ล่ามภาษามือสื่อกลางของโลกแห่งความเงียบ

คอลัมน์อาชีพเด็ด
เรื่อง พุทธิเทพ

หลายๆ ครั้งทีคุณชมรายการข่าวทางช่อง 11 หรือ ชมการอภิปรายของสส. ในสภา คุณสังเกตไหมว่าที่มุมขวาล่างของหน้าจอโทรทัศน์จะปรากฏช่องสี่เหลี่ยมเล็กๆ ที่มีบุคคลคนหนึ่งปรากฏอยู่ในนั้นโดยใช้มือทั้ง 2 ข้าง แสดงท่าทาง
ต่างๆ เพื่อให้สอดคล้องกับเสียงอ่านข่าวอย่างที่คนปกติได้ยิน แม้การขยับมือของบุคคลเหล่านั้นจะไม่มีความสลักสำคัญอะไรกับคนหูดีอย่างเราๆ
ท่านๆ แต่พื้นที่ในกรอบสี่เหลี่ยมเล็กๆ นั้น กลับมีความหมายยิ่งใหญ่สำหรับ “คนหูหนวก” เพราะจะเป็นเสมือนการเปิดโลกทัศน์ให้คนหูหนวกได้รับรู้ข่าวสารเท่าเทียมกับคนปกติ ซึ่งการรับรู้ของพวกเขาจะเกิดขึ้นไม่ได้เลย หากขาดบุคคลสำคัญในการเป็นสื่อกลางแปลสื่อเสียงให้เป็นสื่อภาษาทางกาย บุคคล ที่ว่านั้นคือ “ล่ามภาษามือ”

“การเป็นล่ามภาษามือได้นั้น อันดับแรกตัวของล่ามเองต้องเปิดใจยอมรับก่อนว่า คนหูหนวกไม่ใช่คนด้อยโอกาส หากแต่เป็นเพียงบุคคลที่มีความแตกต่างจากเรา นั่นคือเราสื่อสารด้วยภาษาพูด แต่เขาสื่อสารด้วยภาษามือ เปรียบได้กับเราพูดกันด้วยภาษาไทย แต่คนต่างประเทศพูดกันด้วยภาษาอังกฤษ ดังนั้นเมื่อเรารับรู้ได้ว่าเขาแค่ “ต่าง” ไม่ใช่ “ด้อย” จากนั้นเราก็จะค่อยๆ ซึมซับวิถีชีวิตของเขา และพยายามเรียนรู้ซึ่งกันและกัน เมื่อทั้ง 2 ฝ่ายเรียนรู้ถึงกันได้อย่างถ่องแท้ เราก็ใช้ชีวิตร่วมกันได้ โดยไม่รู้สึกว่าเขาคือ บุคคลที่เป็นภาระของสังคม” คุณกนิษฐา รัตนสินธุ์ หนึ่งในล่ามภาษามือของสมาคมคนหูหนวกแห่งประเทศไทย กล่าวด้วยใบหน้ายิ้มแย้ม แม้ว่าเธอจะมีอาชีพเป็นล่ามภาษามือมานานกว่า 20 ปี แต่คุณเชื่อหรือไม่ว่าเธอได้ใช้เวลากว่า 15 ปีในการเรียนรู้ จนกระทั่งเข้าใจหลักการใช้ภาษามืออย่างแท้จริง ซึ่งสิ่งที่น่าทึ่งก็คือ เธอไม่ได้เรียนรู้จากตำราเล่มใดหรือถูกถ่ายทอดการสอนโดยอาจารย์คนไหน เพราะความเข้าใจทั้งหมดเธอได้มาจากการลองผิดลองถูกด้วยตัวเองทั้งสิ้น

“จุดเริ่มต้นมาจากการที่พี่ชายของดิฉัน เขาเป็นคนหูหนวก ดังนั้นเราจึงคุ้นเคยในการสื่อสารกับคนหูหนวกมาตั้งแต่เด็ก แต่เวลาคนในครอบครัวของเราจะคุยกับพี่ชายคนนี้ เราก็ใช้ภาษามือคุยกันในเรื่องพื้นๆ เช่น วันนี้ไปเจออะไรมา พี่ชายก็จะมาเล่าด้วยภาษามือคล้ายๆ กับเป็นภาษาพูด เราทุกคนก็จะเข้าใจได้โดยไม่รู้สึกว่ามันเป็นเรื่องยากเย็นอะไร ต่อมาเมื่อดิฉันเรียนจบ ปวส.เผอิญว่าช่วงนั้นพี่ชายที่เป็นคนหูหนวกได้เข้ามาทำงานที่สมาคมคนหูหนวกแห่งประเทศไทยพอดี และเห็นว่าที่สมาคมฯ ยังขาดแคลนล่ามภาษา
มือ จึงชักชวนให้ดิฉันมาทำงานเป็นล่ามภาษามือที่สมาคมฯ แม้ตอนนั้นดิฉันจะไม่เข้าใจว่าล่ามภาษามือเป็นอย่างไร แต่ก็ตกลงมาทำงานตามคำชวนของพี่ชาย

“เมื่อได้เข้ามาทำงานที่สมาคมจริงๆ เราก็ลองหัดสื่อสารภาษามือกับคนหูหนวกหลายๆ คน ซึ่งก็พอสื่อสารได้นะคะ เพราะมันก็เป็นภาษาพูดธรรมดาๆ หลังจากนั้น 1 เดือนผ่านไป ทางสมาคมฯ ก็ให้เราลองไปเป็นล่ามในการประชุม ซึ่งในครั้งนั้นเป็นการประชุมเรื่องการร่างพระราชบัญญัติฟื้นฟูผู้พิการ พอไปถึงปรากฏว่าเราแปลไม่ได้เลย เพราะคำที่ผู้เข้าร่วมประชุมพูดออกมาแต่ละคำเป็นศัพท์ทางวิชาการทั้งนั้น อย่างเช่น คำว่าพระราชบัญญัติ เนี่ยเราก็ไม่รู้แล้ว่าต้องทำมือยังไง คำว่ากฎหมายต้องทำมือยังไง คนที่มาเข้าร่วมประชุมเขาก็เลยติมาว่าทำไมล่ามของสมาคมฯ ถึงแปลไม่ได้เลย ซึ่งก็ทำให้เราท้อมาก เพราะไม่คิดว่าการเป็นล่ามภาษามือจะยากขนาดนี้ ตอนนั้นก็ปรึกษากับพี่ชายและเพื่อนๆ ที่สมาคม เขาก็บอกว่าอย่าท้อนะให้ลองตั้งใจฝึกฝนต่อ เพราะเชื่อว่าเราจะทำได้ ดิฉันก็ตั้งใจว่าจะลองใหม่ พอผ่านไปอีกสักประมาณ 3 เดือน ก็ไปเป็นล่ามในการประชุมอีก คราวนี้ดิฉันใช้วิธีแปลไป เขียนไป คือ คำไหนแปลได้ก็แปล คำไหนแปลไม่ได้ ก็ใช้วิธีเขียน ซึ่งมันก็จะดูติดๆ ขัดๆ แล้วก็ช้ามาก เราก็โดนตำหนิมาอีกว่าเป็นล่ามที่ใช้ไม่ได้เลย พอออกงาน 2 ครั้งแล้วโดนว่าขนาดนี้ ดิฉันจึงคิดว่าเราคงเป็นล่ามไม่ได้แล้วล่ะ ลาออกดีกว่า”

แม้ตั้งใจแน่วแน่ว่าจะปิดฉากการเป็นล่ามภาษามือ แต่กลับมีเสียงจากความเงียบประโยคหนึ่งที่ทำให้เธอฮึดสู้ได้อีกครั้ง “มีเพื่อนคนหูหนวกคนหนึ่ง เขาบอกกับดิฉันว่า อยากให้เราลองใหม่อีกครั้ง ถ้าครั้งนี้ลองทำแล้วทำได้ ก็ขอให้อยู่ต่อ แต่หากลองแล้วปรากฏว่ายังทำไม่ได้ แปลไม่ได้ หรือแพ้มันแล้วจริงๆ ก็ให้ลาออกไปเลย แม้เขาจะบอกเรามาแค่นี้ แต่ก็ทำให้ดิฉันอึ้งไปเลย เพราะมันเหมือนเป็นคำแนะนำที่ท้าทายเรามาก จากนั้นเราจึงให้คำมั่นกับเพื่อนคนนี้ว่า เราจะขอลองอีกครั้ง แล้วดิฉันก็พยายามฝึกการใช้ภาษามือมาเรื่อยๆ จนผ่านไปอีกประมาณ 3 เดือน คราวนี้เป็นการประชุมพระราชบัญญัติสมรรถภาพคนพิการ ดิฉันบอกตัวเองว่าต้องทำให้ได้ อย่างน้อยถ้าเรารู้แค่ไหน ก็ขอให้คนหูหนวกสามารถรับรู้ข้อมูลเท่าๆ กับเรา ซึ่งดิฉันใช้วิธีการแปลที่เรียกว่า สรุปแปล คือ ฟังผู้พูดจนจบประโยค จากนั้นจึงสรุปเป็นความเข้าใจและทำการแปลออกไปเรียกว่าครั้งนั้นดิฉันสื่อสารภาษามือได้ดีขึ้น คนหูหนวกสามารถรับรู้ได้ ดิฉันจึงบอกตัวเองว่าเราทำได้แล้ว และต่อไปนี้เราจะแปลแบบนี้ไม่ว่าจะเป็นล่ามให้กับการพูดในสถานที่ใดก็ตาม

“เวลาผ่านไปประมาณ 1 ปี เพื่อนหูหนวกคนเดิมก็บอกกับดิฉันว่าพัฒนาการในการใช้ภาษามือของดิฉันดีขึ้นมาก แต่สิ่งที่คนหูหนวกต้องการจริงๆ ไม่ใช่แบบนี้ เพราะคนหูหนวกต้องการรับรู้เท่าๆ กับคนหูดี ดังนั้นเมื่อดิฉันใช้วิธีการสรุปแปล ช่วงเวลาที่ผู้บรรยายพูดประโยคแรกจบดิฉันจึงจะเริ่ม
แปล ซึ่งการเริ่มของดิฉันก็จะทำไปพร้อมๆ กับการพูดในประโยคที่ 2 เมื่อดิฉันแปลประโยคแรกไปแล้ว ดิฉันก็ไม่ได้ฟังประโยคที่ 2 กว่าจะได้มาเริ่มจับใจความอีกทีมันเป็นการพูดประโยคที่ 3 แล้ว ดังนั้นการรับรู้ของคนหูหนวกจึงน้อยลงไป ดีไม่ดีการที่ดิฉันมัวแต่ไปใช้สมาธิในการสรุปใจความอาจจะทำให้ข้ามคำพูดอื่นๆ ไป จนความหมายของการพูดผิดเพี้ยนไปก็ได้ ดิฉันฟังอย่างนั้นก็เห็นด้วยนะคะ แต่ก็ไม่รู้ว่าจะฝึกอย่างไรเพื่อให้แปลได้ทันกับคำพูดที่เราได้ยิน เพื่อนคนหูหนวกก็เลยแนะนำมาว่าต่อจากนี้ไปหากได้ยินเสียงโทรทัศน์วิทยุ หรือเสียงอะไรก็ตาม ให้ทำมือแปลตามไปเลย ทำให้เป็นความเคยชินแล้วเราก็จะทำได้เอง ดิฉันก็ทดลองทำตามนั้น ทำมาเรื่อยๆ จนเกิดความคล่องตัว จนกระทั่งมีการประชุมใหญ่อีกครั้งของสภาคนพิการ จำได้ว่าครั้งนั้นผู้บรรยายพูดติดตลก แล้วเราก็จับน้ำเสียงเขาได้ จากนั้นก็ทำการแปลออกไปโดยแสดงสีหน้าไปพร้อมๆ กัน ปรากฏว่าคนหูหนวกสามารถหัวเราะได้พร้อมๆ กับคนหูดี จากนั้นดิฉันจึงเข้าใจอย่างถ่อง
แท้ว่า การเป็นล่ามภาษามือที่ดี ไม่ใช่แค่เพียงแค่แปลให้ทันผู้พูดเท่านั้น แต่เราต้องจับน้ำเสียงของผู้พูดให้ได้ว่า ขณะนั้นผู้พูดมีความรู้สึกสนุก เศร้า
ขึงขัง หรือรู้สึกอย่างไร จากนั้นเราจึงนำทั้งคำพูดและความรู้สึกของเขาสื่อสารมาถึงคนหูหนวก โดยผ่านทางการแสดงสีหน้าและภาษามือที่ถูกต้อง อย่างเช่น คำว่า ขอบคุณ หากพูดว่าขอบคุณก็แสดงท่ามือขอบคุณไปเฉยๆ แต่หากจะให้คนหูหนวกรับรู้ได้ถึงความอ่อนน้อม ผู้แปลจะต้องทำท่ามือขอบคุณพร้อมกับยิ้มและโค้งศีรษะเล็กน้อย จากคำว่าขอบคุณ ก็จะกลายเป็นขอบคุณค่ะ (ลากเสียง) ซึ่งในอีกหลายปีต่อมาก็ทำให้ดิฉันค้นพบการแปลภาษาขั้นสูงสุด นั่นคือ การแปลจากนามธรรมให้เป็นรูปธรรม กล่าวคือ สมมุติว่าคุณจะบรรยายให้คนหูหนวกได้เข้าใจความสวยงามของสถานที่แห่งหนึ่ง ซึ่งเขาไม่เคยไปมาก่อน คุณก็ต้องมีวิธีการแปลทีละขั้นเพื่อให้เขานึกภาพตามให้ได้ว่า ที่ว่าสวยนั้น สวยอย่างไร อ่อนช้อยอย่างไร เพื่อให้คนหูหนวกนั้นได้จินตนาการออกมาเป็นภาพได้ ซึ่งการแปลจนถึงขั้นนี้ ดิฉันต้องใช้เวลาเรียนรู้นานถึง 15 ปีกว่าจะทำได้”

ช่วงหลายปีที่ผ่านมา คุณกนิษฐาได้ใช้ความสามารถทางภาษามือไปเป็นล่ามให้กับเหตุการณ์ต่างๆ มากมาย ไม่ว่าจะเป็นการเป็นล่ามให้กับคนหูหนวกในการไปหาหมอ ขึ้นโรงพัก ทำใบขับขี่ ขึ้นศาล การแปลข่าว ไปจนกระทั่งการประท้วง แม้หลายๆ ครั้งจะเป็นการทำงานที่หนักและเหนื่อย แต่เธอกลับมองว่าเป็นความสุขใจมากกว่า “ผู้พิการทุกประเภทจำเป็นต้องมีสิ่งอำนวยความสะดวก อย่างคนตาบอดก็ต้องมีไม้เท้าคนขาเสียก็ต้องมีวิลแชร์ ล่ามภาษามือก็เช่นเดียวกัน เราเปรียบเหมือนสิ่งอำนวยความสะดวกให้แก่คนหูหนวก ดังนั้นดิฉันจึงภูมิใจกับอาชีพนี้มาก เพราะเราเป็นส่วนหนึ่งช่วยให้คนหูหนวกดำเนินชีวิตได้อย่างมีความสุข แต่อย่างไรก็ตาม ล่ามภาษามือในประเทศไทยยังถือว่ามีอยู่น้อยมาก เพราะมีแค่เพียงไม่ถึง 100 คนเท่านั้น ในขณะที่จำนวนของคนหูหนวกในประเทศไทยที่จดทะเบียนแล้วมีราวๆ 70,000 คน รวมกับที่ยังไม่จดทะเบียนอีกนับแสนคน และที่น่าเศร้าไปกว่านั้นก็คือ หลายๆ ครอบครัวที่มีบุคคลในครอบครัวเป็นคนหูหนวก คนหูหนวกเหล่านั้นมักจะไม่ได้รับการดูแล คนในครอบครัวก็ไม่ใส่ใจที่เรียนรู้วิธีการสื่อสารกับเขา ทำให้คนหูหนวกหลายคนกลายเป็นคนเก็บกด เครียด และแสดงออกในทางที่ไม่ถูกต้อง ดังนั้นจุดเริ่มต้นที่สำคัญที่สุดสำหรับคนหูหนวกคือ ความเข้าใจที่คนในครอบครัวต้องมีให้แก่เขา

“หลายคนอาจสงสัยว่าภาษามือของคนไทยกับคนต่างประเทศเหมือนกันหรือไม่ คำตอบคือไม่เหมือน เพราะภาษาถือว่าเป็นวัฒนธรรมเฉพาะของแต่ละชาติ เหมือนกับภาษาพูดที่คนไทยต้องใช้ภาษาไทย คนญี่ปุ่นก็ใช้ภาษาญี่ปุ่น ดังนั้นภาษามือก็เช่นกัน คนไทยจะมีวัฒนธรรมภาษามือไทย คนญี่ปุ่นหรือคนอังกฤษก็มีภาษามือเฉพาะของประเทศเขา และในปัจจุบันนี้กระทรวงศึกษาธิการก็ได้ประกาศให้ภาษามือไทยเป็นภาษาประจำชาติอีกภาษาหนึ่งของเราแล้วด้วยค่ะ”