Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος

Προλεγόμενα

(Εκδόσεις ΕΡΜΗΣ, Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη)

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ.Θ.Δημαράς

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ

ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΡΩΜΑΙΟΙ

Α΄ Οι Ελληνες και οι Ρωμαίοι ήσαν συγγενέστατοι προς αλλήλους κατά τε την καταγωγή και την γλώσσα, συγγενέστεροι όλων των λοιπών Αρίων, ώκησαν χώρας γείτονας, εν μέρει μάλιστα την αυτή χώραν, αφού η κάτω Ιταλία εκαλείτο ποτε Μεγάλη Ελλάς. Και όμως εδημιούργησαν δύο διαφόρους κόσμους, ιδίως αι πολιτικαί αυτών περιπέτειαι απέβησαν εκ διαμέτρου αντίθετοι.

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΕΘΝΟΣ

Β΄ Το αρχαίον ελληνικόν έθνος, μη δυνηθέν να συνταχθή υπό μίαν πολιτείαν, μηδέ να παρατείνη τον αυτοτελή βίον των κατά μέρος πόλεων, δεν ηφανίσθη διά τούτο από προσώπου της ιστορίας. Μετά τον πρόωρον θάνατον των ιδίων αυτού πολιτικών γόνων, υιοθέτησεν αλληλοδιαδόχως το έργον του μεγάλου Αλεξάνδρου, το έργον του χριστιανισμού, το έργον του μεγάλου Κωνσταντίνου, και, μεταπλασσόμενον μεν εκάστοτε κατά τας ανάγκας και τας περιστάσεις πάσης νέας αυτού ιστορικής εντολής, διασώζον δε πάντοτε κατά το μάλλον και ήττον το δαιμόνιον αυτού πνεύμα, επρωταγωνίστησεν επί μακρόν έτι εν τω κόσμω τούτο.

ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ

Εις τας μοναρχίας τας δημιουργηθείσας μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, ο στρατός συνέκειτο που μεν καθ΄ολοκληρίαν, που δε κατά το ήμισυ τουλάχιστον εξ Ελλήνων, η δε κυβέρνησις, η διοίκησις και τα δικαστήρια ελειτούργουν διά της ελληνικής γλώσσης. Τα κατά τους Ελληνας ηγεμόνας είναι υποθέτομεν γνωστά τοις πάσιν, αφού και εν τη Ιερά Γραφή ακούομεν τους Μακκαβαίους θρηνούντας διότι ¨η βασιλεία των Ελλήνων ευθέως προς τον ελληνισμόν μετέστησε τους Ιουδαίους, και ην ακμή τις του ελληνισμού παρ΄αυτοίς¨.

Αλλ΄ίνα ρίψωμεν εκ της παρούσης εισαγωγικής σκοπιάς εν μόνον βλέμμα εις τα κράτη της Μικράς Ασίας, ων οι ηγεμόνες ήσαν ιθαγενείς, μήπως όλοι οι στρατηγοί του Μιθριδάτου ΣΤ΄ δεν ήσαν Ελληνες, Αρχέλαος, Μητροφάνης, Δορύλαιος, Δρομιχαίτης; μήπως των απογόνων Ζιποίτου της Βιθυνίας τοσούτον δεν ελησμονήθη η βάρβαρος καταγωγή, ώστε ελέγοντο όντες ¨εκ του γένους των Μακεδόνων;¨ ή μήπως ο Διόδωρος ο Σικιελιώτης, ομιλών περί του Αριαράθου Ε΄ της Καπαδοκίας, δεν βεβαιοί ότι ¨η παρά τοις Ελλησι πάλαι αγνοουμένη αύτη χώρα, τότε τοις πεπαιδευμένοις εμβιωτήριον υπήρχεν;¨

Οι δημιουργήσαντες λοιπόν πάντα ταύτα τα θαυμάσια δεν ήσαν ¨ικανοί τινές τον αριθμόν άποικοι¨, αλλά τοσούτοι ώστε, διά του ιδίου φυσικού πολλαπλασιασμού και της ηθικής προς εαυτούς αφομοιώσεως των ιθαγενών, κατέστησαν όλως ελληνικάς επί χίλια μεν περίπου έτη την Αίγυπτον, την Συρίαν και την Μεσοποταμίαν, επί χίλια δε και τετρακόσια όλην την Μικράν Ασίαν.

Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ

Τοιάυτα εμεγαλούργησεν ο χριστιανικός ελληνισμός. Και όμως οι ιστορικοί οι αξιώσαντες να συναρμόσωσι την καθ΄ημάς Ελλάδα μετά της αρχαίας, απεσιώπησαν τα κατ΄αυτόν, όπως είχον αποσιωπήσει τα κατά τον μακεδονικόν ελληνισμόν. Από δε της εν Χαιρωνεία μάχης μέχρι της κτίσεως Κωνσταντινουπόλεως εν διαστήματι ετών επτακοσίων περίπου, περιωρίσθησαν εις το να εξονυχίζωσι τα μικροσκοπικά γεγονότα όσα συμβαίνοντα εν τη ενταύθα Ελλάδι εις τοσαύτην περιήγαγον αυτήν αθλιότητα ώστε περί μεν τα μέσα της δευτέρας πρό Χριστού εκατονταετηρίδος, οι κάτοικοι αυτής κατήντησαν να υπολαμβάνωσιν ως ευτύχημα την Ρωμαϊκή κυριαρχία, έχοντες δια στόματος κατά Πολύβιον, την παροιμίαν ¨ει μη ταχέως απωλόμεθα ουκ αν εσώθημεν¨,

Γ΄ - Δ΄

ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

Οι ιστορικοί της Ελλάδος, οι αφέντες κατά μέρος τον μακεδονικόν και τον χριστιανικόν ελληνισμόν και πρώτιστον υποκείμενον του λόγου αυτών λαβόντες επί χρόνον μακρόν τας περιπετείας της μητροπόλεως του ελληνικού έθνους, επεχείρησαν έπειτα να συναρμόσωσι δια μιας τας περιπετείας ταύτας μετά της μοναρχίας ην ο μέγας Κωνσταντίνος ίδρυσε παρά τας όχθας του Βοσπόρου. Αλλ΄έκαστος απετέλεσε την συναμοργήν ταύτην κατ΄ίδιον τρόπον.

Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Η χριστιανική εκκλησία, η δημιουργηθείσα εν΄ Ασία υπό του ανατολικού ελληνισμού, έδει να ασφαλισθή από πολλών κινδύνων, εσωτερικών και εξωτερικών, επί τούτω δε ο μέγας Κωνσταντίνος περιέβαλεν αυτήν διά της αυτοκρατορικής αυτού πορφύρας, και αύτη είναι η πρώτη και μεγίστη ιστορική εντολή ην εξεπλήρωσεν ο μεσαιωνικός ελληνισμός. Εαν οι αιρέσεις δεν κατεβάλλοντο, η χριστιανική πίστις ήθελε διαλυθή εις τα εξ ων συνετέθη.

Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΣΟΦΙΑΣ

Αλλ΄έλθωμεν εις έτερον επιφανές γεγονός της του Ιουστινιανού βασιλείας. Ο ναός ο καθιερωθείς εις την του Θεού Σοφίαν και ανοικοδομηθείς επί Ιουστινιανού υπό Ανθεμίου του Τραλλιανού και Ισιδώρου του Μιλησίου, είναι βεβαίως δια την ιδεώδη αυτού προσωνυμίαν και εξεργασίαν, το κάλιστον των ευκτηρίων όσα ήγειρε ποτε ο χριστιανισμός, είναι ο ετεροθαλής του Παρθενώνος αδελφός, διότι τί άλλο ήτο ο Παρθενών εκείνος ή το εθνικόν της θείας Σοφίας ιερόν;

ΟΙ ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

Οι χαιρετισμοί εις την υψίστην θεόν ενός των μεταγενεστέρων Ορφικών έχουσι πρόδηλον την οικειότητα προς τον ακάθιστον εκείνον Υμνον, ον μέχρι της σήμερον άπας ο ελληνισμός δεν παύει αναπέμπων από Κωνσταντινουπόλεως μέχρις Αθηνών, και από Θεσσαλονίκης μέχρι Κρήτης και Μικράς Ασίας, προς την πάναγνον μητέρα του Σωτήρος, επί τη μνήμη της λυτρώσεως των προπατόρων από Αβάρων και Αράβων. Χαίρε, αναφωνεί προς τοις άλλοις ο Ορφικός ποιητής,

Χαίρε δε και κλίμαξ ποτί ουρανόν αστερόεντα

ευθυδρόμους κατάγεις, ευθυδρόμους δ΄ανάγεις.

Χαίρε δ΄αγαλλομένη μεν εν Ελλάδι και Σαλαμίνι, κ.λ.π.

Χαίρε, ανακράζει και ο χριστιανός ποιητής,

Χαίρε κλίμαξ επουράνιε δι΄ης κατέβη ο Θεός

Χαίρε γέφυρα μετάγουσα τους εκ γης προς Ουρανόν

Χαίρε των Αθηναίων τας πλοκάς διασπώσα..,

ΕΛΛΑΣ ΚΑΤΑ ΘΕΟΝ ΝΟΣΕΙ ΤΙΝΑ

Και όμως ίνα μη υπάρξη μωρία ην δεν επράξαμεν κατά τον τελευταίον πεντηκονταετή ημών βίον, ομιλούμεν περί των μεσαιωνικών εκείνων πατέρων ημών ως περί ξένων και δεν αναγνωρίζομεν ως γνησίους προγόνους ειμή τους Λεωνίδας και τους Θεμιστοκλείς. Δεν αρκεί ότι θέλομεν να κυβερνήσωμεν την Ανατολή, αυτοί ημείς μηδαμώς θέλοντες να κυβερνηθώμεν, αλλά αξιούντες να άρξωμεν χωρών ευρυτάτων, περιορίζομεν τα ιστορικά ημών δίκαια εντός του Ολύμπου και του Αμβρακικού κόλπου. Ταύτα δε πάντα ενώ οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι ου μόνον σπουδαιότερον ωποσδήποτε ημών κυβερνώνται, αλλά τας ιστορικάς αυτών αξιώσεις επιμελώς περιθάλπουσι και προάγουσι. Τούτο εστί το υπό του Ευρυπίδους λεγόμενον,

Ελλάς κατά θεόν νοσεί τινά.

ΤΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΩΤΕΡΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ

ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ

Εις τους κατά τους μεσαιωνικούς προπάτορας ημών, είπον, αποδίδεται συχνάκις το όνομα των Βυζαντινών, αυτοί όμως ούτοι ουδέποτε ωνόμασαν εαυτούς Βυζαντινούς. Αληθεύει τωόντι, ότι εν τη 5η εκατονταετηρίδι, κτά Γουίδων και Φώτιον, ο μεν Πρίσκος έγραψεν ¨Ιστορία Βυζαντινήν¨, ο δε Μάλχος ¨Βυζαντιακά¨, αλλ΄εκ των τοιούτων επιγραφών των προκειμένων ιστοριών συνάγεται, ότι εν αυτοίς εγένετο λόγος περί της πόλεως του Βυζαντίου μάλλον παρά περί όλου του βυζαντινού κράτους.

Ωποσδήποτε βέβαιον είναι, ότι Βυζαντινούς εκάλεσαν ημάς πρώτοι και μόνοι οι Δυτικοί. Πρέπει άραγε να παραδεχθώμεν και ημείς την προσηγορίαν ταύτην; Εν πρώτοις παρά τοις Δυτικοίς συνδέεται αύτη συνήθως μετά περιφρονητικών και χλευαστικών εκδοχών, δι΄ων δεν ηξεύρομεν διατί τινάς των ημετέρων προθυμούνται ν΄αμφιεσθώσιν, ερίζοντες μάλιστα προς αλλήλους, περί του πως πρέπει να τονίζηται και να ορθρογραφήται η λέξις. Εάν η έρις αύτη εξακολουθήσει, φοβούμεθα μήπως πονηρός τις Εσπέριος βεβαιώση, ότι και εν ταις σημεριναίς Αθήναις υπάρχουσι Βυζαντινοί, ή Βυζαντίνοι, ή Βυζαντηνοί, όπως θέλετε.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

ΕΛΛΗΝΕΣ, ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΕΘΝΟΣ, ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ

Σελ. 80

ΑΛΗΘΩΣ ΕΙΠΕΙΝ

Εκ των ποικίλων φυλών αίτινες απήρτιζον το ανατολικόν κράτος, η ελληνική συνεδέετο δια δεσμών ηθικών ισχυροτέρων πάσης άλλης προς στην Κωνσταντινουπόλει βασιλείαν. Η μεν βασιελεία δεν εκτήσατο το μέγα αυτής αξίωμα εν τη παγκοσμίω ιστορία ειμή χάρις εις την ελληνικήν γλώσσαν και ευφυϊαν.., Αληθώς ειπείν, το κράτος δεν ηδύνατο να υπάρξει ειμή διά της ελληνικής φυλής, ήτις μόνη είχε συμφέρον εις την υποστήριξη αυτού, άτε δι΄αυτού κυριαρχούσα από της μιάς άκρας της ανατολής μέχρι της άλλης, ενώ οι Βούλγαροι, οι Σέρβοι και οι άλλοι Σλαύοι, εζήτουν αδιακόπως να συγκροτήσωσιν ιδίας ηγεμονίας, τινές δε και να ενθρονισθώσιν εν ταυτή τη Κωνσταντινουπόλει.

Σελ. 81

ΑΠΟ ΤΗΣ ΟΓΔΟΗΣ ΕΚΑΤΟΕΝΤΑΕΤΗΡΙΔΟΣ

Από της ογδόης και ενάτης εκατοενταετηρίδος, η δημοσία παίδευσις μεταρρυθμισθείσα απέβαλε τον προηγούμενον απλώς εκκλησιαστικόν χαρακτήρα. Εν τη ανωτέρα σχολή της Μαγναύρας εδιδάχθη πάσα η θύραθεν επιστήμη και φιλοσοφία. Η κυβέρνησις εζήτησε να καταστήση Ελληνας διά της γλώσσης και της ανατροφής τους τε Βουλγάρους και τους μέχρι των εσχατιών της Πελοποννήσου προελάσαντες Σλαύους. Οι ευπατρίδαι των αλλοφύλων εξεπαιδεύοντο εις τα σχολεία και εις τα ανάκτορα της Κωνσταντινουπόλεως, αι πόλεις αυτών ελάμβανον παρά της αυτοκρατορικής κυβερνήσεως ονόματα ελληνικά, το θρήσκευμα το πρότερον αναδειχθέν το σούτον πολέμιον των Ελλήνων, μετεχειρίζετο ήδη την γλώσσα αυτών ίνα μεταπλάση εις Ελληνας ετέρους πολεμίους. Οι βασιλείς εφιλοτιμούντο να επιδεικνύωσι την ευλάβειαν αυτών προς την πόλιν των πόλεων της αρχαίας Ελλάδος. Ο Βασίλειος Β΄, μετά το πέρας του κατά Βουλγάρων πολέμου, αντί να επιστρέψει κατ΄ευθείαν εις Κωνσταντινούπολιν, εξετράπη επί μακρόν της οδού, ίνα ανέλθη πρότερον εις την ακρόπολιν των Αθηνών και ακούση εν τω Παρθενώνι την επί τοις κατορθώμασι δοξολογίαν και προσφέρει τη Θεοτόκω τα της νίκης ευχαριστήρια δια πολυτελών αναθημάτων.

ΕΛΛΗΝΙΖΟΝΤΕΣ ΠΑΝΤΑ ΤΑ ΕΠΙΣΗΜΑ ΟΝΟΜΑΤΑ

Εκ παραλλήλου με τα πράγματα ήρχισαν αναγκαίως και τα ονόματα αποδυόμενα βαθμηδόν την αλλόκοτον μεταμφίεσην ήτις είχεν επιβληθεί εις αυτά. Ο Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος, όστις δεν ετόλμα έτι να ονομάσει Ελληνας τους κατοίκους της Πελοποννήσου και της Μικράς Ασίας, ομολογεί εν τούτοις ότι από Ηρακλείου οι βασιλείς, αποβαλόντες την ρωμαϊκήν γλώτταν, διετέλουν ¨ελληνίζοντες¨ περί πάντα τα επίσημα ονόματα. Και αν όχι αυτός, η επί των χρόνων αυτού τουλάχιστον συνταχθείσα ¨Βασίλειος Τάξις¨ ομιλεί περί ¨μουσικής ελληνικής¨ και ¨παιδείας ελληνικής¨ κατ΄ αντίθεσιν ουχί προς την χριστιανικήν παιδείαν και μουσικήν, αλλά προς την βάρβαρον και σόλοικον.

σελ. 82

ΕΛΛΗΝΕΣ ΜΙΣΟΚΑΛΟΙ

Εν τη δεκάτη πέμπτη εκατοενταετηρίδι ο Δούκας ταλαντεύεται έτι μεταξύ Ρωμαίων, Γραικών και Ελλήνων, μεταχειριζόμενος νυν μεν το πρώτον, νυν μεν δε το δεύτερον, νυν δε το τρίτον των ονομάτων τούτων. Ιδίως όμως εις τον λαόν (περί ου, ως δυτικός το θρήσκευμα, ομιλεί ουχί μετά πολλής συμπαθείας) αποδίδει την των Ελλήνων προσηγορίαν, ¨ο λαός, λέγει, ο απηνής και μισόκαλος, η ρίζα της υπερηφανείας, ο κλάδος της κενοδοξίας, το άνθος της υψηλοφροσύνης, η τρυγία του γένους των Ελλήνων¨. Αλλ΄ ο σύγχρονος αυτού Αθηναίος ιστορικός Λαόνικος Χαλκοκονδύλης, όλως παραλιπών το των Ρωμαίων όνομα, συνεχώς και διαρήδην καλεί ¨Ελληνας¨ τους υπηκόους του κράτους, και ¨βασιλείς Ελλήνων¨ τους εν Κωνσταντινουπόλει βασιλείς.

ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΙΡΕΤΙΚΟΙ

Τη δε εικοστή ογδόη Μαϊου 1453, κατά την παραμονήν της υπό των Οσμανιδών αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, συγκαλέσας τους εν τέλει, προέτρεψεν αυτούς αγωνισθώσιν επαξίως μεν της καταγωγής ως ¨απόγονοι Ελλήνων και Ρωμαίων¨, επαξίως δε και του άθλου υπέρ ου ετελείτο ο αγών, της πόλεως εκείνης ην εκάλεσε ¨βοηθόν και σκέπην της πατρίδος, ελπίδα και χαράν πάντων των Ελλήνων¨. Ο κατά την 16 εκατοεντηρίδα ακμάσας αυτόθι Noel Beda, απεκάλει έτι ¨γλώσσαν των αιρέσεων¨ την ελληνικήν.