Το πτωχόν και παράλιον έδαφος της κοιτίδος του ελληνισμού, της παλαιάς Ελλάδος, δεν ηδύνατο να θρέψει ποτέ και να κρατήσει τον ελληνισμόν εις την Ευρώπη. Δια των απείρων κόλπων, λιμένων και νήσων εξηπλώθει ο ελληνισμός πολύ ενωρίς εις την Ανατολικήν Μεσόγειον και έπειτα και εις τον Εύξεινον Πόντον και εις μέγα μέρος της Δυτικής Μεσογείου. Η εύκολος και επικερδής αυτή μετανάστευσις έκαμε τον ελληνισμόν να εγκαταλείψει το εσωτερικόν της Βαλκανικής Χερσονήσου, εις την οποίαν εν τούτοις θα ήτο ευτυχής, αν ενωρίς εξηπλώνετο. Δια της εξαπλώσεώς του ο ελληνισμός εις τα παράλια της Μεσογείου επήρεν εις χείρας του όλον σχεδόν το παγκόσμιον εμπόριον και μόνο οι Καρχηδόνιοι και οι υπολειφθέντες Φοίνικες ήσαν οι ανταγωνισταί εις τινα τμήματα της Μεσογείου. Οι Πέρσαι, οι οποίοι κατείχον την Μ. Ασίαν μέχρι του Μεγ. Αλεξάνδρου, δεν ημπόδισαν την οικονομικήν εξάπλωσιν του ελληνισμού εις τας χώρας των. Και αργότερα ακόμη επί των Ρωμαίων, οι οποίοι δεν έγιναν ποτέ καλοί έμποροι, οι Έλληνες κατά μέγα μέρος έχουν πάλιν το παγκόσμιον εμπόριον εις χείρας των. Οι κόλποι λοιπόν και οι λιμένες, οι οποίοι διευκόλυναν την έξοδον των Ελλήνων από την Βαλκανικήν Χερσόνησον εις την Μεσόγειον θάλασσαν, έκαμαν αυτούς λαόν κατ' εξοχήν εμπορικόν εις βαθμόν, τον οποίον δεν έφθασαν οι εμπορικοί των αντίπαλοι, οι Εβραίοι, οι Φοίνικες και οι Καρχηδόνιοι. Με την εμπορικήν εξάπλωσιν του ελληνισμού συνδέεται και η μοναδική πολιτιστική εργασία του. Οι μετανάσται και έμποροι γνωρίζουν όλοι τον αρχαίον κόσμον και η σύγκρουσις των γνώσεων τούτων οδήγησεν εις την τόσον ταχείαν και μοναδικήν ανάπτυξιν του ελληνικού πολιτισμού.

Μ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ

Μέχρι του Μ. Αλεξάνδρου ο ελληνισμός σκορπίζεται εις τα παράλια της Μεσογείου. Ο Μ. Αλέξανδρος φθάνει έως το σημερινόν Τουρκεστάν και τας Ινδίας και όλο αυτό το απέραντον κράτος ανοίγεται εις το ελληνικόν εμπόριον. Οι εμφύλιοι αγώνες των Διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου δεν ημπόδισαν την οικονομικήν ανάπτυξιν της Ασίας, ούτε την διάδοσιν του ελληνικού πολιτισμού. Δι' αυτό, ενώ το Κράτος του Μ. Αλεξάνδρου δεν ημπορεί να διατηρηθεί ενιαίον ούτε πλήρες, εν τούτοις η ελληνική του επίδρασις παραμένει αμείωτος και ως προς την εκπολιτιστικήν του δύναμιν ημπορεί να θεωρηθεί το έργον του Μ. Αλεξάνδρου μοναδικόν και αιώνιον.

Αι απέραντοι χώραι εις ας επήγεν ο Μ. Αλέξανδρος είναι πλούσιαι και επομένως εννοείται ευκόλως πως και πηγαίνουν εις την Ασίαν ως υπάλληλοι, ως στρατιώται και αξιωματικοί, ως τεχνίται, ως έμποροι, ως βιομήχανοι, ως κτηματίαι, ως τοκογλύφοι. Οι διάδοχοι του Μ. Αλεξάνδρου χρειάζονται τους Έλληνας ως στήριγμα κατά των Ιθαγενών και δι' αυτό παρέχουν οικονομικά και πολιτικά προνόμια (ασυδοσίαν μερικήν, αυτονομίαν τινά κλπ.) εις παλαιάς ή νέας πόλεις, όπου συρρέουν οι Έλληνες. Έτσι εξηγείται πώς εδημιουργήθησαν τόσαι ελληνικαί πόλεις προ πάντων εις το κράτος των Σελευκιδών, εις την Συρίαν και Μεσοποταμίαν με την Αντιόχειαν, την Σελεύκειαν κλπ. Η ύπαιθρος χώρα ούτε εις την Συρίαν ούτε εις την Αίγυπτον έγινεν ελληνική και δι' αυτό αργότερα θα αρχίσει η αντίδρασις των ιθαγενών κατά των Ελλήνων των πόλεων και αυτή θα ευκολύνει την αραβικήν κατάκτησιν τον έβδομο μ. Χ. αιώνα. Η ύπαιθρος χώρα έγινεν το στήριγμα του βυζαντινού κράτους και δι' αυτό υπήρχον μέχρι των ημερών μας Έλληνες γεωργοί και ποιμένες και εις τον Πόντον και εις την Καππαδοκίαν. Η εξελλήνισις της υπαίθρου της Μ. Ασίας έγινε πολύ αργά, εις διάστημα μιας χιλιετηρίδος, διότι οι Ρωμαίοι δεν ημπόδισαν αλλά μάλλον ενίσχυσαν τον ελληνικόν πολιτισμόν και την εξάπλωσίν του. Η εξελλήνισις της Μ. Ασίας είναι και το μόνον αντάλλαγμα δια την διασποράν και απώλειαν του ελληνισμού εις τας πόλεις της Συρίας, της Μεσοποταμίας και της Αιγύπτου. Αν ο ελληνισμός της Μ. Ασίας περιορίζετω μόνον εις τας πόλεις, όπως εις την Συρίαν, την Μεσοποταμίαν και την Αίγυπτον, θα εχάνετο και αυτός, όπως εκείνος, περιεσώζετο μέρις ημών μέρος του ελληνισμού.

O γάμος του Αλέξανδρου με τη Ρωξάνη. Περσικός τάπητας.

Η εξάπλωσις του ελληνισμού εις την Ασίαν επέφερεν ολιγανθρωπίαν και σχεδόν ερήμωσιν εις πολλάς επαρχίας της παλαιάς Ελλάδος, η οποία και ηυκόλυνε την υποδούλωσιν αυτής εις τους Ρωμαίους. Όταν ο Ρωμαίος στρατηγός Μόμμιος ήλθε κατά της Κορίνθου, ο στρατηγός Δίαιος έδωκε την ελευθερίαν εις δώδεκα χιλιάδας δούλους δια να υπερασπίσουν την Ελλάδα κατά των Ρωμαίων. Αλλ' ήτο δυνατόν οι δούλοι να σώσουν την ελληνικήν ελευθερίαν; και μετά την ρωμαϊκήν κατάκτησιν εξακολουθούν οι Έλληνες να φεύγουν εις την Ασίαν και την Αίγυπτον. Είναι ενδιαφέροντα όσα σχετικά γράφει ο Στράβων (388,1) περί της Αρκαδίας: "αίτε πόλεις υπό των συνεχών πολέμων ηφανίσθησαν ένδοξοι γενόμεναι πρότερον, την τε χώραν οι γεωργήσαντες εκλελοίπασιν εξ εκείνων έτι των χρόνων εξ ως εις την προσαπαγορευθείσαν Μεγάλης Πόλιν". Πολλάς άλλας ειδήσεις έχομεν περί της ολιγανθρωπίας της παλαιάς Ελλάδος και εννοούμεν επομένως πως οι Γότθοι τόσον εύκολα τον τρίτον αιώνα έφθασαν μέχρι των Αθηνών και τον τέταρτον μέχρι Πελλοπονήσου και πως αργότερον κατέβησαν και Σλάβοι σιγά - σιγά μέχρι του Ταϋγέτου, όχι ως κατακτηταί αλλ' ως ποιμένες! Αν η παλαιά Ελλάς είχε πυκνόν σχετικώς πληθυσμόν εις την ύπαιθρον, δεν ήτο δυνατόν οι Σλάβοι τουλάχιστον να καταβούν εις την Ελλάδα. Μετά τον Μ. Αλέξανδρον λοιπόν γενέθλια ο ελληνισμός σιγά - σιγά μετακινήθει και ήκμασεν εις την Ασίαν, ενώ η παλαιά Ελλάς έπαθεν ερήμωσιν ή υπέστη μεγάλην ελάττωσιν του πληθυσμού της.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΙΣ

Ο ελληνικός πληθυσμός που επήγεν εις την Ασίαν έχει την ερευνητικήν δεξιότητα του ελληνικού πνεύματος και τας παραδόσεις τας φιλομαθείς και δι' αυτό θα αναπτύξει πνευματικώς τας χώρας, όπου θα κατοικήσει. Πριν ομιλήσωμεν περί της αναπτύξεως αυτής πρέπει να ίδωμεν την οικονομικήν κατάσταση της Ασίας.

Όταν ο Μ. Αλέξανδρος επήγεν εις την Περσίαν, εύρεν αμυθήτους θησαυρούς κεκρυμμένους και τους έθηκεν εις κυκλοφορίαν. Και μόνον αυτό το γεγονός χαρακτηριστικώς δεικνύει την επελθούσαν οικονομικήν διαφοράν. Εκτός των τεραστίων χρηματικών μέσων, που ετέθησαν εις κυκλοφορίαν, οι Έλληνες ήσαν ο καταλληλότατος λαός δια να αναπτύξουν το εμπόριον της Ασίας. Και πράγματι τούτο έγινε και τα εμπορεύματα της Ασίας (αρώματα, πολύτιμοι λίθοι, μέταλλα κλπ.) μεταφέρονται εις την Μεσόγειον και τανάπαλιν. Και το ελεφαντοστούν της Αφρικής ήρχισε δια της Ερυθράς Θαλλάσης να έρχεται εις Ευρώπην και τούτο θα γίνεται και κατά τους έπειτα χρόνους επί Ρωμαίων και Βυζαντινών.

Οι Έλληνες θαλασσοπόροι ταξιδεύουν εις τον Ινδικόν ωκεανόν και ο περίφημος Ίππαλος ανακαλύπτει τα περιοδικά ρεύματα και ευκολύνει και τώρα και δια τους έπειτα χρόνους τα ταξίδια εις την Ινδικήν. Γνωστόν είναι και το ταξίδι του περίφημου Βυζαντινού Κοσμά του Ινδικοπλεύστη, όστις έφθασε μέχρι Ταπροβάνης, της σημερινής Κεϋλάνης. Άλλος θαλασσοπόρος, ο Φίλων, παρέπλευσε την χώραν του ελεφαντοστού, την ανατολικήν Αφρικήν και άλλος, ο Πατροκλής, εξηρεύνησε την Κασπίαν θάλασσαν κατ' εντολήν των Σελευκιδών. Άλλος θαλασσοπόρος, ο Πυθέας, από την Μασσαλίαν αυτός, έφθασεν εις την Αγγλίαν και την Βόρειον θάλασσαν.

Οι Έλληνες λοιπόν μετά τον Μ. Αλέξανδρον δεν αρκούνται εις την Μεσόγειον θάλασσαν, ούτε εις το μέχρι των Ινδιών εμπόριον, εκμεταλλεύονται την Ερυθράν και τολμούν να προχωρήσουν εις τον Ινδικόν ωκεανόν αφ' ενός και εις τον Ατλαντικόν αφ' εταίρου. Το παγκόσμιον εμπόριον (μετά την καταστροφήν μάλιστα των Καρχηδονίων) είναι εις χείρας των Ελλήνων και επί των Διαδόχων και επί των Ρωμαίων και κατά την πρώτην χιλιετηρίδα του Βυζαντινού κράτους, προ της αναπτύξεως δηλ. των Βενετών και των Νορμανδών. Από την έκβασιν του εμπορίου αυτού φαίνεται η οικονομική σημασία του έργου του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Την ενίσχυσιν του εμπορίου επιδιώκουν διάφορα έργα των Διαδόχων. Εις την Συρίαν και την Αίγυπτον έγιναν έργα αποξηραντικά, δια τον οποίων απεδόθησαν εις την καλλιέργειαν μεγάλαι εκτάσεις. Επίσης έγιναν διώρυχες και διοχετεύσεις υδάτων και μηχανικαί εργασίαι, κατασκευή αντλιών κλπ. δια των οποίων εκαλλιεργήθη καλύτερον η χώρα και ηύξησεν η παραγωγή. Ουδέποτε εις την αρχαίαν εποχήν εκαλλιεργήθη καλύτερον η Συρία, η Μεσοποταμία και η Αίγυπτος. Η τελευταία χώρα ήτο ο σιτοβολών και της Ρώμης και του Βυζαντίου μέχρι της εποχής των Αράβων, ότε αρχίζει η παρακμή. Σχετικά με την ανάπτυξιν της γεωργίας είναι και η ανάπτυξις της βιομηχανίας του λίνου και παπύρου εις την Αίγυπτον και διάφορα μονοπώλια. Είναι χαρακτηριστικόν ότι ενώ η εμπορική δεξιότης των Εβραίων προκαλεί εις τους Ρωμαίους, όπως και εις νεωτέρους χρόνους, αντισημιτισμόν, εις την Αλεξάνδρειαν επί των Πτολεμαίων έχουν ούτοι προνόμια, εργάζονται ελευθέρως και εξελληνίζονται γλωσσικώς (όχι θρησκευτικώς), αφού δα μετέφρασαν τότε και την Παλαιάν Διαθήκην εις την ελληνικήν.

Από την εκστρατείαν λοιπόν του Μ. Αλεξάνδρου προήλθε δια των Ελλήνων μεγάλη οικονομική ανάπτυξις του αρχαίου κόσμου, την οποίαν δεν θα ημπορέσει να συνεχίσει η Ρώμη, η οποία δεν καταλαβαίνει τα οικονομικά ζητήματα και παρεμβάλλει πολλά εμπόδια εις την οικονομικήν ανάπτυξιν. Τον τρίτον και τέταρτον μ.Χ. αιώνα το οικονομικό χάος με τας συνεπείας του φέρει την παρακμήν και διάλυσιν του Ρωμαϊκού κράτους και μόνον η μεταφορά της πρωτευούσης υπό του Μ. Κωνσταντίνου εις την Κωνσταντινούπολιν θα περισώσει και διατηρήσει επί μίαν ακόμη χιλιετηρίδα το εξελληνιζόμενον βαθμηδόν Βυζαντινόν Κράτος.

Πρέπει να παρατηρήσωμεν ότι η οικονομική ανάπτυξις του αρχαίου κόσμου δια των Ελλήνων δεν απέβη εις όφελος όλων των κοινωνικών τάξεων. Οι ιθαγενείς γεωργοί και εργάται μισούν τους Έλληνας και εις πρώτην ευκαιρίαν θα εκδηλώσουν το μίσος των. Αλλά πρέπει συγχρόνως να τονισθεί ότι ουδέποτε προ των Άγγλων (1878) οι ιθαγενείς της Αιγύπτου κλπ. έζησαν καλύτερα. Και οι δούλοι έζησαν καλύτερα υπό τους Έλληνας παρά υπό τους Ρωμαίους ή άλλους λαούς.

Την μετακίνησιν του ελληνισμού προς την Ασίαν καταλαμβάνει κανείς ευκόλως, αν παρατηρήσει πόθεν προέρχονται οι ποιηταί και ρήτορες και φιλόσοφοι των μετά τον Αλέξανδρον χρόνων. Παραμένουν μεν αι Αθήναι πάντοτε η ιερά πόλις των Μουσών, όπου διδάσκουν οι φιλόσοφοι μέχρι του 529 μ.Χ. όπου ήρχοντο Ρωμαίοι και Έλληνες πανταχόθεν να διδαχθούν, αλλ' ολίγιστοι είναι πλέον οι μεγάλοι δημιουργοί του πνεύματος από την παλαιάν Ελλάδα, ακριβώς διότι ο πληθυσμός τόσον ηλαττώθη. Πλην του παλαιοτέρου Μενάνδρου (291 π.Χ.) και τινών ποιητών της νέας κωμωδίας των οποίων τα έργα δεν εσώθησαν, κυρίως ο φιλόσοφος ιστορικός Πολύβιος κατά τον 2^ον π.Χ. αιώνα είναι ο κυριώτατος πνευματικός αντιπρόσωπος της παλαιάς Ελλάδος, όπως δια τους μετά Χριστόν χρόνους είναι ο Πλούταρχος, πολύ δε ολιγώτερον ο Ηρώδης ο Αττικός και ο Δέξιππος. Τον κόσμον διδάσκουν και διευθύνουν πνευματικώς τα κλασσικά έργα της παλαιότερης ελληνικής ποιήσεως, φιλοσοφίας, ιστορίας, ρητορικής κλπ. Η γονιμότης και επίδρασις των έργων τούτων είναι αιωνία και ο ελληνισμός της Ασίας και οι Ρωμαίοι ακόμη εκείθεν εμπνέονται και δημιουργούν. Το ελληνικόν πνεύμα μέχρι του πρώτου π. Χ. αιώνος διατηρεί την ικανότητα της προσαρμογής και την δημιουργικότητά του και την πρωτοτυπίαν του.

Η εξάπλωσις του ελληνισμού μέχρι των Ινδιών και η κοσμοπολιτική κυβέρνησις του Μ. Αλεξάνδρου κατέστησε τρόπον τινά αναγκαίαν και την κοσμοπολιτικήν φιλοσοφίαν των Στωϊκών, των οποίων οι κυριώτατοι αντιπρόσωποι είναι από την Ασιατικήν Ελλάδα: Ζήνων ο Κιτιεύς από την Κύπρον, Κλεάνθης από την Αιολίδα της Μ. Ασίας, Χρύσιππος από την Κιλικίαν, Παναίτιος από την Ρόδον, Ποσειδώνειος από την Απάμειαν της Συρίας. Η μεγάλη ηθική σημασία της Στωϊκής φιλοσοφίας φαίνεται από την επίδρασιν που είχεν εις τα λεπτότερα ρωμαϊκά πνεύματα, εις τον Κικέρωνα, τον Σενέκαν, τον Μάρκον Αυρήλιον και τόσους άλλους. Η ανθρωπιστική επίδρασις της Στωϊκής φιλοσοφίας έφθασε μέχρι της ρωμαϊκής νομοθεσίας και αυτό δεικνύει το μέγα έργο των φιλοσόφων τούτων του Ασιατικού ελληνισμού.

Αλλά και οι Νεοπυθαγόρειοι (Απολλώνιος π. χ. ο Τυανεύς) και οι Νεοπλατωνικοί μετά Χριστόν όλοι σχεδόν προέρχονται από τον ελληνισμόν της Ασίας και της Αιγύπτου : ο κυριώτατος θεμελιωτής του Νεοπλατωνισμού, ο Πλωτίνος ήτο από την Αίγυπτον, ο Πορφύριος από την Τύρον, ο Ιάμβλιχος επίσης από την Συρίαν, ο Πρόκλος από την Λυκίαν κλπ. Νομίζει κανείς ότι εστείρευσε το πνεύμα της παλαιάς Ελλάδος, ενώ πρόκειται απλώς περί μετακινήσεως του πληθυσμού εις την Ασίαν.

Καλλιτέχνας έχει περισσότερους η παλαιά Ελλάς και μετά τον Μ. Αλέξανδρον, οι οποίοι πηγαίνουν να εργασθούν εις την Ιταλίαν ή την Ασίαν ή την Αίγυπτον. Διότι εκεί γίνονται κτίρια μεγάλα, παλάτια και ναοί και αγάλματα. Έτσι βλέπομεν ότι ο καλλιτέχνης Βρύαξις επήγεν εις την Αίγυπτον και έπλασε τον Αιγύπτιον θεόν Σάραπιν κατά ομοίωμα ελληνικών θεών δια τον καταστήσει προσιτόν εις τους Έλληνας. Έλληνες καλλιτέχναι έφθασαν μέχρι των Ινδιών και επηρέασαν την διαμόρφωσιν του θεού Βούδδα, ο οποίος συνετέλεσεν από του τρίτου π. Χ. αιώνος εις την επιβολήν του Βουδδισμού και την καταπολέμησιν του Βραχμανισμού.

Οι Έλληνες καλλιτέχναι της Ασίας και της Αιγύπτου έχουν την ικανότητα να προσαρμόζονται εις τας νέας ανάγκας και δημιουργούν νέας τεχνοτροπίας και νέους ρυθμούς. Εις την αρχιτεκτονικήν εισάγεται η καμπύλη γραμμή, η οποία εις την ρωμαϊκήν και έπειτα εις την χριστιανικήν τέχνην έχει τόσην σημασίαν. Οι γλύπται δεν αρκούνται πλέον εις την ιδανικήν ομορφιάν και την ηρεμίαν της φειδιακής τέχνης. Νέοι εθνολογικοί τύποι, όσον άσχημοι και αν είναι, τύποι από την ζωήν του δρόμου, αυτή η ασχήμια απασχολεί τους καλλιτέχνας, οι οποίοι δημιουργούν νέα αριστουργήματα. Την δύναμιν και σημασίαν των μετά τον Αλέξανδρον Ελλήνων καλλιτεχνών φανερώνει η μέχρι Ινδιών και Κίνας ακόμη επίδρασις, αλλά προ πάντων τα έργα της Ιταλίας. Χωρίς τους Έλληνας καλλιτέχνας είναι αδύνατον να φαντασθώμεν ρωμαϊκήν τέχνην και αυτό δεικνύει την παγκόσμιαν αξίαν της ελληνικής καλλιτεχνίας.

Όπως περί των γραμμάτων ούτω πρέπει να ισχυρισθώμεν περί της επιστήμης ότι μετά τον Μ. Αλέξανδρον καλλιεργείται κυρίως από τους Έλληνας της Ασίας και της Αιγύπτου και προ πάντων εις την Αλεξάνδρειαν, έπειτα δε εις την Πέργαμον, την Ρόδον και αλλαχού. Μεγαλοπρεπές υπό πάσαν έποψιν είναι το ιερόν της επιστήμης, το Μουσείον της Αλεξανδρείας, το πρότυπον ίδρυμα όλων των μέχρι σήμερον επιστημονικών ινστιτούτων, και μεγαλοπρεπείς είναι η ανάπτυξις της ελληνικής επιστήμης προ πάντων εις την χώραν των Πτολεμαίων. Ο μέγας Αρχιμήδης από τας Συρακούσας, ο Απολλώνιος ο Περγαίος, ο "μέγας γεωμέτρης", Αρίσταρχος ο Σάμιος, Ερατοσθένης ο Κυρηναίος, ο Ευκλείδης, ο Κτησίβιος εδιδάχθησαν ή εδίδαξαν εις την Αίγυπτον και έκαμαν τας πρώτας μεγάλας μαθηματικάς, αστρονομικάς και μηχανικάς ανακαλύψεις, τας οποίας θαυμάζει ο σημερινός κόσμος. Εις το Μουσείον της Αλεξανδρείας εκαλλιεργήθει το πρώτον κατά θαυμαστόν τρόπον και η φιλολογική επιστήμη και ανεκαλύφθη ούτως ειπείν η "γραμματική" και εχρησίμευσεν ως υπόδειγμα δια τας φιλολογίας όλων των λαών. Οι πρώτοι μεγάλοι φιλόλογοι της Αλεξανδρείας είναι Αριστοφάνης από το Βυζάντιον, Ζηνόδοτος από την Έφεσον και Αρίσταρχος από την Σαμοθράκην.

Και μόνον η μεγαλουργός ανάπτυξις της επιστήμης, προ πάντων των μαθηματικών και της φιλολογίας (αλλά και της γεωγραφίας, της ιατρικής κλπ.), αρκεί να τάξη τον μετ' Αλέξανδρον ελληνισμόν εφάμιλλον εις δημιουργόν πρωτοτυπίαν προς τον παλαιόν ελληνισμόν, τον δημιουργήσαντα την μεγάλην ποίησιν και φιλοσοφίαν. Ο άλλος κόσμος των νικητών Ρωμαίων και των άλλων λαών δεν κατορθώνει ούτε να μιμηθεί καν τους Έλληνας επιστήμονας. Και καθ' ην εποχήν η παλαιά Ελλάς είναι πολιτικώς πτώμα και υποδουλώνεται εις τους Ρωμαίους, ένας Ασιάτης Έλλην, ο εκ Νικαίας Ίππαρχος (190-120 π. Χ.) ανακαλύπτει εκατοντάδας αστέρων εις την Ρόδον, σαν να θέλει να ειπή ότι και νικημένος ο ελληνισμός θα φωτίζει αυτός τον κόσμον.

Ο νόμος με την προστασίαν της Θέμιδος και της Δίκης είναι κατ' ουσίαν ελληνική ανακάλυψις. Εχρειάσθησαν "δρακόντεια" και αιματηρά μέτρα δια να περιορισθεί η αυθαιρεσία του ισχυρού, του βασιλέως ή φυλάρχου ή ολιγαρχικού έπειτα. Η Ελλάς πρώτη εδημιούργησε τον πολίτην και όλας σχεδόν τας μορφάς του πολιτεύματος (βασιλείαν, τυραννίαν είδος δηλ. φασισμού, δημοκρατίαν πολλών μορφών, στρατιωτικών κομμουνισμόν εις την Σπάρτην και διαφόρους μορφάς κρατικού σοσιαλισμού ή απόλυτον θεοκρατικήν μοναρχίαν εις την Ασίαν κλπ.) και ευρήκε τους διαφόρους τύπους συμμετοχής εις την διοίκησιν της χώρας. Μόνον ένα πνεύμα τόσον ελεύθερον και γόνιμον ηδύνατο να κάμει τας μεγάλας και χρησιμωτάτας ανακαλύψεις δια την κυβέρνησιν των λαών. Η Ρώμη ευρήκεν ετοίμην όλην την εργασίαν και δεν έχει να φροντίσει παρά περί των λεπτομερειών και της εφαρμογής αυτών. Τους πρώτους όμως νόμους τους εδιδάχθει από την Ελλάδα. Η μεγάλη νομοθετική εργασία ανήκει εις την παλαιάν Ελλάδα την προ του Μ. Αλεξάνδρου. Όταν ο ελληνισμός επήγεν εις την Ασίαν και ευρήκε λαούς συνηθισμένους εις την δουλείαν και την κατάπτωσιν, δεν ημπόρεσε να τους αναπτύξει δημοκρατικώς, τους κυβερνά θεοκρατικώς και αυτός. Κυβερνά δηλαδή καθ' όν τρόπον θα κυβερνήσουν και οι Ρωμαίοι έπειτα, οι οποίοι εις τόσας λεπτομερείας θα μιμηθούν το δίκαιον το εφαρμοσθέν υπό των Διαδόχων. Οι πάπυροι προ πάντων αλλά και επιγραφαί μας προσκομίζουν καθ' ημέραν νομοθετικάς λεπτομερείας, τας οποίας βλέπομεν έπειτα και εις το Ρωμαϊκόν δίκαιον. Βεβαίως αι άπειροι λεπτομέρειαι, τας οποίας προσέθηκεν εις το δίκαιον το πρακτικόν και ιεραρχικόν πνεύμα του Ρωμαίου, αποτελούν μεγάλην υπηρεσίαν εις τον κόσμον, αλλά δεν δύνανται να εξισωθούν προς τας μεγάλας γραμμάς, τας οποίας έθηκεν ο παλαιότερος ελληνισμός δια την κυβέρνησιν των λαών. Δεν είναι Δε δευτερευούσης σημασίας το γεγονός, ότι και οι μεγαλύτεροι νομοδιδάσκαλοι και νομοθέται της Ρώμης, ο Παπινιανός και ο Ουλπιανός προέρχονται από την Συρίαν και, αν δεν είναι γνήσιοι Έλληνες, πάντως είναι εμπνευσμένοι από την ελληνικήν φιλοσοφίαν και από τον ελληνικό πολιτισμόν. Ακόμη πρέπει να σημειωθεί η δημιουργία του ναυτικού δικαίου από την περίλαμπρον Ρόδον, όπου το ελληνικόν πνεύμα (εκεί δίδαξε και ο ανωτέρω μνημονευθείς μαθηματικούς Ίππαρχος) διετήρησεν όλην την γονιμότητα και πρωτοτυπίαν του. Εις το σημείον του δικαίου ο Ελληνισμός της Ασίας και της Αιγύπτου δεν δύναται να καυχηθεί ότι προσέφερεν υπηρεσίας εις τον κόσμον, όσας η παλαιά Ελλάς. Μόνον η Ρόδος, η εγγυτέρα προς την Ελλάδα, είναι εφάμιλλος της μητροπόλεως δια την ανακάλυψιν του ναυτικού δικαίου.

Ο Έλλην πρώτος εκαλλιέργησεν εις μέγαν βαθμόν την αγάπην της ελευθερίας, της ανεξαρτησίας του πολίτου. Και εις αυτά τα θρησκευτικά ζητήματα ο Έλλην σκέπτεται ελευθέρως, δεν γνωρίζει κανένα “φανατισμόν”, ούτε την λέξιν αυτήν. Αυτή η υπερβολική ελευθερία έμελλε να αποβή μοιραία και επιβλαβής δι’ αυτόν εις την Ασίαν και την Αίγυπτον.

Και ο Μ. Αλέξανδρος και οι Διάδοχοι τηρούν φιλελεύθεραν στάσιν απέναντι των διαφόρων θρησκειών και δεν θέλουν ουδέ κατ’ ελάχιστον να ενοχλήσουν ουδέ τας χειροτέρας θρησκείας της Συρίας και της Μικράς Ασίας. Τουναντίον μάλιστα! Αυτοί οι Έλληνες δέχονται και προσκυνούν αιγυπτιακάς και μικρασιατικάς θεότητας, τας οποίας εισάγουν και εις την Ελλάδα. Έτσι εισήχθη πολλαχού εις την παλαιάν Ελλάδα η θρησκεία των αιγυπτιακών θεών. Ισίδος και Σαράπιδος.

Μόνον προς την περσικήν θρησκείαν αισθάνονται αντίδρασιν οι Έλληνες και δι’ αυτό το Μίθραια, ήτοι τα ιερά του Μίθρα, ευρίσκονται εις διάφορα μέρη όλης της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (τελευταίον ανεκαλύφθη εν Μιθραίον εις την Σερβίαν), αλλ’ όχι εις την παλαιάν Ελλάδα. Μόνο εις την Ασίαν οι Έλληνες συνεφιλιώθησαν εν μέρει με την περσικήν θρησκείαν και ενιαχού παρά ελληνικούς θεούς λατρεύουν και τον Μίθραν.

Η προσοχή των Ελλήνων προς ασιατικούς και προ πάντων αιγυπτιακούς θεούς φέρει βαθμηδόν την θρησκευτικήν υποδούλωσιν των Ελλήνων εις αυτούς. Αι γυναίκες πρό πάντων, αι οποίαι κατά μέγα μέρος εις τα ελληνικά σπίτια είναι ιθαγενείς, φέρουν την θρησκείαν των και τα σχετικάς δεισιδαιμονίας και προλήψεις και βαθμηδόν επηρεάζουν τον ασιατικόν και αιγυπτιακόν ελληνισμόν. Έτσι δυνάμεθα να είπωμεν ότι διακόσια περίπου χρόνια μετά τον Μ. Αλέξανδρον ήτοι κατά τον πρώτον π.Χ. αιώνα οι Έλληνες εκεί κάτω είναι διάφοροι των παλαιωτέρων Ελλήνων. Έχασαν την παλαιάν ελευθερίαν απέναντι της θρησκείας της ελληνικής, τώρα πιστεύουν και εξαρτώνται από τους ξένους θεούς, από τα μυστήριά των, τον μυστικισμόν τους.

Επί Ρωμαιών η κατάστασις εχειροτέρευσε, διότι και η διοίκησις εχειροτέρευσεν. Οι Ρωμαίοι μετεχειρίσθησαν τους ξένους, τους μη Ρωμαίους πολίτας μάλιστα, πολύ χειρότερα από τους Έλληνας κατακτητάς και επομένως οι υπήκοοι, κατέφυγαν εις την σωτηρίαν της θρησκείας. Όπως λέγει έξοχος ιστορικός, ο Eduard Meyer, όταν οι άνθρωποι απελπισθούν από τας κυβερνήσεις και τους νόμους, ζητούν την σωτηριάν των από την θρησκείαν. Το Ρωμαϊκόν λοιπόν κράτος μάλιστα εις τους χρόνους της παρακμής , ενισχύει, χωρίς να το εννοή, την δύναμιν των διαφόρων θρησκειών και προσθέτει εις αυτάς και τη λατρείαν του αυτοκράτορος της Ρώμης. Ο αυτοκράτωρ πρέπει να έχη λατρείαν θρησκευτικήν δια να κυβερνά ευκολώτερα και να ακούεται και αυτό το γεγονός δεικνύει την δύναμιν της θρησκείας κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους.

Εν μέσω του θρησκευτικού χάους, των διαφόρων δηλ. θρησκειών, αί οποίαι τρόπον τινά υπόσχονται σωτηρίαν εις τους οπαδούς των και απαλαγήν από τα δεινά του Ρωμαϊκού κράτους, ενεφανίσθη ο χριστιανισμός με το κύρηγμα της αγάπης, της φιλανθρωπίας, της κοινωνικής αλλυλεγγύης. Αλλ’ ο Χριστός ενεφανίσθη εις την χώραν των Ιουδαίων και, παρά την σταύρωσίν του υπό των συμπολιτών του, τα ανώτερα διδάγματα εβράδυναν να διαδοθούν έργω και λόγω. Οι αντισημιτικοί διωγμοί του Βεσπασιανού και του Τίφου έβλαπτον και τους χριστιανούς, διότι υπό πολλών εγίνετο σύγχυσις Ιουδαίων και Χριστιανών. Από του δευτέρου μ.Χ. αιώνος γίνεται γοργοτέρα η διάδοσις των χριστιανικών διδαγμάτων και αρχίζει έργω η εφαρμογή αυτών, αρχίζει η προστασία των πτωχών, των ορφανών, των χηρών υπό των ευπορωτέρων χριστιανών. Οι Έλληνες της Ασίας είναι θερμότερον εναγκαλισθέντες τον χριστιανισμόν, αφού μάλιστα και το Ευαγγέλιον και τα άλλα χριστιανικά βιβλία εγράφησαν ελληνιστί. Οι έλληνες ενισχύουν τώρα τον Χριστιανισμόν με τη σοφίαν των και βαθμηδόν θα γίνουν οι απολογηταί του, θα γίνουν οι πατέρες και θεολόγοι του και αυτοί προς πάντων κατά το τέταρτον αιώνα μ.Χ. θα αναπτύξουν όλην την χριστιανικήν διδασκαλίαν. Οι Λατίνοι, οι Αγύπτιοι, οι Σύροι κλπ. Θα μεταφρασούν εκ της ελληνικής τα λειτουργικά και όλα τα θεολογικά βιβλία ή θα γράψουν κατά τη διδασκαλίαν εκείνων. Ο χριστιανισμός με την φιλανθρωπικήν του εργασίαν και με την υποστήριξιν της ελληνικής σοφίας θα νικήση παρά τον πόλεμον, τον οποίον ανέλαβον κατ’ αυτού εις την Ανατολήν με τον Περσικόν κράτος των Σασσανιδών, εις την Δύσιν δε το Ρωμαϊκόν κράτος. Οι διωγμοί εξ ανατολών και εκ δυσμών ενισχύουν μάλλον τον χριστιανισμόν, κάμνουν γνωστοτέραν την αλληλεγγύην των χριστιανών και ελκύουν νέους οπαδούς. Υπό τοιαύτας συνθήκας είναι ευνόητον ότι ο χριστιανισμός εσάρωσε βαθμηδόν τας θρησκείας της Αιγύπτου, της Συρίας και της Μικράς Ασίας, τελευταίον Δε και την ελληνικήν. Μόνον η περσική θρησκεία του Μίθρα αντέστη νικηφόρως κατά του χριστιανισμού, κατά του οποίου μάλιστα ανέλαβε διωγμούς.

Ενώ δ’ οι Έλληνες της Ασίας γίνονται οι θερμότεροι οπαδοί του χριστιανισμού, οι Έλληνες της παλαιάς Ελλάδος αργά προσέρχονται εις τον χριστιανισμόν. Δι’ αυτό η λέξη Έλλην εδήλου τότε τον εθνικόν, τον μη χριστιανόν, και δι’ αυτό και τον 9^ον ακόμη αιώνα εις την Μάνην υπάρχουν “παλαιοί Έλληνες”, ήτοι εθνικοί, ειδωλολάτραι. Δια την πρόοδον όμως του χριστιανισμού δεν έχει σημασίαν η στάσις των Ελλήνων της παλαιάς Ελλάδος, διότι ούτοι ήσαν πλέον πολύ ολίγοι, ως είπωμεν ανωτέρω. Σημασίαν μέγιστην είχεν η στάσις των εκατομμυρίων Ελλήνων της Ασίας και δυνάμεθα ασφαλώς να είπωμεν ότι χωρίς τους Έλληνες τούτους και την ελληνικήν σοφίαν, ο χριστιανισμός θα διεδίδετο πολύ βραδύτερον και δεν γνωρίζομεν ποιαν ανάπτυξιν και έκτασιν θα ελάμβανε. Πάτως όχι οίαν έλαβε διά της υποστηρίξεως του ελληνισμού.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Η μετακίνησις του ελληνισμού εις την Ασίαν ωφέλησε κατά πρώτον λόγον τους Ασιάτας και τους Αιγυπτίους διά της οικονομικής αναπτύξεως των χωρών αυτών, δια της μεταδόσεως των γραμμάτων, της καλλιτεχνίας, καθόλου του πολιτισμού. Ο ίδιος ο ελληνισμός έπαθεν εξ αιτίας αυτής της μετακινήσεως διαφόρους συμφοράς : υπεδουλώθη πρώτον εις τους Ρωμαίους, έχασε δ’ αργότερα όλον τον ελληνισμόν τον διασκορπισθέντα εις την Αίγυπτον, την Συρίαν, την Παλαιστίνην. Εις αντάλλαγμα των απωλειών αυτών εκέρδισε τον εξελληνισμόν της υπαίθρου της Μικράς Ασίας, χωρίς την οποίαν δεν ήτο δυνατόν να κρατηθή το Βυζαντινόν Κράτος χίλια χρόνια. Εις τον ελληνισμόν οφείλεται και η ταχυτέρα διάδοσις και ασφαλεστέρα εξάπλωσις του χριστιανισμού, όστις εις αντάλλαγμα τρόπον τινά συνετέλεσεν εις τον εξελληνισμόν πολλών ξένων και την αριθμητικήν επομένως ενίσχυσιν του ελληνισμού. Άπειρα λοιπόν είναι τα προβλήματα, τα οποία επροκάλεσεν η μετακίνησις του ελληνισμού δια του Μ. Αλέξανδρου και παγκοσμίως η επίδρασις και σημασίας αυτής.

Ο τελευταίος χαιρετισμός του Μεγάλου Αλεξάνδρου

κείμενο: Κ. ΑΜΑΝΤΟΣ

παρουσίαση: Νότος γραφικές τέχνες