Yaprak galerisinekleri (Liriomyza Spp.) Ve Sera beyazsineği (Trialeurodes vaporariorum Westw.)’ne Karşı Mücadelede Sarı Yapışkan Tuzaklar İle Kitlesel yakalama Olanaklarının Araştırılması

The yellow sticky-traps were tested for the mass-tarpping against whiteflies (Trialeurodes vaporariorum Westw.)) and leafminers (Liriomyza trifolii (Burgess), L.bryonia (Kaltenbach)) in the spring growth of tomatoe glasshouses in 1993-1994 ir İzmir. The trials were carried out in two tomatoe (one of them for test the other one for comporision) glasshouses in 1000-1200 m2 wide. The yellow sticky-traps (20x30 cm) were hung to catch the first adult flights(2 traps/da). Then, the sticky-traps were hung in 3 m intervals for mass-trapping. The adult population were followed on the selected 5 traps in test glasshouses. Larvae were counted on the leaves which were taken from the lower middle and upper leaves of randomly selected 40 plants. The counts were evaluated by T-test and Abbott formula. The parasitism ratio of whiteflies and leafminers were found out. The Macrolophus caliginosus Wgn. adult and nimph population were also followed by the same methods as pests. The mass-trapping also tested in spring and fall growth of tomatoe glasshouses in 1995 without comparision glasshouses.

İzmir’de domates plastik ve cam seralarda yapılan surveylere göre Sera beyazsineği (Trialeurodes vaporariorum (Westw), Bemisia tabaci Genn.) ve Yaprak galerisinekleri (Liriomyza trifolii (Burgess), L. bryoniae (Kaltenbach)) ana zararlılar olarak belirlenmiştir(Yaşarakıncı ve Hıncal, 1992)¹. Domateste belirlenen bu ana zararlıların popülasyon gelişmesini izlemek üzere 1993 ve 1994 yılında çalışmalar yürütülmüştür. Her iki zararlının domatesin tüm vejetasyonu boyunca bulunduğu; haziran-temmuz aylarında maksimuma ulaştığı belirlenmiştir. Sera beyazsineğinin ve Yaprak galerisineğinin larva popülasyon yoğunluğu 1 adet/yaprak’ın altında olduğunda Macrolophus caliginosus Wgn. ’un Sera beyazsineğini, Diglyphus isae ( Walker ) ve Hemiptarsenus zilahisebessi Erdös’nin de Yaprak galerisineğini baskı altına aldığı saptanmıştır. Bu yararlıların korunması ile başarılı bir doğal mücadelenin gerçekleştirilebileceği sonucuna varılmıştır(Yaşarakıncı ve Hıncal,1995)². Yüksek yoğunluk düzeylerinde kullanabilecek kimyasal mücadeleye alternatif olacak mücadele yöntemleri üzerinde çalışılması uygun görülmüştür. Bu nedenle sarı yapışkan tuzaklarla kitlesel yakalama olanaklarının araştırılması amacıyla 1993-1995 yıllarında çalışmalar yürütülmüştür.

Sera beyazsineği (Trialeurodes vaporariorum (Westw.), Bemisia tabaci Genn.) ve Yaprak galerisineğine. (Liriomyza trifolii (Burgess), L. bryoniae (Kaltenbach )) karşı sarı yapışkan tuzakların kitlesel yakalama olanaklarının araştırılması amacıyla 1992-1994 yıllarında zararlılar ile bulaşık olduğu bilinen yan yana 1200 m²’lik iki adet domates serası belirlenmiştir. Seralardan birinde kitlesel yakalama denemesi yapılmış; diğeri şahit serası olarak alınmıştır. Seralarda zararlının ilk ergin uçuşunu saptamak üzere sarı yapışkan tuzaklar (20x30cm) 2 adet/ha olmak üzere (Chadler, 1988), bitki boyunun 10-15 cm üzerine (Sekel, 1988), 1993 yılında 28 Nisan ’da, 1994 yılında 16 Şubat’ta asılmıştır. Bu tarihten itibaren tuzaklar kontrol edilmiş ve ilk erginin yakalandığı hafta kitlesel yakalama amacıyla tuzaklar 1993 yılında 28 Nisan’da asılmış; 1994 yılında ise ilk erginler yakalandığında yeterli tuzak olmadığından ancak 5 hafta sonra (30 Mart’ta) asılabilmiştir. Tuzaklar 3 m aralıklarla almaşık olmak üzere asılmıştır (Nucifora, 1983). Kitlesel yakalama serasında ergin popülasyonunu incelemek üzere serayı örnekleyecek şekilde 5 tuzak seçilmiştir. Bu tuzaklarda yakalanan Sera beyazsineği ve Yaprak galerisineği erginleri sayılarak alınmış ve kaydedilmiştir.

Yaprak galerisineği ve Sera beyazsineğin larva yoğunluğunu saptamak üzere 40 bitkiden alt, orta ve üst yapraklardan birer adet olmak üzere toplam 120 yaprak alınmıştır. Yapraklar kesekağıdı içerisinde buz kabında laboratuvara getirilerek steoroskobik-mikroskop altında incelenmiştir. Sera beyazsineğinin Yaprak galerisineğinin larvası ve Macrolophus

2. Yaşarakıncı, N. ve P. Hıncal, 1992. İzmir’de örtüaltında yetiştirilen sebzelerde bulunan zararlıların belirlenmesi, önemli olanların populasyon değişmelerinin izlenmesi ve mücadele yöntemlerinin geliştirilmesi üzerinde araştırmalar. 3. yıl gelişme raporu.

caliginosus Wgn (Sera beyazsineğinin yumurta ve larvaları ile beslenen predatör)’un nimfleri sayılarak kaydedilmiştir. Yaprak galerisineği ve Sera beyazsineğinin larvalarının parazitlenme oranını belirlemek üzere larvalar sağlam ve parazitli olarak kaydedilmiştir. Sağlam olanlar bulundukları yaprak ile petri kabına nemli filitre kağıdının üzerine konulmuştur. Burada parazit çıkışı gözlenmiş ve parazitli olanlar kaydedilmiştir.Toplam larva sayısına parazitli larva sayısı oranlanarak parazitli larva sayısı bulunmuştur. Sayımlar haftada bir kez yapılmıştır. Kitlesel yakalama yapılan sera ile şahit serada her hafta elde edilen Sera beyazsineği ile Yaprak galerisineği larva sayılarını karşılaştırmak üzere t testi yapılmıştır. Ayrıca bu haftalık sayımlar Abbott formülüne göre değerlendirilerek haftalık yüzde etkiler bulunmuş ve grafikte gösterilmiştir. Sarı tuzaklar 1995 yılında ilkbahar ve sonbahar yetiştirme periyodunda birer serada denenmiştir. Bir serada kitlesel yakalama için tuzaklar asılmış; mücadele eşiği Sera beyazsineği için 1-3 larva/yaprak, Yaprak galerisineği için 4-5 larva/yaprak esas alınarak değerlendirme yapılmıştır. Karşılaştırma serası alınmamıştır. Bu seralarda tuzaklar domates fideleri dikildikten hemen sonra (5 Nisan 1995 ve 14 Eylül 1995) asılmıştır. Deneme uygulama denemesi olarak tamamen üretici koşullarında yapılmıştır.

ARAŢTIRMA SONUÇLARI VE TARTIŢMA

1993 1994

YGS t = 2.05; t ₃₄ (%5) = 2.02 t = 0.01; t₁₅ (%5) = 2.15

SBS t = 2.82; t ₃₄(%5) = 2.042 t = 0.57; t₁₅ (%5)= 2.15

İstatistiki analizler sonucunda larva yoğunluğu açısından kitlesel yakalama yapılan sera ile şahit serası arasında farkın 1993 yılında manidar olduğu, 1994 yılında ise manidar olmadığı saptanmıştır. Denemenin haftalık etkisi Yüzdesiz Abbott formülüne göre 1993 yılında Yaprak galerisineği larvalarına karşı %55-100; Sera beyazsineği larvalarına karşı %28-81,8; 1994 yılında ise Sera beyazsineğine etkisi 27 Nisan’a kadar sıfır olmuş; daha sonra %47.7-94.1, Yaprak galerisineğine %40-100 olmuştur (Şekil ). Seralar aynı üreticiye ait olmasına karşın dikim tarihleri arasında bir ay olması ve deneme serasının daha önce dikilmesi nedeniyle deneme serasında zararlıların popülasyonu daha önce gelişmiş ve yoğunluğu da daha fazla olmuştur. Seralar kapalı alanlar olması ve farklı zamanda dikim ve bakım işlemlerinin yapılması nedeniyle farklı mikroklima oluşturmaktadır. Zararlı yoğunlukları da buna göre değişmektedir. Bu nedenle deneme serası ile şahit serasının istatistiki olarak karşılaştırılması yanında larva yoğunluğu ile mücadele eşiği esas alınarak da değerlendirme yapılmıştır.

Her iki zararlı yoğunluğunun 1993 yılında deneme serasında daha az olduğu saptanmıştır. Deneme serasında Yaprak galerisineğinin mücadele eşiğini aşmadığı; Sera beyazsineğinin sadece bir hafta mücadele eşiğine ulaştığı (Yaprak galerisineği 0.2 larva/yaprak; Sera beyazsineği 2 larva/yaprak); ertesi hafta yoğunluğunun düştüğü saptanmıştır (Şekil 2). Yaprak galerisineği ergin ve larva yoğunluğu deneme serasında şahit serasına göre birinci dölde daha az olmuştur. Deneme serasında ikinci dölde larva hiç görülmemiştir. Sera beyazsineğinin ergin larva yoğunluğu deneme serasında şahit serasına göre daha az olmuştur.Larva yoğunluğu ise başlangıçta daha fazla olmuş; vejetasyon sonuna doğru deneme serasında larva yoğunluğu azalarak hiç görülmemiştir. Şahit serasında ise larva yoğunluğu giderek artmış ve mücadele eşiğinin (3 larva/yaprak) üzerine çıkmıştır. Toplu yakalamanın uzun süreçte koruyuculuğunu giderek arttırdığı saptanmıştır.

Kitlesel yakalama denemesinde 1994 yılında Yaprak galerisineği deneme serasında (167 ergin/tuzak/hafta, 0.01-3.0 larva/yaprak) şahit serasına (195 ergin/tuzak/hafta, 0.13-3.7 larva/yaprak) göre daha az yoğunlukta olmuş ve her iki serada da mücadele eşiğini aşmamıştır. Sera beyazsineği başlangıçta deneme serasında şahit serasından daha yoğun olmuş ve erginler dışarıdaki kültürlerden devamlı ve fazla miktarda bulaşmaya devam etmiştir. Bu nedenle larva yoğunluğu da deneme serasında başlangıçta daha fazla olmuş; domates vejetasyonunun sonuna doğru ergin sayısının artmasına karşın larva yoğunluğu aynı düzeyde kalmıştır. Tuzaklar seraya ilk bulaşmayla birlikte asılamamış; 5 hafta sonra asılabilmiştir. Bu nedenle Sera beyazsineği erginlerinin seraya bulaşması ve sera içinde yayılması vejetasyon başında tuzaklarla önlenememiş ve denemenin başarılı olma şansını etkilemiştir. Buna karşın deneme serasında larva yoğunluğu nisanın başından itibaren (2.64 larva/yaprak) mücadele eşiğini aşmış; haziranın ortasında en yüksek düzeye ulaşmış (9509 ergin/tuzak/hafta; 448.2 larva/yaprak), bu dönemden sonra ergin yoğunluğu giderek artmasına karşın (15055 ergin/tuzak/hafta) larva yoğunluğu (106.5 larva/yaprak) düşmüştür. Şahit serasında ise ergin ve larva yoğunluğu, başlangıçta az ( 210 ergin/tuzak/hafta; 7.12 larva/yaprak) olmuş; vejetasyon sonuna doğru (1280 ergin/tuzak/hafta; 498 larva/yaprak) giderek artmıştır.

Kitlesel yakalamada 1995 yılı ilkbahar döneminde Yaprak galerisineği (en fazla 1,2 larva/yaprak) ve Sera beyazsineği (en fazla 0,38 larva/yaprak) mücadele eşiğini aşmamıştır. Sonbahar döneminde de Yaprak galerisineği larva yoğunluğu (en fazla 0,2 larva/yaprak) mücadele eşiğini aşmamıştır. Sera beyazsineği yoğunluğunun fideler dikildikten bir hafta sonra erginin 50 adet/bitki, yumurtanın 215 adet/yaprak larvanın 7.4 adet/yaprak olduğu saptanmıştır(Şekil 4). Sarı tuzakların asılmasından hemen sonra larva yoğunluğunun sabit kaldığı ancak seranın bir kenarında devamlı dışardan bulaşma olduğu saptanmıştır. Zararlı yoğunluğunun seranın ortasında 7-8 larva/yaprak olduğu, yanlarda en fazla 161 larva/yaprak yoğunluğa kadar çıktığı belirlenmiştir. Bu nedenle 11 Ekim’de seranın bir kenarında 3 sıra , 28 Ekim’de ise dört kenardan iki sıra ilaçlanmıştır. Domates hasatının sonuna kadar zararlının yoğunluğu 8-10 larva/yaprak düzeyinde kalmıştır. Bu yoğunluk mücadele eşiğinin üzerinde olmasına karşın yararlı yoğunluğunun fazla olması ve hiçbir zarar görülmemesi nedeniyle tüm seraya iki kenar ilaçlamasının dışında herhangi bir ilaçlama yaptırılmamıştır. Kitlesel yakalama ile sarı tuzakların yüksek yoğunlukta seranın dışından bulaşmanın devam etmesine karşı seranın ortasında yoğunluğun artmadığı saptanmış ve kısmi ilaçlama ile baţarılı mücadele yapılmıştır. Bu serada bitkilerin sallanması, özellikle yaprak toplama ve koltuk alma gibi işlemlerde bitkilerin sallanması tavsiye edilmiştir. Bitki sallanınca uçuşan böcekler sarı tuzaklara yönelmekte ve burada yakalanmaktadır.

Yaprak galerisineğinin parazitlenme oranı deneme serasında %5.2-100 (1993) ve %6-100 (1994), şahit serasında ise %4-100 (1993) ve %11-74 (1994)arasında olmuştur. (Şekil ). Sera beyazsineğinin yumurta ve larva predatörü olan M. caliginosus’un yoğunluğu 1993 yılında en fazla 1.5 nimf/yaprak (deneme serasında) ve 2.9 nimf/yaprak (şahit serasında) olmuştur (Şekil ).1994 yılında ise M. caliginosus ergini 4 Mayıs’ta görülmeye başlamış, 18 Mayıs’ta 31 ergin/tuzak/hafta’e çıkmıştır. Üretici 18 ve 24 Mayıs’ta Chylathrin 50 g/l Methomyl 200 g/l EC atmıştır(Şekil 3).İlaçlamadan sonra 25 Mayıs’ta M. caliginosus ergin yoğunluğu 0.06 ergin/tuzak/hafta ‘ya düşmüştür ve ondan sonra ergin ve nimf görülmemiştir. Predatörün ilaçlamalardan çok zarar görmesi sonucu doğal mücadelesinde faydalanılamamıştır. İlaç atıldığı sırada parazitoid populasyonun büyük kısmı pupa döneminde olması ve ergin çıkışların 10-15 gün sonra olması nedeniyle parazitlenme oranı giderek artmıştır. Ancak parazitoid serada Sera beyazsineği yoğunluğunun (28.8 larva/yaprak) çok fazla olduğu dönemde görülmeye başlaması (4 Mayıs1994) veparazitlenme oranının (deneme serasında %5-48.6; şahit serada %5.5-48) başlangıçta çok az olması nedeniyle Sera Beyazsineği larva yoğunluğu baskı altına alınamamıştır.

Kitlesel yakalama denemelerinde 1995 yılında ilkbaharda yapılan denemelerde de Yaprak galerisineği larvalarının parazitlenme oranı %2.7-37.5, Sera beyazsineği larvalarının parazitlenme oranı %6-8 arasında olmuştur. M. caliginosus erginleri 0.1- 0.5 adet/bitki, nimfleri 0.1-0.2 adet/yaprak yoğunluğunda bulunmuştur. Sonbahar döneminde ise Yaprak galerisineği larvalarının parazitlenme oranı %18-25 arasında olmuş; Sera beyazsineği larvalarında parazitlenme %5-15 arasında olmuştur. M. caliginosus erginleri 0.8-1.5 adet/bitki, nimfleri 0.01-0.3 adet/yaprak olmuştur. Bu ekim döneminde domateslerin fide döneminde Sera beyazsineği ergin ve yumurta yoğunluğunun (sırasıyla 50 ergin/bitki, 215 yumurta/yaprak) fazla olmasına karşın bu sırada sarı tuzaklarda erginlerin fazla miktarda (514 ergin/tuzak/hafta/hafta) yakalanması yanında M. caliginosus erginleri 1.5 adet/bitki yoğunluğunda bulunması ile Sera beyazsineği yumurta ve larva yoğunluğunu önemli oranda azaltmıştır. Yapılan bölgesel ilaçlamalar zararlının yoğun olduğu bölgede zararlı yoğunluğunu baskı altına alınırken, zararlı yoğunluğunun az olduğu bölge de ilaçlanmayarak M. caliginosus popülasyonu korunmuştur. Böylece sadece iki kısmi ilaçlama ile vejetasyon sonuna kadar herhangi bir zarar oluşturmadan hasat tamamlanmıştır.

Bene (1980), yapışkan sarı tuzağın Sera beyazsineği popülasyonunu baskı altına aldığını bildirmiştir. Yano (1987), Sera beyazsineğine karşı sarı yapışkan tuzaklar ve E. formosa’nın birlikte kullanımı ile başarılı mücadele yapıldığını kaydetmektedir. Veire ve Vacanta (1984), sarı yapışkan tuzakların Sera beyazsineği ve Yaprak galerisineğine karşı etkili bir şekilde kullanıldığını, parazitlerinin tuzağa fazla gelmediğini; sadece konukçu yoğunluğunun çok azaldığı periyodlarda tuzakta yakalandıklarını, bu nedenle sarı yapışkan tuzaklarla parazit salımının birlikte başarıyla kullanıldığını bildirmişlerdir. Nucifora ve Calabretta (1986), sarı yapışkan tuzakların Sera beyazsineği ve Yaprak galerisineğinin mücadelesinde başarılı olduğunu ve parazit popülasyonunun artmasına neden olduğunu bildirmiştir.

Sarı yapışkan tuzaklar ile kitlesel yakalamada Yaprak galerisineğinin baskı altına alındığı saptanmıştır. Sera beyazsineği ise düşük populasyon yoğunluğunda (1 adet/yaprak yoğunluğunun altında) baskı altına alınmaktadır. Sera beyazsineğinin fide döneminde yüksek populasyon yoğunluğunda (8 larva/yaprak) tuzaklar asıldıktan sonra zararlı yoğunluğunun artmadığı ve bulaşmanın devam ettiği durumda kenarlarda larva yoğunluğu artarken (161 larva/yaprak), seranın iç kısmında larva yoğunluğunun hemen hemen sabit (10 larva/yaprak) kaldığı saptanmıştır. kitlesel yakalama zararlının sera içerisinde yayılmasını ve artmasını önlemektedir. Çok yüksek yoğunlukta bir-iki kenar ilaçlaması ile başarılı bir mücadele yapılmaktadır. Böylece ilaçlama sayısı ve ilaçlama alanı azaltılmış olmaktadır. Ayrıca serada bakım işlemleri yapılırken bitkilerin mümkün olduğunca sallanması halinde erginlerin havalanarak sarı tuzaklara yönelmesi ve burada yakalanması ile kitlesel yakalamada başarı artmaktadır. Kitlesel yakalamada Yaprak galerisineği ve Sera beyazsineğinin parazitlenme oranlarının nispeten daha fazla olduğu saptanmıştır. M. caliginisus nimf yoğunluğu kitlesel yakalamada nispeten az olmasına karşın serada faaliyetini sürdürdüğü saptanmıştır. Kitlesel yakalamanın doğal mücadele ile şansının arttığı saptanmıştır. Domates vejetasyonu başında tuzakların asılmasıyla zararlı yoğunluğu başlangıçta düşürülmekte ve ardından doğal düşman popülasyonunun gelişmesiyle birlikte zararlılar baskı altına alınabilmektedir. Ancak zararlının devamlı bulaşması halinde bölgesel ilaçlama yapılması ile zararlı yoğunluğu baskı altına alınırken, diğer kısımlarda doğal düşman popülasyonu korunmaktadır. Kitlesel yakalama yapılan seralarda doğal düşmanlar korunmalı ve etkinliğini arttırmak amacıyla diğer zararlılara karşı kullanılan ilaçlardan yararlılara en az yan etkisi olan ilaçların kullanılması gerekmektedir.

İzmir'de Örtüaltı domates ilkbahar yetiştiriciliğinde Sera beyazsineği (Trialeurodes vaporariorum (Westw.) ve Yaprak galerisineği (Liriomyza trifolii (Burgess), L.bryonia (Kaltenbach))'nin mücadelesinde sarı yapışkan tuzaklar toplu yakalama amacıyla 1993-1994 yılında denenmiştir. Denemeler ikişer domates (100-1200 m2) serasında (deneme ve kontrol serası) yürütülmüştür. Seralada ilk ergin uçuşunu saptamak üzere 2 adet/da tuzak (20x30 cm) asılmıştır. İlk ergin yakalandıktan sonra toplu yakalama amacıyla deneme serasığnda 3 m aralıklarla almaşık olarak asılmıştır. Ergin populasyonu deneme serasında 5 adet tuzakta izlenmiştir. Larvalar serada homojen olarak seçilen 40 bitkinin alt, orta ve üst yapraklarında sayılmıştır. Deneme serası ile kontrol serasından alınan sayım sonuçlarına istatistiki analiz yapılmış ve yüzdesiz Abbott formülüne göre yüzde etki belirlenmiştir. Ayrıca zararlıların larva yoğunluğu ve mücadele eşiği esas alınarak değerlendirme yapılmıştıır. Yaprak galerisineği ve Sera beyazsineği parazitlenme oranı saptanmıştır. Macrolophus caliginosus Wgn.'un ergin ve nimf yoğunluğu da belirlenmiştir.Toplu yakalama 1995 yılında ilkbahar ve sonbahar yetiştiriciliğinde uygulama denemesi şeklinde denenmiştir.

Toplu tuzaklama yapılan seralarda Yaprak galerisineği 1993-1995 yıllarında mücadele eşiğini aşmamış ve ikinci dölde bir yıl çok düşük yoğunlukta larva saptanmış diğer yılda ise hiç larva bulunmamıştır. Sera beyazsineğinin düşük populasyon yoğunluğunda (2-10 larva/yaprak) toplu yakalama ile baskı altına alındığı saptanmıştır. Yüksek populasyon yoğunluğunda (20 larva/yaprak) ise zararlı yoğunluğunun tuzakların asılmasından sonra sabit kaldığı ancak bulaşmaların devam ettiği kenar kısımda larva yoğunluğunun giderek arttığı saptanmıştır. Bu durumda kısmi ilaçlama ile başarılı mücadele yapılmakta ve ilaçlama sayısı ve alanı azalmaktadır.

Yaprak galerisineği ve Sera beyazsineği larva parazitlenme oranı deneme seralarında nispeten fazla olmuştur. M.caliginosus populasyon yoğunluğu deneme serasında nisbeten az olmakla birlikte hayatiyetini sürdürmekte ve Sera beyazsineğini kontrol altına alabilmektedir.

Bene, G. Del, 1980. (Biological Control of Trialeurodes vaporariorum and Bemisia tabaci with Encarsia formosa and indigenous parasitoids.) Rev. Apl. Ent. 80(6); 413

Nucifora ,A. ve C.Calabretta, 1986. Advances in Integrated control of gerbera protected crops.Acta Horticulture 17(6);191-197.

Veire, M.Vande ve V.Vacante, 1984. Green House white fly and leaf miner control by the combined use of the colour attraction system with the parasite wasp, Encarsia formaso (Gahan). Maddede Lingen van de Faculteit landbouweten schappen, Rühsuniversi teit Gen. 49 (1), 107-114.

Yano, E., 1987. Control of the greenhouse white fly Trialeurodes vaporariorum Westwood (Homoptera: Aleyrodidae) by the integrated use of yellow sticky traps and the parasite Encarsia formosa Gahan. (Hymenoptera: Aphelinidae). Applied Entomology and zoolog 22 (2), 159-165

Yüce,B., 1990. Türkiye Seracılık Genel Durumu, Türkiye S. Seracılık Sempozyumu, Ekim 17-19, 1990. İZMİR.3-11.