คุณภาพน้ำของลุ่มน้ำ

ความหมาย คุณภาพน้ำ หมายถึง ความเหมาะสมของน้ำเพื่อใช้ในกิจกรรมเฉพาะของมนุษย์คุณภาพของน้ำตามแหล่งน้ำธรรมชาติ จะเปลี่ยนแปลงไป มากหรือน้อยขึ้นอยู่กับปัจจัยของสภาพแวดล้อมเป็นสำคัญ ได้แก่ สภาพภูมิประเทศ ภูมิอากาศ ลักษณะของธรณีวิทยา พืชพรรณธรรมชาติ รวมถึงกิจกรรมของมนุษย์และสิ่งมีชีวิตอื่น ๆ (เกษม 2526)

คุณภาพน้ำประกอบด้วย 1. คุณภาพน้ำทางกายภาพ ได้แก่ น้ำมีสารแขวนลอย สี กลิ่น รส ความขุ่น การนำไฟฟ้า อุณหภูมิ  เป็นต้น 2. คุณภาพน้ำทางเคมี ได้แก่ ความเป็นกรดด่าง ความเป็นด่าง ความกระด้าง ออกซิเจนละลายน้ำ   คาร์บอนไดออกไซด์ ไนเตรต ( No3- ) ไนเตรต ( NO2- ) แอมโมเนีย (NH4+1) ฟอสเฟต ( PO4- ) ปริมาณความต้องการออกซิเจน (BOD) คลอไรด์ ความเค็ม ซัลเฟต ยาปราบศัตรูพืช โลหะหนัก   ผงซักฟอก คลอโรฟิล เป็นต้น 3. คุณภาพของน้ำทางชีวภาพ ได้แก่ น้ำที่มีสิ่งมีชีวิตเจือปน เช่น แพลงค์ตอนพืชและสัตว์ แบคทีเรีย พืชน้ำ และเชื้อโรคอื่น ๆ เป็นต้น

สีของน้ำ (Color of water) สีของน้ำตามธรรมชาติ เป็นผลจากการที่น้ำไหลผ่านสารอินทรีย์และสารอนินทรีย์ เช่น ใบไม้ ใบหญ้า ซากสัตว์ ซึ่งมีลิกนินเป็นองค์ประกอบ เมื่อสลายตัวจะให้สารพวกแทนนิน กรดฮิวมิค และฮิวเมต ซึ่งเป็นสารมีสีจากอีออนของ โลหะในน้ำ เช่น เหล็ก แมงกานีสจากแพลงค์-ตอน และจากการปะปนของน้ำทั้งจากโรงงานอุตสาหกรรม สีของน้ำตามธรรมชาติมีค่าตั้งแต่ 1 หน่วยถึงมากกว่า 200 หน่วยมาตรฐาน

ความขุ่น (Turbidity) น้ำที่มีสารแขวนลอย ซึ่งขัดขวางทางเดินแสงที่ผ่านน้ำนั้น ความขุ่นข้นของน้ำเกิดจากการที่น้ำมีสิ่งแขวนลอยอยู่ เช่น ดินละเอียด หรือ อินทรียสาร แพลงค์ตอน และสิ่งมีชีวิตเล็ก ๆ สารพวกที่จะทำให้เกิดการกระจัดกระจาย (Scattered) และดูดซึม (Absorbed) ของแสง แทนที่จะปล่อยให้แสงผ่านเป็นเส้นตรง กำหนดมาตรฐานน้ำดื่มขององค์การ อนามัยโลก ความขุ่นระดับสูงสุดที่ควรมีได้ 5 เจ ที ยู ระดับสูงสุดที่ยอมให้มี 25

อุณหภูมิของน้ำ (Temperature) อุณหภูมิของน้ำตามธรรมชาติในแหล่งน้ำจะผันแปรตามอุณหภูมิของอากาศขึ้นอยู่กับความเข้มของแสงจากดวงอาทิตย์ กระแสลม ความลึก ปริมาณสารแขวนลอยหรือความขุ่นของแหล่งน้ำ ปริมาณออกซิเจนละลายในน้ำจะมีอัตราผกผัน กับอุณหภูมิของน้ำ คือ อุณหภูมิสูงขึ้นปริมาณออกซิเจนละลายในน้ำจะลดลง

การนำไฟฟ้าของน้ำ (electrical conductivity of water) การนำไฟฟ้า คือ ความสามารถของน้ำที่จะให้กระแสไฟฟ้าไหลผ่าน ซึ่งขึ้นอยู่กับความเข้มข้น ชนิดของอิออนที่มีอยู่ในน้ำ และอุณหภูมิน้ำ ที่มีอิออนของสารต่าง ๆ ละลายอยู่สามารถนำไฟฟ้าได้ ค่าการนำไฟฟ้าของน้ำธรรมชาติโดยทั่วไป มีค่าระหว่าง 0.1 - 5.0 ไมโครโมห์ต่อเซนติเมตร

ความเป็นกรดเป็นด่าง (pH) ความเป็นกรดเป็นด่างหรือ pH มาจากคำว่า positive potential of the hydrogen ions เกิดจากประจุบวก Ca++, Mg ++ และ K+ จะเข้าไปสะเทินกับ H+ ในสารละลายดินทำให้ pH ของดินเพิ่มขึ้น ซึ่งจะมีผลทำให้ pH ของน้ำที่ไหลผ่านพื้นที่นั้นแปรผัน ไปตามระดับ pH ของดินด้วย

ความกระด้าง (hardness) ความกระด้างของน้ำ หมายถึง ความสามารถในการจะทำให้สบู่ตกตะกอนได้โดยอิออน Ca3+และ Mge+ ในน้ำเป็น ส่วนใหญ่ แต่อาจจะตก ตะกอนโดยอิออนตัวอื่น เช่น Al3+,Fe2+ ,Mn2+, Sr2+, Zn2+ ได้ด้วย เนื่องจากอิออน 2 ตัวแรกคือ Ca2+, Mg2+ มีมากในน้ำธรรมชาติจึงใช้ Ca2+ และ Mg2+ ที่อยู่ในรูป CaCO3 (มิลลิกรัมต่อลิตร) เป็นตัววัดความ กระด้างของน้ำ ระดับความกระด้างของน้ำ แบ่งเป็น 4 ระดับ 0-75, 75-150, 150-300 และมากกว่า 300 มิลลิกรัมต่อลิตร ในรูปของแคลเซียมคาร์บอเนต CaCO3 (ไมตรี และ จารุวรรณ (2528)ส่วน Garland ได้แบ่งความกระด้างของน้ำตาม ธรรมชาติ 3 ระดับ ปริมาณความกระด้างน้อย 0-60, 60-120 และมากกว่า 120 มิลลิกรัมต่อลิตร ในรูปของแคลเซี่ยมคาร์บอเนต เป็นน้ำกระด้างชั่วคราว และน้ำกระด้างถาวร

ของแข็งทั้งหมดในน้ำ (Total Solids) ของแข็งทั้งหมดในน้ำ หมายถึง ของแข็งที่เป็นสารแขวนลอย Suspended solids ตะกอนและสารที่ละลายน้ำได้ส่วนใหญ่ เป็นเกลืออนินทรีย์ มีอินทรียสารและก๊าซน้อย สารที่เหลืออยู่เป็นตะกอนภายหลังจากที่ผ่านการระเหย แหล่งน้ำตามธรรมชาติจะมีค่าของแข็งทั้งหมดในน้ำระหว่าง 0-500 มิลลิกรัมต่อลิตร มาตรฐานน้ำดื่มขององค์การอนามัยโลกว่า ปริมาณของแข็งทั้งหมดในน้ำระดับสูงสุดที่ควรมีได้ 500 มิลลิกรัมต่อลิตรระดับสูงสุดที่ยอมมีได้ 1,500 มิลลิกรัมต่อลิตร

คุณภาพน้ำในแม่น้ำและแหล่งน้ำตามธรรมชาติ

แหล่งน้ำ	ออกซิเจนละลายน้ำ (มิลลิกรัมต่อลิตร)	บิโอดี (มิลลิกรัมต่อลิตร)	แบคทีเรียกลุ่ม โคลิฟอร์มทั้งหมด (เอ็มพีเอ็นต่อ 100 มิลลิลิตร)
ภาคเหนือ
แม่น้ำปิง	7.1	1.1	46,000
แม่น้ำวัง	7.2	1.1	53,000
แม่น้ำยม	6.5	1.1	48,000
แม่น้ำน่าน	6.7	1.0	93,000
กว๊านพะเยา	8.3	2.6	29,000
บึงบรเพ็ด	6.3	1.6	200
แม่น้ำกวง	5.9	1.6	78,600
แม่น้ำลี้	6.6	0.9	20,800
แม่น้ำกก	7.2	2.8	81,400
แม่น้ำอิง	6.3	1.4	139,000
ภาคกลาง
แม่น้ำป่าสัก	5.9	1.8
แม่น้ำน้อย	5.6	0.9
แม่น้ำลพบุรี	4.2	1.8
แม่น้ำสะแกกรัง	4.1	1.1
แม่น้ำเพชรบุรี	5.0	1.3
เจ้าพระยาตอนล่าง	1.0	3.5
เจ้าพระยาตอนกลาง	5.7	1.4
เจ้าพระยาตอนบน	6.5	1.6
ท่าจีน ตอนล่าง	1.0	3.5
ท่าจีน ตอนกลาง	2.6	3.4
ท่าจีน ตอนบน	5.4	3.2
แม่กลอง	6.3	1.4
แควน้อย	6.1	0.7
แควใหญ่	5.3	0.8
ภาคตะวันออก
แม่น้ำบางปะกง	3.8	1.3	45,000
แม่น้ำนครนายก	4.2	1.4	828,000
แม่น้ำปราจีนบุรี	6.0	1.5	59,000
แม่น้ำระยอง	5.3	1.0	75,000
แม่น้ำประแสร์	4.4	1.1	19,000
แม่น้ำจันทบุรี	5.5	1.0	29,000
แม่น้ำเวฬุ	5.0	1.0	7,700
แม่น้ำตราด	5.6	0.6	23,000
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
แม่น้ำพอง	4.0	2.8	4,300
แม่น้ำมูล	5.1	1.2	17,000
แม่น้ำชี	5.1	1.2	8,700
แม่น้ำลำปาว	4.6	1.2	43,000
แม่น้ำลำชี	5.2	1.3	830
แม่น้ำเสียว	5.0	1.7	20,000
แม่น้ำสงคราม	5.1	1.4	11,000
แม่น้ำเลย	6.5	0.9	37,000
หนองหาน	6.9	1.0	2,200
ภาคใต้
แม่น้ำปราณบุรี	4.2	0.9	5,000
แม่น้ำกุยบุรี	6.4	1.3	3,000
แม่น้ำชุมพร	6.3	1.5	9,000
แม่น้ำหลังสวน	6.9	0.9	95,000
แม่น้ำตาปี-พุมดวง	6.2	1.2	13,000
แม่น้ำปากพนัง	5.3	0.8	24,000
ทะเลสาบสงขลา
-ทะเลน้อย	6.7	1.9	170
-ทะเลหลวง	7.0	2.6	6,700
-ทะเลสาบสงขลา	6.1	1.3	16,000

ที่มา : รายงานสถานการณ์คุณภาพสิ่งแวดล้อม พ.ศ. 2538 - 2539

คำจำกัดความ | โครงสร้างของลุ่มน้ำ | หน้าที่ของลุ่มน้ำ | ดินป่าไม้ของประเทศไทย | คุณภาพน้ำของลุ่มน้ำ