Η παγκοσμιοποίηση
Δύο παράλληλες προσεγγίσεις, αυτή του Manuel
Castells στον χώρο της οικονομίας και κοινωνιολογίας και αυτή της Saskia Sassen
στον χώρο της πολιτικής οικονομίας, αναφέρονται στο φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης
και των δομικών αλλαγών που επιφέρει στην κοινωνία, την οικονομία, την πολιτική
και τον πολιτισμό η τεχνολογία και ειδικότερα ο 'ηλεκτρονικός χώρος' , η κοινωνικοποίηση
της λογικής των δικτύων. Και οι δύο παραδέχονται ότι η ΄λογική των δικτύων'
είναι ο βασικός παράγοντας της σημερινής εικόνας της παγκοσμιοποίησης.
Η Saskia Sassen αναφέρεται στον νέο 'ηλεκτρονικό χώρο' ως τον χώρο αυτό που
συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά της ταχύτητας (speed), της ταυτοχρονίας (simultaneity)
και της διασυνδετικότητας (interconnectivity). Ο 'ηλεκτρονικός χώρος' είναι
ο χώρος όπου εκδηλώνονται οι νέες μορφές δύναμης και συγκεντρωτισμού: Παρ'
όλο που θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο χαρακτήρας του δικτύου είναι να αποκεντρώνει
και να αποτρέπει δομές ιεραρχικές, η Sassen υποστηρίζει ότι οι κυριότερες
μορφές δικτύων είναι τα επιχειρηματικά δίκτυα, τα οποία χρησιμοποιώντας τα
παραπάνω χαρακτηριστικά του δικτύου (ταχύτητα, ταυτοχρονία και διασυνδετικότητα)
συγκεντρώνουν δύναμη αποκεντρώνοντας τις λειτουργίες, χρησιμοποιώντας την
ταχύτητα και συνάπτοντας ευκαιριακές συνεργασίες κατά το συμφέρον της αύξησης
των κερδών και της ελαχιστοποίησης του κόστους ( παράδειγμα, εταιρείες πολυεθνικές
οι οποίες αναθέτουν την παραγωγή σε περιφέρειες οι οποίες διαθέτουν φθηνά
εργατικά χέρια και είναι εναλλάξιμες- Κίνα, αραβικές, αφρικανικές χώρες).
Η ίδια υποστηρίζει ότι η διασυνδετικότητα αυτή, η χρήση του ηλ. χώρου ως πεδίο
οικονομικής δραστηριότητας 'ουδετεροποιεί' την έννοια της απόστασης καθώς
και, κατ' αρχάς, αυτή του τόπου.
Η σχέση με τον τόπο
Όμως το στοιχείο που προσθέτει η Sassen στον προβληματισμό για την έννοια
του ηλ. χώρου και της δικτύου είναι η εστίαση που πραγματοποιεί στην αξία
του τόπου και της υποδομής, ως των παραγόντων που εξακολουθούν να κατοχυρώνουν
την δύναμη και να προϋποθέτουν την πρόσβαση σε αυτή. Ο τόπος μπορεί να έχει
γίνει ουδέτερος και να έχει χάσει την ταυτότητά του από τη μια, από την άλλη
όμως, παρατηρεί κανείς, ότι οι εταιρείες που χρησιμοποιούν τον ηλεκτρονικό
χώρο δεν έχουν εγκαταλείψει τον τόπο. Τα εντοπισμένα επιχειρηματικά κέντρα
τους είναι ακόμα εντελώς απαραίτητα και εξακολουθούν να είναι οι τόποι όπου
συγκεντρώνεται η δύναμη. Το παράδοξο φαινόμενο είναι ότι όσο πιο ψηφιοποιημένη
είναι η δραστηριότητα μιας εταιρίας τόσο περισσότερο της είναι απαραίτητη
η υποδομή καθώς και η ανανέωσή της. Έτσι η επιχειρηματικότητα επενδύει ακόμα
πολύ μεγαλύτερο κεφάλαιο στην υποδομή παρά στον ηλεκτρονικό χώρο. Πάντα αναζητείται
ο τόπος για την στρατηγική επένδυση της υποδομής. Οι πόλεις που διαθέτουν
τις υποδομές αυτές αποκτούν στρατηγική σημασία καθώς από αυτές έχει κανείς
πρόσβαση στο παγκόσμιο οικονομικό γίγνεσθαι, την δυνατότητα να εξασφαλίσει
συμμετοχή στην ελεύθερη παγκοσμιοποιημένη αγορά (Νέα Υόρκη, Χονγκ Κονγκ, Τόκιο...).
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το τίμημα που μπορεί να πληρώσει η επιχειρηματικότητα
όταν παρανοεί την αξία του τόπου και των υποδομών, είναι το black-out του
Αυγούστου στη Νέα Υόρκη: η έλλειψη επενδύσεων και ανανέωσης των υποδομών των
δικτύων της πόλης, προς όφελος της μεγιστοποίησης του κέρδους του ιδιωτικού
κεφαλαίου, και με αυτόν τον τρόπο η αδιαφορία για τον στρατηγικό ρόλο του
φυσικού χώρου της πόλης και των υποδομών της οδηγεί τελικά αργά ή γρήγορα
σε δυσάρεστα αποτελέσματα ...
Η Sassen έτσι αναδεικνύει την νέα σημασία που αποκτά η 'εντοπιότητα' για τον
ηλεκτρονικό χώρο, δηλαδή η συσχέτιση του φυσικού χώρου της πόλης με τις υποδομές.
Μήπως λοιπόν η απαξίωση του δημόσιου χώρου οφείλεται όχι τόσο στον νέο οργανωτικό
ρόλο που αποκτά ο ηλεκτρονικός χώρος, αλλά μάλλον στην έλλειψη υποδομών; Καθώς
την δυνατότητα για στρατηγικές επενδύσεις στην ψηφιακή τεχνολογία διαθέτει
μόνο ο ιδιωτικός τομέας, μένουν πια έξω από το παιχνίδι, χάνουν κάθε δυνατότητα
για προσβασιμότητα, μη κερδοσκοπικοί - δημόσιοι οργανισμοί, το πολιτικό, δημόσιο
σύστημα και γενικά κάθε χώρος που έχει να κάνει με την δημόσια ζωή, πέραν
αυτής που εννοείται ως ψυχαγωγία και θέαμα και που είναι άλλη μια μορφή επιχειρηματικότητας.
Μήπως λοιπόν μια νέα μορφή δημόσιας ζωής ξεκινήσει όταν στις πόλεις μας γίνουν
επενδύσεις για χρήσεις της τεχνολογίας και εκτός αγοράς, για δημόσια χρήση
για παράδειγμα;
Ο 'χώρος των ροών'
Ο Manuel Castells επίσης ενδιαφέρεται για τις
δομικές αλλαγές που έχει προκαλέσει στην οικονομία, κοινωνία και κουλτούρα
η νέα πραγματικότητα των παγκόσμιων δικτύων. Η νέα αυτή πραγματικότητα επηρεάζει
ακόμα και τον τρόπο που μπορεί να αντιλαμβανόμαστε τον χώρο, αλλά κυρίως την
χρονικότητα του χώρου.
Στον χώρο αυτό των συγκροτημένων παγκόσμιων δικτύων διαρρηγνύεται η χρονική
διαδοχικότητα των γεγονότων. Αντίθετα με τον φυσικό μας χώρο όπου τα πάντα
εντάσσονται σε μια χρονική διαδοχή, στον 'χώρο των ροών' ('space of flows'),
όπως αυτός ονομάζει την αίσθηση της 'χωρικότητας' των δικτύων, τα γεγονότα
συμβαίνουν ταυτόχρονα, μη εντοπισμένα και με τον τρόπο αυτό δημιουργούν την
αίσθηση ενός κοινού χώρου, που συγκροτείται από τον παράγοντα του χρόνου.
Τα γεγονότα που συμβαίνουν ταυτόχρονα και διασυνδέονται μπορεί να συγκροτούν
ένα 'κοινό τόπο', ακόμα και αν συμβαίνουν σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές.
Τη θέση της γεωγραφικής θέσης στον 'χώρο των ροών' κατέχει η χρονική θέση
και τη θέση των τόπων κατέχουν τα γεγονότα. Αυτή είναι μια τοποθέτηση για
την χωρικότητα που αποπνέει η νέα πραγματικότητα των δικτύων, και που θα χρησιμεύσει
για τον προσδιορισμό του προβλήματος στην εργασία αυτή. Η τοποθέτηση αυτή
διαμορφώνει όμως και έναν προβληματισμό για την ρήξη της ταυτότητας του σύγχρονου
ανθρώπου, του οποίου ο κόσμος μοιάζει να συμπεριλαμβάνει δύο διαφορετικές
'αισθήσεις χώρου', οι οποίες όμως συνυπάρχουν. Ποια μπορεί να είναι λοιπόν
η σχέση φυσικού και ροϊκού χώρου; Μπορούν αυτοί να συνλειτουργούν και με ποιους
όρους;
