เทือกเขานครศรีธรรมราช ที่วางพาดเป็นเทือกทิวดั่งแกนกลาง แห่งคาบสมุทรภาคใต้ อีกทั้งเทือกเขาสันกาลาคีรี ที่กางกั้นคล้ายปราการธรรมชาติ ตรงปลายสุดดินแดนขวานทอง ล้วนถูกห่มคลุมไว้ด้วยป่าดิบชื้นรกทึบ เป็นต้นกำเนิดสายธารบริสุทธิ์ หลากรินสู่ที่ราบกว้างทางทิศตะวันออก ก่อนไหลลงสู่ห้วงน้ำใหญ่แห่งลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา มหาอาณาจักรแห่งบ่อบึง และทะเลสาบที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของประเทศ มีทะเลน้อยทางตอนเหนือสุด เป็นแอ่งน้ำอันอุดมไปด้วยพืชพรรณไม้น้ำ อยู่ร่วมกับเหล่านก และหมู่ปลานานาพันธุ์ เชื่อมต่อด้วยลำคลองสายน้อยไปสู่ทะเลสาบสงขลากว้างสุดตา ทางทิศใต้ ก่อกำเนิดอารยธรรมมนุษย์โดยรอบได้พึ่งพิง เป็นบ้านของส่ำสัตว์โดยเฉพาะฝูงนกน้ำ นับหมื่นนับแสน พากันขยับปีกหากินเริงร่า ณ ที่นี้คือดินแดนแห่งพื้นที่ชุ่มน้ำ ซึ่งเป็นแหล่งสืบทอดเผ่าพันธุ์ชีวิตมาแล้วมิรู้จักกี่ชั่วรุ่น

ทะเลน้อยและทะเลสาบสงขลา มีลักษณะเป็นบึงและทะเลสาบขนาดใหญ่ ตั้งอยู่บนชายฝั่งตะวันออกของภาคใต้ บริเวณจังหวัดนครศรีธรรมราช พัทลุง และสงขลา มีภูมิสัณฐานเป็นชายฝั่ง ที่ยกตัวสูงขึ้น แวดล้อมด้วยที่ราบลูกฟูก และลานตะพักน้ำทะเลซึ่งมีการพัฒนาขึ้นเมื่อประมาณ 3,700-2,700 ปีก่อน ผลจากการยกตัวของเปลือกโลก ส่งผลให้ภูมิประเทศแบบชายฝั่งเดิม กลับแปรรูปเปลี่ยนร่างมาเป็นท้องกระทะ แนวยาวที่เอ่อท้นไปด้วย น้ำทะเลข้นเค็มในระยะแรก ต่อมาลำคลองเล็กๆมากมาย จากเทือกเขาบรรทัด (อันเป็นส่วนหนึ่งของเทือกเขานครศรีธรรมราช) ได้เพิ่มปริมาณน้ำจืด ให้แก่แอ่งกระทะนี้ ค่อยๆกลายเป็นน้ำกร่อย และจืดสนิทลงในที่สุด นับเป็นจุดก่อกำเนิดแก่ "ทะเลน้อย" ในเบื้องแรก

สำหรับ "ทะเลสาบสงขลา" ซึ่งมีขนาดใหญ่กว่าทะเลน้อยถึงกว่า 30 เท่านั้น ก็มีต้นกำเนิดอันน่าสนใจไม่แพ้กัน คือ ครั้งอดีตบริเวณทะเลสาบสงขลา มีสภาพเป็นอ่าวเปิดออกสู่ทะเล ครั้นต่อมาพลังมหาศาลของกระแสน้ำ ได้พัดพาตะกอนทราย จากทะเลมาสะสมบริเวณฝั่ง ผสานเข้ากับหินตะกอน ที่ทับถมกันเรื่อยมา ก่อให้เกิดแนวสันดอนชายฝั่ง งอกยาวขึ้นเรื่อยๆ เชื่อมต่อผืนแผ่นดินส่วนหนึ่ง ของ อ.ระโนด จ.สงขลา กับเกาะน้อยใหญ่ กลายเป็นแหลมยื่นยาวออกไปในทะเล ปิดล้อมบริเวณที่เป็นอ่าวเดิม จนเกิดทะเลสาบธรรมชาติที่ใหญ่ที่สุด ของแผ่นดินในลักษณะ "ห้วงทะเลปิด" (Lagoon) มีเพียงช่องเปิดแคบๆ บริเวณปากอ่าวสงขลา เป็นทางถ่ายเทหมุนเวียนน้ำระหว่างอ่าวไทยกับทะเลสาบ สันดอน ที่ยื่นยาวออกไปนั้นมีความยาวถึง 70 กิโลเมตร กว้างประมาณ 5-12 กิโลเมตร เรียกขานกันว่า "คาบสมุทรสทิงพระ" เป็นที่ตั้งของ 4 อำเภอ คือ อำเภอระโนด อำเภอสทิงพระ อำเภอกระแสสินธุ์ และ อำเภอสิงหนคร นับเป็นผืนแผ่นดินอันอุดมสมบูรณ์ไปด้วยตะกอนทรงคุณค่า เหมาะสมต่อการเพาะปลูกพืชพรรณ โดยเฉพาะข้าว ขนาบด้านตะวันตกด้วยทะเลสาบ และมีอ่าวไทยแนบชิดทางทิศตะวันออก มีน้ำท่าอาบรดพืชผลและได้จับปลากินกันอิ่มหนำ เอื้อให้เกิดอารยธรรมมนุษย์เก่าแก่กว่า 1,000 ปี และจากนี้คือ เรื่องราวบางส่วนของเสียงเพรียก ในเวิ้งน้ำเหล่านั้น อัศจรรย์ธรรมชาติแห่งทะเลน้อย และทะเลสาบสงขลาที่ยังเล่าขานกันมิรู้จักจบสิ้น

ทะเลน้อย บึงน้ำแห่งสรรพชีวิต

แสงตะวันอุ่นไอเบิกฟ้าวันใหม่สดใสกระจ่าง อาทิตย์สีทองดวงกลมโตค่อยๆตื่นจากหลับใหล แล้วผุดขึ้นทีละน้อยจากแผ่นน้ำเรียบที่สุดปลายฟ้า แสงทองสาดสะท้อนกับผิวน้ำเป็นประกายวาววับขึ้นมา นกยางกลุ่มใหญ่บินลัดฟ้าออกหากิน ยังแหล่งน้ำซึ่งมีปูปลาชุกชุม ที่ฝูงของมันต่างรู้กันดีว่าอยู่แห่งหนใด เสียงเรือหางยาวลำแล้วลำเล่าแล่นผ่านคลองเล็กๆ ออกสู่ท้องน้ำกว้าง พร้อมอุปกรณ์จำพวกลอบ และแหอย่างพื้นบ้านที่ใช้กันมายาวนานนับร้อยปี
เมื่อตะวันลอยสูงขึ้น บัวสายสีชมพูสดที่สะพรั่งดอกสลอนอยู่เต็มบึง ก็พากันแย้มกลีบขานรับวันใหม่ ล่อแมลงเข้ามาบินวนเวียนช่วยผสมเกสร ส่วนบัวหลวงสีขาวนวลอมชมพู ก็พากันเริงร่าอวดดอกแสนงาม ยามลมเย็นพัดไกวทั้งช่อใบก็จะโอนเอนเล่นลม เจ้านกอีโก้งขนสีครามสดใส เริ่มปฏิบัติการเดินไปมาบนกอผักตบและแพจอกแหน เพื่อกัดกินพืชน้ำ อีกทั้งต้นผักบุ้งที่ทอดเลื้อยคลุมผิวน้ำอยู่ บางครั้งมันก็ร้อง "แอ๋...แอ๋...แอ๋" เรียกหาสมาชิกในครอบครัว พอมีอีโก้งตัวอื่นรุกล้ำอาณาเขต มันก็จะวิ่งไล่จิกตีกันเสียงดังลั่น ไม่ไกลนักบนกอพืชเขียวสด ยังปรากฏนกอีกแจว นกพริก นกอีลุ้มและนกอีล้ำ เดินหากินไปมาอย่างระแวดระวัง พวกมันต่างมีสรีระนิ้วตีน ที่ยื่นยาวเป็นพิเศษ เพื่อใช้เดินหรือวิ่งบนพืชลอยน้ำเหล่านั้น ได้อย่างคล่องแคล่ว บริเวณริมตลิ่งน้ำตื้นๆ นกยางโทนใหญ่ตัวโตสีขาวรูปทรงสง่างาม นกยางเปีย และนกยางควายขนหัวสีส้มพร้อมผสมพันธุ์ ต่างเดินท่องน้ำหาปู ปลา กุ้ง และกบเขียด กินเป็นอาหาร นกยางโทนใหญ่บางตัวหยุดยืนนิ่งราวรูปปั้นอยู่ชายน้ำ พอมีลูกปลาที่ไม่ทันระวังตัวว่ายผ่านมา มันก็จะจิกลงไปในน้ำอย่างรวดเร็วด้วยเรียวปากแหลมยาว ได้ปลาขึ้นมาไม่พลาด
ไกลออกไปจากชายฝั่งเป็นท้องน้ำที่ค่อนข้างลึก มีนกกาน้ำเล็ก หลายตัวดำผุดดำว่ายมุดน้ำจับปลา อยู่อย่างแคล่วคล่อง พอได้ปลาอิ่มหายอยาก มันก็จะบินขึ้นไปยืนจับหลักไม้กลางน้ำ สลัดขน แล้วกางปีกทั้งสองผึ่งแดดให้พอแห้ง จากนั้นมันจะใช้จงอยปาก จุ่มน้ำมันจากต่อมน้ำมันที่โคนหาง มาฉาบทาขนดำขลับกันน้ำไว้ เช่นนี้ขนจึงมิได้รับความเสียหาย จนบินไม่ขึ้นยามเปียกปอน ถ้าสังเกตให้ดีจะเห็นพังผืดเชื่อมระหว่างนิ้วตีน ของนกกาน้ำเล็ก ทำให้ตีนแต่ละข้างมีรูปร่างคล้ายใบพาย ใช้ว่ายน้ำจับปลาเป็นเลิศ เช่นเดียวกับเป็ดผีเล็ก เป็ดคับแค และเป็ดแดง ที่ชอบว่ายน้ำดำน้ำรวมกันอยู่เป็นหมู่ พอมีเรือแล่นเฉียดไปใกล้ ทั้งฝูงก็จะพากันตกใจแตกฮือบินขึ้นสู่อากาศ เป็ดผีมีท่าทางน่ารักกว่าเพื่อน แม้จะตัวเล็กกว่าเขา แต่ก่อนบินขึ้น มันจะวิ่งไปบนผิวน้ำพร้อมกระพือปีกสุดแรงเกิด ด้วยความตื่นกลัว เหนือผิวน้ำยังเต็มไปด้วยฝูงนกนางนวลแกลบเคราขาว และนกนางนวลแกลบดำปีกขาว บินวนมองหาปลา ทว่าเหนือขึ้นไปอีกบนท้องฟ้า เจ้าเหยี่ยวแดงและเหยี่ยวทุ่ง ผู้ล่าขั้นสูงสุดในระบบนิเวศแถบนี้ กำลังร่อนลมจ้องจับเหยื่อเคราะห์ร้าย.....