|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||
| ��������GEN���������������������� | ||||||||||
| ������� B�t�n canl?larda,e?ey h�creleriyle ku?aktan ku?a?a aktar?lacak kromozomlar?n yap?s?nda yer alan ve ta??d??? genetik bilgiyle protein birle?imini(sentez) y�nlendirerek bireyin kal?tsal �zelliklerini belirleyen kal?t?m birimi. | ||||||||||
| Genetik biliminin ba?lang?c?nda,�rne?in Gregor Mendel?in �aprazlama deneylerinde kulland??? bezelyelerin mor veya beyaz �i�ekli,sar? veya ye?il taneli olmas? gibi �zelliklerin yeni d�llere nas?l aktar?ld???n? a�?klamak �zere �e?itli varsay?mlar ortaya at?lm??t?.Her genin,e?ey h�cresinde belirli bir birim �zelli?i temsil etti?ini ve canl?n?n bu birim �zelliklerin birle?mesinden olu?mu? bir t�r mozaik oldu?unu kabul etmekle bu olgu en basit bi�imde a�?klanabiliyordu.Nitekim ?Mavi g�z geni? veya ?A grubu kan geni? gibi deyimler k?sa ve kolay oldu?u i�in bug�n de kullan?lmaktad?r;oysa genler ile birim �zellikler aras?nda birebir ili?ki oldu?unu,ba?ka bir deyi?le her �zellikten tek bir genin sorumlu oldu?unu akla getiren bu t�r deyimler yan?lt?c?d?r.Ger�ekten de,tek bir genle aktar?ld???n? d�?�nd�rtecek kadar basit �zellikler bile �o?u kez birka� veya bir�ok genin etkile?iminden kaynaklan?r.�rne?in k�pek,kedi,at,s???r gibi evcil hayvanlar?n de?i?ik post renkleri,baz?lar? alel olan bir�ok gen taraf?ndan belirlenir.Buna kar??l?k bazen bir tek gen,birbirleriyle ili?kisiz g�z�kebilen bir�ok �zelli?i ayn? anda denetleyebilir;bunlara pleiotropik� gen denir. | ||||||||||
| ������� B�t�n canl?larda genlerin temel bile?eni n�kleik asitlerdir;bu genetik malzeme baz? vir�slerde RNA,geri kalan �b�r canl?larda DNA� bi�iminde bulunur.Bir DNA molek�l�,birbiri �st�ne dolanm?? iki n�kleoitit zincirinden olu?ur ve bu yap?s?yla ters d�necek bi�imde b�k�lm�? bir ip merdiveni and?r?r.Merdivenin kenarlar? olan iki zincir,?eker� ve fosfat molek�llerinden,basamaklar? ise iki?er iki?er ba?lanm?? azotlu bazlarda� olu?ur;zincirlerin �zerinde �zel bir s?ra ile dizilmi?� olan bu bazlar adenin(A),guanin(G),sitozin(C) ve timindir(T).Bir zincirdeki A �b�r zincirdeki T ile ba?lanarak merdivenin bir A-T basama??n?,ayn? bi�imde zincirlerden birindeki C kar?? zincirdeki G ile ba?lanarak bir C-G basama??n? olu?turur.E?er bu baz �iftleri aras?ndaki ba? koparsa,sar?lm?? olan iki zincir ��z�l�r ve h�cre i�inde serbest halde bulunan n�kleotidler,A?n?n T ile , C?nin G� ile ba?lanmas? kural?na uygun olarak,bu zincirlerin a�?kta kalan bazlar?na tutunur.Bu s�re�le,bir tek DNA molek�l�nden birbirinin e?i olan iki DNA molek�l� olu?ur ve kal?tsal bilgi b�ylece bir ku?aktan �b�r ku?a??n h�crelerine aktar?l?r genetik kodu belirleyen,DNA sarmal?n?n kollar?ndaki bazlar?n dizili? s?ras?d?r.Belirli bir genin etkinli?ine gerek duyuldu?unda,DNA molek�l�n�n bu geni ta??yan b�l�m� koparak geni devreye sokar. | ||||||||||
| ������� RNA?da timin yerine urasil(U)baz? bulunur,dolay?s?yla RNA bire?imi s?ras?nda A ile U ba?lanarak baz �iftleri olu?turur.Bir RNA zinciri ve gendeki bazlar?n t�mleyicilerin olan b�t�n bazlar,h�credeki serbest n�kleoitlerce olu?turulur.mRNA� denen bu tekli RNA zinciri,daha sonra h�credeki protein� birle?imin merkezi olan ribozomlara ge�er.tRNA denen ikinci tip RNA ise �zg�l aminoasitler arac?l???yla mRNA?n?n� n�kleoitleriyle� e?lenir.Kodon denen ��l� n�kleoitit tak?mlar?ndan herbiri bir aminoasidi kodlar.N�kloititlerin dizili?ine uygun olarak bire?imlenen aminoasit dizileri bir polipeptit zinciri olu?turur;b�t�n proteinlerin yap?s?nda,birbirine ba?lanm?? bir ya da birka� polipeptit zinciri vard?r.Deneylerden anla??ld??? kadar?yla,her gen yaln?zca bir polipeptit zincirinin yap?m?ndan sorumludur;buna?bir gen-bir enzim?varsay?m? denir. | ||||||||||
| ������� Bir h�credeki genlerden �o?unun �ok uzun bir s�re,hatta canl?n?n ya?am? boyunca hi� etkinlik g�stermedi?i de gene deneylerle anla??lm??t?r.Bu bulgudan yola �?karak,bir genin istendi?i zaman devreye sokulup,istenmedi?inde devre d??? b?rak?ld??? s�ylenebilir.Nitekim bakterilerde genleri etkili ve etkisiz k?lan s�re�ler belirlenmi?tir.Bu basit yap?l? canl?larda,yap?sal genler,operat�r(usta) genler ve d�zenleyici genler denen �� t�p gen vard?r.Yap?sal �zg�l polipeptitlerin bire?imini kodlar;operat�r genler ise,bir ya da birka� yap?sal gendeki DNA?n?n ta??d??? kal?tsal bilginin mRNA?ya kopya edilme s�recinin ba?lamas? i�in gerekli olan kodu ta??r.B�ylece yap?sal genler,operon denen i?levsel bir birimle bir operat�r gene ba?lan?r.Sonraki a?amada d�zenleyici gen repres�r ya da bask?lay?c? denen k���k bir protein molek�l� olu?turarak operonun �al??mas?n? denetler;bu s�re�te,repres�r operat�r gene ba?lan?r ve operan?n etkinlik g�sterebilmesi i�in gerekli olan proteinin bire?imini ba?latmas?n? engeller.Bu bask?lay?c? molek�lden baz?lar?n?n varl???na ya da yoklu?una ba?l? olarak,operon devreye girer ya da devre d??? kal?r.Daha �ncede belirtildi?i gibi,bu model bakteriler i�in ge�erlidir;daha �st�n yap?l? canl?larda� genlerin i?leme mekanizmas?n?n nas?l d�zenlendi?i yeterince ayd?nlat?lmam??t?r. | ||||||||||
| ������� Bir gendeki bazlar?n say?s? ya da d�zeni de?i?ti?inde,n�kleoititlerde ortaya �?kabilecek eksilme,eklenme,yeniden d�zenlenme ya da yer de?i?tirme bi�imindeki herhangi bir de?i?iklik aktar?lacak kal?tsal bilgiyi de de?i?tirir.De??inim(mutasyon) denilen bu olgu �o?u kez canl?n?n yap?s?nda ve i?levlerinde �nemli sonu�lar do?urmaz;ama bazen tek bir bilginin de?i?mesi bile �l�mc�l kal?tsal hastal?klar?n sorumlusu olabilir.�te yandan,canl?n?n yarar?na olan de?i?inim zamanla bir toplulu?un b�t�n bireylerine yay?larak t�r�n normal �zelliklerin aras?na kat?labilir. | ||||||||||