Η απαξίωση
του δημόσιου χώρου
Η απαξίωση της δημόσιας ζωής και, μέσω αυτής, του δημόσιου χώρου είναι σήμερα
ένα γεγονός που επηρεάζει την καθημερινότητά μας, αλλά και προκαλεί το ενδιαφέρον
για διερεύνηση. Οι πόλεις μας εμφανίζονται ανίκανες να προκαλέσουν το ενδιαφέρον
για κοινωνική επαφή και συμμετοχή, η συγκρότηση της κοινότητας και η διαμόρφωση
της κοινής γνώμης μοιάζει να είναι πια αρμοδιότητα ειδικών, τα μέλη της κοινότητας
δίνουν το μεγαλύτερο βάρος στην κατανάλωση αγαθών και προτύπων. Η πιο σημαντική
δραστηριότητα πια για μια πόλη μοιάζει να είναι η οικονομική, αυτή που μπορεί
να της εξασφαλίσει τη δύναμη. Η ζωή στην πόλη καταλήγει σήμερα να είναι υπόθεση
μόνο του ιδιωτικού φορέα. Η δημόσια ζωή έχει μεταβληθεί δομικά, ο ρόλος της
έχει μετασχηματιστεί.
Την ίδια πορεία ακολουθεί και ο δημόσιος χώρος. Πορεία που τον κάνει πια να
αποκτά κι αυτός τον χαρακτήρα ενός αγαθού προς κατανάλωση (εμπορικά κέντρα,
ψυχαγωγικά πάρκα) ή τον χαρακτήρα χώρων διέλευσης χωρίς ταυτότητα και ιστορία,
χωρίς την ικανότητα να συγκροτεί κοινωνικές σχέσεις (αεροδρόμια, σταθμοί,
αυτοκινητόδρομοι), κάτι που κάνει κάποιους να μιλούν για δημόσιους 'μη-τόπους'
('non-places')
Ο ρόλος της τεχνολογίας
Αναμφισβήτητα τον πιο κεντρικό ρόλο στον δομικό
αυτό μετασχηματισμό της δημόσιας ζωής και του χώρου τον κατέχει η τεχνολογία.
Όλες αυτές οι αλλαγές που έχει επιφέρει στην οικονομία (παγκοσμιοποίηση),
στον τρόπο που παράγεται και μεταδίδεται η πληροφόρηση, τον τρόπο που επικοινωνούμε,
ακόμα και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε πια τον χώρο και τον χρόνο, έχουν
επηρεάσει και τον τρόπο που κοινωνικοποιούμαστε, τον τρόπο που συγκροτούμε
κοινότητες και αντιλαμβανόμαστε το κοινωνικό μας περιβάλλον. Τα ηλεκτρονικά
μέσα, δημοφιλές πεδίο εφαρμογής των τεχνολογικών καινοτομιών, έχουν πια αποκτήσει
τον κεντρικό ρόλο στον μετασχηματισμό αυτό της αντίληψης, της κοινωνικοποίησης,
της ίδιας της ύπαρξης του σύγχρονου ανθρώπου.
Αυτό που θα μπορούσε με σιγουριά όμως να πει κάποιος είναι ότι η τεχνολογία
δεν πρέπει να δαιμονοποιηθεί , να χρεωθεί για όλα τα κακά της σύγχρονης ζωής,
οδηγώντας μας έτσι σε απόψεις αναχρονιστικές και που εν τέλει χρησιμοποιούν
την ίδια την τεχνολογία (τον φόβο για αυτήν) για να ελέγξουν τον κόσμο και
να συγκεντρώσουν δύναμη. Η απαξίωση αυτή του ρόλου του 'δημόσιου' μπορεί να
έχει και μια διαφορετική οπτική ανάγνωσης, μια ανάγνωση που να δίνει νέες
προοπτικές, να ξεσκεπάζει νέες δυνατότητες. Η απαξίωση έτσι, μπορεί να αναγνωστεί
και όχι τόσο ως μια εξαφάνιση, αλλά μια δομική αλλαγή της έννοιας και της
αξίας του 'δημόσιου'. Μπορεί η αλλαγή αυτή να εισάγει τις νέες εμφανίσεις
του δημόσιου βίου.
Η κρίση ταυτότητας
Είναι βέβαια φανερό ότι όλο αυτό το σκηνικό
συνοδεύεται από μια βαθιά κρίση της ίδιας της ταυτότητας του σύγχρονου ανθρώπου.
Ο τρόπος που κοινωνικοποιείται, ο τρόπος που ενημερώνεται, η αμφισβήτηση της
έννοιας της αξίας και του προτύπου, ακόμα και ο διαρκής μετασχηματισμός του
τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον χώρο, τον χρόνο και την απόσταση έχουν
οδηγήσει τον άνθρωπο σε μια πρωτοφανή σύγχυση και τον αναγκάζουν να σπειρώνεται
σε έναν κλειστό κοινωνικό κύκλο, να διαχωρίζει πραγματικότητες έξω και μέσα,
να αναζητά πρότυπα εαυτού που θα τον βοηθήσουν να αντιμετωπίσει τα πράγματα.
Το ερώτημα όμως που μπορεί να τεθεί με σκοπό να προσθέσει κάτι σε αντίθεση
με μια ακόμη αναπαραγωγή της κινδυνολογίας είναι το εξής: Όλη αυτή η κρίση
και η αμφισβήτηση της ταυτότητας οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στον εκφυλισμό
και την βαρβαρότητα; είναι αυτό το τέλος της δημόσιας ζωής ή της ιστορίας,
όπως παρατήρησαν κάποιοι; Μια απάντηση που περιέχει σίγουρα ερευνητικό (και
όχι μόνο) ενδιαφέρον είναι ότι: Πιθανώς να σημαίνει το τέλος της δημόσιας
ζωής και της ιστορίας, αλλά όπως την γνωρίζαμε ως τώρα, μπορεί από το γεγονός
αυτό να προκύπτει σήμερα η προοπτική ενός νέου είδους δημόσιας ζωής η οποία
υπάρχει εν δυνάμει, ως έναν βαθμό είναι πιθανό ακόμη και να συντελείται σήμερα
και μας καλεί να την ανακαλύψουμε. Ίσως η κρίση της ταυτότητας να μην είναι
κάτι απαραίτητα κακό και πιθανώς η κρίση των αξιών, να οδηγήσει την ανθρωπότητα
σε μια συνειδητοποίηση πέρα από τις αξίες (οι οποίες έτσι κι αλλιώς είναι
κατασκευές, κοινωνικές συμβάσεις), ένα νέο ενδιαφέρον για το γίγνεσθαι. Η
τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως το μέσο για την συνειδητοποίηση αυτή.
Αυτή είναι η αισιόδοξη πλευρά των πραγμάτων και η οποία περισσότερο απασχολεί
την εργασία αυτή.
Η εργασία αυτή έχει σκοπό να στήσει ένα πλέγμα αναφορών σχετικά με τον δημόσιο
χώρο, τη δημόσια ζωή, τον ρόλο των μέσων και της τεχνολογίας. Μέσα από αυτό
το πλέγμα μπορεί να αναπτυχθεί μια προβληματική για τον χαρακτήρα του δημόσιου
χώρου σήμερα, και τις αλλαγές που υφίσταται λόγω της ανάπτυξης της τεχνολογίας
και να ανοιχτούν προοπτικές για πιθανές πρωτότυπες προτάσεις για την ανάπτυξη
ενός νέου ρόλου του δημόσιου χώρου ως καταλύτη της δημόσιας ζωής με την χρησιμοποίηση
των νέων μέσων. Για τον λόγο αυτό παράλληλα με τη συγκρότηση των αναφορών
και το στήσιμο του προβληματισμού αυτού επιχειρείται η κατασκευή ενός μοντέλου
λειτουργίας του δημόσιου χώρου, με τη βοήθεια των εργαλείων που διαθέτει ο
αρχιτέκτονας, κάτι που μπορεί να παίζει καταλυτικό ρόλο στον προβληματισμό.
