?u ana kadar yap?lan yat?r?m tutar? 16 milyar dolar civar?ndad?r.�

Projelendirme �al??malar? 1986 y?l?nda ba?layan proje halen s�rmekte ve 2020 y?l?nda tamamlanmas? planlanmaktad?r.

Topyek�n sosyo-ekonomik kalk?nmay? ama�layan bir projedir. GAP; F?rat ve Dicle nehirleri �zerinde yap?mlar? s�ren baraj, hidroelektrik santralleri ve sulama tesisleri yan? s?ra kentsel ve k?rsal altyap?, tar?m ula?t?rma, sanayi, e?itim, sa?l?k, konut, turizm ve di?er sekt�rlerdeki yat?r?mlar? da kapsayan entegre ve s�rd�r�lebilir kalk?nma yakla??m? i�inde devam ettirilmektedir.

Marmara B�lge Plan? (MBP) :

Marmara B�lge Plan? ile, sahada1999 y?l?nda meydana gelen Marmara ve Bolu-D�zce depremlerinin yaratt??? olumsuzluklar?n giderilmesi, kentsel alanlara y�nelik g��n istikrarl? bir yap?ya kavu?turulmas?, tar?m, sanayi, ticaret, konut, turizm, vb. konulara ili?kin yerle?im alanlar?n?n afet riskleri de dikkate al?narak haz?rlanacak bir arazi kullan?m plan?na g�re y�nlendirilmesi, �evre ve mekan kalitelerinin korunarak kentsel b�y�menin denetim alt?na al?nabilmesi ve sosyoekonomik orta vadeli geli?me deseninin belirlenmesi ama�lanmaktad?r.

Kocaeli, Sakarya, Yalova illerine �ncelik vermek �zere Marmara B�lge Plan? haz?rl?k �al??malar? ba?lat?lm??t?r.

SONU�

T�rkiye?nin temel kalk?nma politikas? s�rd�r�lebilir kalk?nmad?r. S�rd�r�lebilir kalk?nma �er�evesinde t�m sekt�rlerin �evre sekt�r� ile entegre bir planlama i�erisinde olmas? temel bir prensiptir. Bu ba?lamda son yap?lan b�lge planlama �al??malar?nda ekolojik unsurlar? g�z �n�ne alan fakat; tam olarak ekolojik temellere dayal? olamayan, daha �ok ekonomik �zelliklerin �zerine ekolojik unsurlar?n yerle?tirildi?i bir b�lge planlama politikas? hakimdir.

Ekonomik kalk?nman?n dengeli ve yararl?l?k ilkelerine uygun olabilmesi i�in T�rkiye?nin do?al mekan boyutu ile b�t�nle?en bir planlama anlay???n? tan?mlamas?, benimsemesi ve bu planlama modelinin kalk?nma planlar?na, �evre politikalar?na, ekolojik planlama s�recine entegre edilmesi zorunludur. Bu nedenle do?al ekosistemlerle uyumlu bir �lkesel geli?menin sa?lanmas? ve y�nlendirilmesi, �lkesel ve �lkeler aras? b�lge �l�e?inden ba?layarak metropoliten, ?ehir ve giderek ?ehirsel alan birimlerinin planlanmas?n? i�eren bir mekansal planlama kavram? olarak ele al?nmas? gerekmektedir.�

Ekoloji-politika ili?kilerini g�z �n�nde tutarak b�lge planlamaya yakla?t???m?zda, s?n?rlar �tesi yakla??mlar?nda g�ndeme getirilmesi gerekmektedir. Bu ba?lamda T�rkiye hemen t�m s?n?r b�lgelerinde duyarl? s?n?r �tesi sorunlarla kar?? kar??yad?r. Bunlar?n ba??nda, sorunlar?n ciddiyeti bak?m?ndan g�neydo?u Anadolu b�lgesi gelmektedir. Bu b�lgede s?n?r kom?ular?m?z Suriye ve Irak ile giderek kritikle?en, uluslar aras? platforma �ekilen bir ?su sorunu? mevcuttur. �lke� i�indeki ko?ullar bak?m?ndan ekolojik kimi sorunlar? g�ndeme getiren GAP, kom?uluk ili?kilerinde de �nem ta??maktad?r. Bu a�?dan b�lge planlar? yap?l?rken planlaman?n uluslar aras? �evre boyutu da politika olarak dikkate al?nmal?d?r. Bu a�?dan ele al?nabilecek bir di?er konu ise, Karadeniz?e k?y?s? olan �lkelerin Karadeniz?in korunmas?na y�nelik uluslar aras? politika yaratma �al??malar?d?r.

T�rkiye?de ?u ana kadar belirlenmi? kesin bir b�lge kavram? olamad???ndan planlama �al??malar? daha �ok ekonomik geli?mi?lik d�zeyi a�?s?ndan bir b�t�nl�k -�zellikle di?er b�lgelere g�re geli?mi?lik s?ralamas?nda geride olma a�?s?ndan homojenlik g�steren alanlar- g�steren alanlar?n planlanmas? s�reci olarak ele al?nmaktad?r. Bu a�?dan bak?ld???nda planlama �al??malar?nda eko-havza/b�lge kavram?n?n hen�z geli?medi?i g�r�lmektedir. Bu ba?lamda T�rkiye denizler ve ana su havzalar? dikkate al?narak 8 b�lgeye b�l�nm�?t�r. T�rkiye?de 26 su havzas? bulundu?undan s�z konusu b�lgeler bundan fazla su havzas?n? kapsamaktad?r. Ekonomik planlar bu havzalar kullan?larak ekolojik bulgulara a??rl?k verilerek havza boyutunda ele al?nabilir.� B�ylece yerel potansiyellere uyumlu b�lge planlar? olu?turulabilir.� ��

?uan uygulamada olan veya tamamlanm?? olan planlama �al??malar?na bak?ld???nda genel olarak istenen hedeflerin tam olarak ger�ekle?tirilemedi?i g�r�lmektedir. Ekolojik a�?dan ise planlama �al??malar?ndan �nce ilgili sahalarda g�r�lmeyen bir �ok �evresel sorunun planlar?n uygulama s�reci i�erisinde kendini g�stermeye ba?lad??? g�r�l�r. �rne?in do?u Marmara geli?im plan? sonucu tar?m alanlar?nda do?al kaynaklar?n yanl?? kullan?m?ndan kaynaklanan do?al alan kay?plar?, ?zmit k�rfezinin kirlenmesi, yine yanl?? arazi kullan?m?ndan kaynaklanan 1999 ?zmit ve d�zce depremlerinde b�y�k �l��de yerle?melerin hasar g�rmesi; GAP kapsam?nda sulu tar?m projeleriyle sulamaya a�?lan alanlarda ?�zellikle Harran ve ceylan p?nar ovalar?n?n Suriye s?n?r?na do?ru olan kesimlerinde- g�r�len toprak tuzla?mas? ve drenaj sisteminin olamamas?ndan dolay? bo? �ukur alanlara sal?nan tar?msal at?klar ve yo?un tuz konsantrasyonuna sahip drenaj sular? nedeniyle Harran ovas? g�neyi Suriye s?n?r?nda ger�ekle?en toprak tuzlula?mas?n?n kurak�?l bitki �rt�s�ne zarar vermesi gibi. Drenaj sular?n?n Suriye s?n?r?n?n d???na �?kmas? ve Suriye?deki baz? alanlarda birikmesi de s?n?r �tesi bir sorun olarak hali haz?rda bulunmaktad?r. ��

B�lge planlar?nda ilgili alanlarla ilgili belirlenen sekt�rel geli?im projelerinde alan?n �zelliklerine uygun olmayan sekt�rlerin se�ilmesi de b�lge planlama �al??malar?nda �e?itli sorunlar?n ortaya �?kmas?na neden olmaktad?r. Bu a�?dan b�lge planlar?nda alan?n do?al �zellikleriyle uyumlu, ekolojik de?erleri g�zeten bir b�lgesel ve sekt�rel kalk?nma stratejisinin belirlenemedi?i g�r�lmektedir.

B�lge planlama �al??malar?nda en b�y�k eksiklerden biride b�lge i�erisinde ya?ayan vatanda?lar?n planlama �al??malar? hakk?nda ve hayata ge�irilecek olan projeler hakk?nda yeterli ?ekilde e?itilememesidir. Genel olarak ger�ekle?tirilen planlarda e?itim k?sm? bo? b?rak?ld??? ve halk?n projelere kat?l?m? sa?lanmad??? i�in �al??malar yerli halktan yeterli destek ve ilgiyi g�rememi?tir.

Ekolojik temele dayal? b�lge planlama a�?s?ndan T�rkiye b�lge planlar?na bak?ld???nda, bu alalay??a en yak?n planlama �al??mas? olarak Zonguldak, Karab�k, Bart?n projesi �rnek g�sterilebilir.

KAYNAKLAR

ATABAY., S. (1998) ?EKOLOJ?K TEMELE DAYALI B�LGE PLANLAMA?, Uluslar Aras? Sempozyum Bildirileri Ocak 1996, Y.T.�. Bas?m-Yay?m Merkezi, ?stanbul

AVCI., S. (2000)?T�RK?YE?N?N EKONOM? POL?T?KALARI VE CO?RAF? SONU�LARI?, ?.�.Co?rafya Dergisi,Say?:8, s:29-70, ?stanbul

DPT, (1989), ?ALTINCI BE? YILLIK KALKINMA PLANI 1990-1994?, Devlet Planlama Te?kilat? Yay?n?, Ankara

DPT, (1996) ?YED?NC? BE? YILLIK KALKINMA PLANI 1996-2000?, T.C. Ba?bakanl?k Devlet Planlama Te?kilat? M�ste?arl??? Yay?n?, Ankara

DPT (2000), ?UZUN VADEL? STRATEJ? VE SEK?Z?NC? BE? YILLIK KALKINMA PLANI 2001-2005?, T.C. Ba?bakanl?k Devlet Planlama Te?kilat? M�ste?arl??? Yay?n?, Ankara

Ayhan Uysal, ?S�RD�R�LEB?L?R KALKINMA: GENEL BAKI? Y�NET?C? �ZET? 6-OCAK-2003?http://vizyon2023.tubitak.gov.tr/teknolojiongorusu/paneller/cevrevesurdur ulebilirkalkinma/raporlar/son/EK-3)

�ALI., H. H�SEY?N, ?S�RD�R�LEB?L?R KALKINMA POL?T?KALARI VE T�RK?YE A�ISINDAN ?NCELENMES?? (http://www.caginpolisi.com.tr/21.htm) (13.12.2004)

SEK?Z?NC? BE? YILLIK KALKINMA PLANI, �evre Ve Orman Bakanl??? (http://www.cevreorman.gov. tr/plan8.htm) (12.01.2005)

ULUSAL �EVRE VE EYLEM PLANI (U�EP) �evre Ve Orman Bakanl???,� (http://www.cevreorman. gov. tr/belgeler/ucep) (02.12.2004)

DO?U KARADEN?Z PROJES?, (http://ekutup.dpt.gov.tr/b�lgesel/dokap/�zet/pdf)�

G�NEY DO?U ANADOLU KALKINMA PROJES?, (http://ekutup.dpt.gov.tr/b�lge sel/ gap2003/pdf)�

ZONGULDAK KARAB�K BARTIN PROJES?, (http://ekutup.dpt.gov.tr/b�lgesel/ zbkp/pdf)

T�RK?YEDE B�LGESEL FARKLILIKLARIN NEDENLER? VE BU FARKLILIKLARIN AZALTILMASINA Y�NEL?K POL?T?KA �NER?LER?, (http://ekutup.dpt.gov.tr/ b�lgesel/mehmetkirmic/pdf)�

Dipnotlar

[1]T�rkiye?nin b�lge planlama politikalar?yla ilgili temel ama�lar ve stratejiler a�?klan?rken 6. 7. ve 8. Be? Y?ll?k Kalk?nma Planlar??n?n b�lgesel geli?me-b�lgesel planlama k?s?mlar?ndaki maddeler kullan?lm??t?r.�

[2]Organize sanayi b�lgelerinin �lke ekonomisindeki �nemli bir faydas? daha az �evre sorunlar?na yol a�mas?, ekonomiye bu konuda yeni y�kler getirmemesidir. Organize sanayi b�lgelerinde �nleme ve izleme �al??malar? da kolayl?k sa?lamaktad?r.

Anasayfa

Hosted by www.Geocities.ws