Η σχηματοποίηση στο έργο του Mondrian.

 

Αντικείμενο αυτής της εργασίας είναι ο προσδιορισμός του περιεχομένου της σχηματοποίησης στο έργο του Mondrian. Το ερώτημα που τίθεται είναι καταρχήν αν στην έννοια της σχηματοποίησης εμπεριέχονται μόνο τα συνθετικά και εκφραστικά μέσα του Mondrian (και ποιά είναι αυτά) ή αν συγκαταλέγονται σε αυτήν και το ιδεολογικό, κοινωνικό, πολιτικό, πολιτιστικό και ψυχολογικό πλαίσιο που τα υποστηρίζει, (και με ποιό τρόπο συμβαίνει αυτό). Σε ένα δεύτερο επίπεδο θα πρέπει να μας ενδιαφέρει αν αυτή η σχηματοποίηση (το γενικό πλαίσιο δηλαδή) είναι ικανή να προσδιορίσει και να εκφράσει ακριβώς το περιεχόμενο και την ουσία ενός έργου του. Θα υποστηρίξω ότι θα πρέπει να προβούμε σε μια λεπτομερέστερη σχηματοποίηση, δηλαδή σε μια καταγραφή του ιδιαίτερου, για κάθε περίοδο, θεωρητικού πλαισίου του και του ειδικού τρόπου που χρησιμοποιεί τα μέσα του. Να προβούμε σε μια δεύτερη σχηματοποίηση που να εκπορεύεται από την πρώτη, να εμπεριέχει τα ουσιαστικά στοιχεία της φιλοσοφίας του Mondrian, αλλά και να προσαρμόζεται στις εκάστοτε μετατοπίσεις του έργου του, κάτι που είναι εξαιρετικά σημαντικό να διατυπώνεται. Σκοπός είναι να προσεγγίσουμε όσο γίνεται καλύτερα το περιεχόμενο του έργου του Mondrian και να μην αρκεσθούμε σε ένα γενικό, αφαιρετικό σχήμα που δεν θα έχει σημαντική διασύνδεση με την πραγματικότητα και που στην ουσία του δεν θα την εκφράζει.

Θα πρέπει σε αυτό το σημείο να κάνουμε μια σημείωση. Δεν είμαστε θεωρητικοί της τέχνης, ούτε έχουμε τέτοιες φιλοδοξίες. Πιθανόν, ως συνέπεια αυτού να καταγράφονται κάποια λάθη ή κάποια μεθοδολογικά σφάλματα, που ένας θεωρητικός της τέχνης θα τα είχε αποφύγει. Παραμένουμε αρχιτέκτονες και για αυτό υιοθετούμε μια αρχιτεκτονική ματιά. Πρόθεσή μας είναι, μελετώντας το έργο του Mondrian, να καταγράψουμε τον δικό του τρόπο να σχηματοποιεί τις ιδέες και την οπτική του και να μελετήσουμε τις πιθανές αντιστοιχίες αυτής τις αντιμετώπισης στην αρχιτεκτονική. Σκοπός μας είναι, μαζεύοντας υλικό, να ξαναγυρίσουμε στην αρχιτεκτονική και στη σχηματοποίηση γενικότερα.

Παρατηρώντας την πορεία του Mondrian και το συνολικό του έργο (τουλάχιστον από τη στιγμή που είχε αποφασίσει σε τι πλαίσια θα ήθελε να κινηθεί), κάποιος μελετητής θα μπορούσε να καθορίσει σε ποιές κατευθύνσεις κινείται η σχηματοποίηση που κάνει στη τέχνη του. Ως σχηματοποίηση δεν αναφέρουμε τα μέσα και τον τρόπο με τον οποίο τα χειρίζεται αλλά και το ιδεολογικό, κοινωνικό, πολιτικό και πολιτιστικό σχήμα που υιοθετεί και προβάλλει στο έργο του. Είναι πια διαπιστωμένο στην επιστημονική κοινότητα των θεωρητικών της τέχνης ότι ο Mondrian ήταν βαθιά επηρεασμένος από το θεοσοφισμό και είχε στηρίξει το νεοπλαστικισμό (την προσωπική του θεωρία θα λέγαμε) καταρχήν πάνω στον πρώτο αλλά και σε άλλα φιλοσοφικά ρεύματα, που ήταν επίκαιρα εκείνη την εποχή. Είχε μάλιστα ορίσει και οργανώσει τα εκφραστικά του μέσα με μια σαφήνεια (για ορισμένους με ακραίο τρόπο) που εύκολα κανείς θα μπορούσε να αναφερθεί σε αυτά.

Αν κάποιος παράλληλα περιηγηθεί στην ευρύτερη καλλιτεχνική περίοδο που κινείται ο Mondrian και δει έργα άλλων καλλιτεχνών (πχ. Van Gogh: "Self-portrait in a soft hat" (1887), Picasso: "ο Χαρτοπαίχτης" (1913 - 14), Kandinsky: "In blue" (1925) και Malevich: "Supreme" (Before 1915)) τότε θα του είναι εύκολο να καθορίσει τη σχηματοποίηση στο έργο του Mondrian και πιθανόν (λόγω της μεγάλης διαφοράς του με τους άλλους και της σαφής στάσης που μοιάζει να τον διακρίνει) να πέσει στην παγίδα να θεωρήσει ότι οι αρχές που καθορίζουν την πρώτη σχηματοποίηση (το γενικό πλαίσιο) ταυτίζονται με αυτές των επιμέρους καλλιτεχνικών περιόδων του (δηλαδή με τις δεύτερες σχηματοποιήσεις, που σύμφωνα με το θεωρητικό σχήμα που αναφέρουμε στην αρχή, καθορίζουν τις λεπτομέρειες των έργων του, εξειδικεύοντας την πρώτη). Πρίν εμείς υποστηρίξουμε το αντίθετο, θα περιηγηθούμε στην πρώτη σχηματοποίηση των έργων του Mondrian, δηλαδή θα αναφερθούμε πρώτον, στα συνθετικά και εκφραστικά μέσα που χειρίζεται και δεύτερον, στο θεωρητικό του υπόβαθρο, προσπαθώντας να δείξουμε ότι τα πρώτα καθορίζονται και εκπορεύονται από το δεύτερο.

Όπως είναι γνωστό ο Mondrian μέσα από το έργο του ήθελε να εκφράσει την ισορροπία, την γαλήνη, την παγκοσμιότητα, την αρμονία, την αντικειμενικότητα. Είχε καταφύγει στην χρήση γεωμετρικών αυστηρών σχημάτων, χρησιμοποιούσε μια περιορισμένη παλέττα και οργάνωνε (σχηματοποιούσε) τον πίνακά του με οριζόντιες και κατακόρυφες γραμμές, που διαδραματίζουν κυρίαρχο ρόλο στις συνθέσεις του. Ο Mondrian είχε έντονα αναφερθεί στα κείμενά του στη σχέση της οριζόντιας και της κατακόρυφης γραμμής και στη σημασία της ορθής γωνίας. Επίσης, τον ενδιέφερε ιδιαίτερα η έννοια της ισορροπίας μέσα στο έργο του. Αυτά τα συνθετικά μέσα λίγο - πολύ καθόρισαν τα εκφραστικά εργαλεία σε όλη την ώριμη καλλιτεχνική του περίοδο.

Το ερώτημα που τίθεται είναι: ποιό ιδεολογικό-κοινωνικό πλαίσιο τον επηρέασε και με πόσο σαφή και δεσμευτικό τρόπο; Από τις θεωρητικές αναλύσεις των έργων του προκύπτει ότι έχει επηρεαστεί από τον Πλάτωνα και την αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Η παγκόσμια αρμονία που στηρίζεται σε μια αναλογία σχέσεων και αριθμών δεν είναι κάτι καινούργιο. Είχε διαβάσει ο Mondrian στον "Τίμαιο" ότι ο Θεός είναι γεωμέτρης και μαθηματικός. Είχε διαβάσει στο "Φίληβο" πως το ιδανικό κάλλος δεν μπορεί να αναπαρασταθεί στον πλαστικό χώρο της τέχνης με τις ρεαλιστικές απεικονίσεις των πραγμάτων. Ο μόνος δρόμος για να το πλησιάσουμε είναι η γεωμετρική αφαίρεση. Τα σχήματα που αντιστοιχούν στην απόλυτη και παντοτινή ομορφιά είναι οι ευθείες γραμμές και τα επίπεδα, που χαράζονται με τους κανόνες και τις γωνίες. Όσο για τα χρώματα, αν δεν υποβληθούν και αυτά στον αφαιρετικό καθαρμό, δεν μπορούν να θεωρηθούν ωραία και αληθινά. Ο ρυθμός στην τέχνη δημιουργείται από τις αναλογίες των καθαρών αυτών στοιχείων. Είχε προφανώς επηρεαστεί από τις νεοπλατωνικές απόψεις της εποχής του.

Επίσης, είχε επηρεαστεί από την "Ηθική" του Spinoza και τις αισθητικές θεωρίες του Έγελου. Επηρεάστηκε και από τον τόπο και τους συμπολίτες του. Η Ολλανδία είναι μια χώρα όπου κυριαρχεί το οριζόντιο (εν πολύς τεχνιτό) έδαφός της και οι πολίτες της διακατέχονται από "την ακρίβεια, τη τάξη, την αίσθηση του μέτρου". Πιο πολύ επηρεάστηκε από το θεοσοφιστή και μαθηματικό Shoenmaekers και σε ένα βαθμό ακολούθησε τις "συνταγές" του. Σε ένα κείμενό του αναφέρει: "Τα τρία κύρια χρώματα είναι ουσιαστικά το κίτρινο, το μπλέ και το κόκκινο. Είναι τα μοναδικά χρώματα που υπάρχουν... Το κίτρινο είναι η κίνηση της ακτίνας του ήλιου (κατακόρυφη)... το μπλέ είναι το αντίθετο του κίτρινου (οριζόντια διάσταση)... και το κόκκινο είναι το χρώμα που ταιριάζει στο κίτρινο και το μπλέ... Τα δύο βασικά, ολοκληρωμένα αντιθετικά στοιχεία που αποτελούν τη γή μας και ότι άλλο γήινο είναι: η οριζόντια δυναμική γραμμή που ορίζει την πορεία της γης γύρω από τον ήλιο και η κατακόρυφη, εμφανώς χωρική κίνησης των ακτίνων που έχουν αφετηρία το κέντρο του ήλιου".

Ο θεοσοφισμός γενικά είναι ένα ασαφές θεωρητικό σχήμα που είχε ενσωματώσει πολλά αντικρουόμενα και αντιφατικά στοιχεία μέσα του. Προσπαθούσε να καλύψει το πνευματικό κενό που δημιουργήθηκε εξαιτίας του κλονισμού που υπέστη η θρησκεία από την τεχνολογία και της αδυναμίας της τελευταίας να αρθρώσει ένα πνευματικό λόγο. Αν και ο θεοσοφισμός δεν ήταν ένα συγκροτημένο κίνημα, είχε διεισδύσει ισχυρά στους κόλπους των καλλιτεχνών και στους πνευματικούς κύκλους. Αν και υπάρχει άμεση σχέση ανάμεσα στο θεωρητικό του υπόβαθρο και στα μέσα (συνθετικά και μορφικά) που χρησιμοποιεί, το ερώτημα είναι αν το πλαίσιο (η σχηματοποίηση) είναι τόσο ισχυρή που να μπορεί να εκφράσει κάθε έργο του καλλιτέχνη. Η απάντηση είναι πως όχι. Βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά σε ένα γενικό πλαίσιο που εξειδικεύεται κάθε φορά με διαφορετικό τρόπο, δηλαδή έχει την ανάγκη να υποστηριχθεί από μια δεύτερη σχηματοποίηση (ένα πλαίσιο εφαρμογής) που καθορίζεται κάθε φορά από την εκάστοτε εποχή.

Στην πρώτη φάση της ώριμης καλλιτεχνικής του περιόδου (1913-17) παρατηρούμε ότι οι αρχές της πρώτης σχηματοποίησης υπάρχουν και είναι έντονη η παρουσία τους. Θα μπορούσαμε να το διαπιστώσουμε αυτό στο πιο χαρακτηριστικό έργο αυτής της φάσης, το "Pier and Ocean" (1915). Υπάρχει εξάληψη της λεπτομέρειας και ελαχιστοποίηση του εύρους και της έντασης των χρωμάτων. Κυρίαρχες είναι οι γραμμές. Παρόλα αυτά δεν έχει πλήρως ενταχθεί με αυτά τα έργα του στην αφηρημένη ζωγραφική. Βρίσκεται στο μεταίχμιο της αφηρημένης ζωγραφικής με την αφαιρετική αναπαράσταση. Ακόμα, υπάρχουν ψήγματα επιρροών από τον κυβισμό. Το αντικείμενο δεν αναγνωρίζεται καθαρά αλλά υπάρχει σαν αφορμή και σαν αίσθηση. Χρησιμοποιεί ένα φυσικό στοιχείο (θάλασσα, δέντρο κλπ.) και εκφράζει στο έργο του τις γραμμές των δυνάμεων και της δομής. Τον ενδιαφέρει ακόμα ο λυρισμός της φύσης και θέλει να εκφράσει τον όγκο της. Η ισορροπία που έχει πετύχει είναι δυναμική, σε αντίθεση με την επόμενη φάση δουλειάς του.

Στη δεύτερη φάση (1917-1940) η πρώτη σχηματοποίηση ενυπάρχει. Όμως, έχει εκδηλωθεί στον πίνακα με μια ριζικά διαφορετική δεύτερη σχηματοποίηση, σε σχέση με την αντίστοιχη της πρώτης φάσης. Διανύει ο Mondrian μια περίοδο της ζωής του, στην οποία συγκροτεί με τον πιό καθαρό τρόπο τις απόψεις του. Διακατέχεται από έναν πεσιμισμό, μια και ζεί στο μεσοπόλεμο. Ένα χαρακτηριστικό του έργο είναι το "Composition with Red, Blue and Yellow" (1930), στον οποίο εκδιπλώνονται όλες οι αρχές του. Έχει πλήρως ένταχθεί στην αφηρημένη ζωγραφική. ( Χαρακτηριστικές είναι οι ονομασίες των έργων του: "Συνθέσεις ..." ). Εγκαταλείπει το πλέγμα των γραμμών και τη λογική των επιλεκτικά τοποθετημένων χρωμάτων. Εμφανίζεται πιο ουδέτερος, με καθαρά επίπεδα χρώματα (τέλεια επεξεργασία των χρωμάτων και εξάληψη της υφής της πινελίας), με αυστηρά τετράγωνα και ορθογώνια σχήματα. Έχει φτάσει στην πιο λιτή φάση της δουλειάς του. Τις περισσότερες φορές ο πίνακας καλύπτεται από ένα μόνο ορθογώνιο ή ένα μόνο τετράγωνο και τον κυρίαρχο ρόλο πάνω στον πίνακα τον έχει μια συγκεκριμένη χρωματική επιφάνεια. Έτσι εμφανίζεται ένας καθαρός ρυθμός και μια απόλυτη αρμονία. Η ισορροπία είναι στατική και υπάρχει τόση συνοχή στο έργο του, ώστε θα ήταν αδύνατον να αφαιρεθεί οτιδήποτε από τους πίνακές του, χωρίς να καταστραφεί η δομή τους. Προφανώς έχει απορρίψει οτιδήποτε θα έδινε όγκο στο έργο του. Τέλος, η συνολική τάση στις συνθέσεις του είναι φυγόκεντρη και όχι κεντρομόλα όπως στην πρώτη φάση, ενώ η μοφή και το χρώμα αποτελούν μια ενότητα και δουλεύονται μαζί, αντίθετα από την πρώτη φάση όπου κυριαρχεί η μορφή (το σχήμα) πάνω στο χρώμα.

Παρατηρείται μια μετατόπιση του περιεχομένου της δεύτερης σχηματοποίησης στην τρίτη φάση της δουλειάς του (1940-1944), σε σχέση με τη δεύτερη. Σε αυτή τη φάση της δουλειάς του ο Mondrian συμφιλιώνεται με τη ζωή και τείνει να εκφράσει το ρυθμό και το πάθος, κάτι που προσπαθούσε να αποφύγει προηγουμένως. Όταν φτάνει στην Αμερική έρχεται αντιμέτωπος με δύο συγκρουόμενα αισθήματα. Πρώτον, καταρρέει το παλιό σύστημα αξιών που είχε διαμορφώσει κατά το μεσοπόλεμο, που τον οδήγησε στον νεοπλαστικισμό. Δεύτερον, αισθάνθηκε την ελευθερία και τον ενθουσιασμό της Αμερικής. Αισθάνθηκε το αποτέλεσμα της νίκης στο 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Έτσι δέχθηκε επιρροή από το νεοϋορκέζικο περιβάλλον με αποτέλεσμα τα έργα του να είναι μια δυναμική μεταφορά της αμερικάνικης πόλης, του boogie-woogie ρυθμού και της jazz μουσικής. Από τη στατική ισορροπία της προηγούμενης φάσης πηγαίνει στη δυναμική ισορροπία των ύστερων έργων του, με τη ρυθμική διαδοχή μικρών επιφανειών χρώματος. Εκφράστηκε με ιμπρεσιονιστική χρήση του χρώματος, κάτι που αντιπαθούσε παλιότερα. Δημιουργεί μια ρέουσα κίνηση, μια παλλώμενη επιφάνεια στους πίνακές του μέσω μιας πολυδιάσπασης των επιφανειών. Έτσι επιβάλλει ένα γρήγορο ρυθμό στο έργο, όπως στο μουσικό μέτρο της boogie-woogie μουσικής. Εγκαταλείπει την αυστηρότητα των παλιότερων έργων του, αποδέχεται την ατέλεια της πινελιάς του και την υπόνοια βάθους και όγκου που προκαλεί η αλληλοκάλυψη των χρωματιστών ταινιών που χρησιμοποιεί. Χαρακτηριστικότερο έργο αυτής της περιόδου είναι το "Victory Boogie - Woogie" (1943-44).

Συμπερασματικά, μέσα από τη μελέτη των έργων του Mondrian (κάτι που θα μπορούσαμε να γενικεύσουμε σε όλες τις μορφές δημιουργίας) μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι ένα σύνολο αρχών (ιδεολογικών και πολιτιστικοκοινωνικών) και ορισμένα συνθετικά και εκφραστικά μέσα που απαρτίζουν την πρώτη σχηματοποίηση (το γενικό πλαίσιο) δεν μπορούν να περιγράψουν αναλυτικά την ουσία των έργων του. Υποστηρίζω ότι θα πρέπει, μελετώντας το περιεχόμενο των συνθέσεων του Mondrian, να διατυπώσουμε σε κάθε περίοδο μια δεύτερη, λεπτομερέστερη, σχηματοποίηση, που να εκφράζει το ειδικό θεωρητικό πλαίσιο που τον υποστηρίζει εκείνη τη στιγμή και τα ιδιαίτερα εκφραστικά και συνθετικά μέσα που χρησιμοποιεί αυτή την περίοδο. Παράλληλα, σε αυτή τη μελέτη θα πρέπει να ανδείξουμε τη σπουδαιότητα των ιδεολογικών, κοινωνικών, πολιτικών, πολιτιστικών και ψυχολογικών - προσωπικών στοιχείων που ενυπάρχουν σε κάθε είδος σχηματοποίησης. Ο ρόλος τους είναι σημαντικός και καθοριστικός γιατί, σε ένα μεγάλο βαθμό, αυτά τα στοιχεία είναι που προσδιορίζουν τον χαρακτήρα των συνθετικών και εκφραστικών μέσων.

 

Νεκτάριος Κεφαλογιάννης.

Βιβλιογραφία.

1.) Peter Gay: Art and Act. On causes in History - Manet, Gropius, Mondrian, εκδ. Harper.
2.) Frank Elgar: Mondrian, εκδ. Thames and Hudson.
3.) Χέρμπερτ Ρήντ: Ιστορία της Μοντέρνας ζωγραφικής, εκδ. Υποδομή.
4.) Harry Holtzman: The New Art - The New Life. Piet Mondrian.
5.) Hans L.C. Jaffe: Mondrian.
6.) 'Αγγελος Προκοπίου: Ιστορία της Τέχνης 1750 - 1950. 3ος Τόμος, εκδ. Μ. Πεχλιβανίδης.
7.) Kenneth Frampton: Μοντέρνα Αρχιτεκτονική - Ιστορία και Κριτική,

 

 

 

Σημείωση: ...Η εργασία αυτή έγινε στα πλαίσια του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΕΜΠ, "Σχεδιασμός - Χώρος - Πολιτισμός". Μάθημα: "Ιστορία και θεωρία του Τοπίου". Διδάσκων: Κ. Μωραϊτης.

Hosted by www.Geocities.ws