โทรโข่งจากโลกเงียบ

หลายคนนึกว่าคนหูหนวกนั้น สบายกว่าคนพิการประเภทอื่นๆ แต่ความจริงแล้วความคิดนี้กลับกลายเป็นดาบสองคมตัดโอกาสพวกเขาให้เหลือ
น้อยที่สุดเพียงแค่ข้อจำกัดเรื่องการสื่อสารข้อเดียว ก็นำเรื่องร้ายๆ มาสู่พวกเขาได้มากเกินความคาดหมาย ทิพย์พิมล เกียรติวาทีรัตนะ ถอดความจากภาษามือให้รู้ถึงความคับขันเข้าขั้นบั่นทอนชีวิตรวมทั้งเผยความสัมพันธ์ดีๆ ของคนเงียบเหล่านี้กับเทคโนโลยีไร้สาย

วันๆ หนึ่งผู้ชายคนนี้ใช้บริการรับส่งข้อความผ่านโทรศัพท์มือถือ (SMS) กว่า 20 ครั้ง เพือ่ติดต่อธุรกิจการงาน ถามไถ่เพื่อนฝูงและกระชับ
ความสัมพันธ์ในครอบครัว

เดือนๆ หนึ่งเขาจึงเสียเฉพาะค่าส่งข้อความอิเล็กทรอนิกส์ไปไม่ต่ำกว่า 500 บาท สูงสุดเคยไปถึง 800 บาท ขนาดได้ส่วนลดจากโปรโมชั่นพิเศษมาช่วยผ่อนแล้ว

อาจพูดได้ว่าเขาคือ พรีเซ็นเตอร์ชั้นดีสำหรับบริการเสริม SMS เพราะพวกเขามีโทรศัพท์ไว้กดและอ่านเท่านั้น ไม่เคยได้ใช้บริการพูดคุยแม้สักครั้ง

...นี่อาจเป็นคุณสมบัติเฉพาะตัวของ สุรเชษฐ์ เลิศสัจญาณ วัย 38 ปี และเพื่อนๆ ร่วมสมาคมคนหูหนวกแห่งประเทศไทย

ล่ามไร้สาย

ถ้าให้เทียบความเร็วเป็นหน่วยวินาที สุรเชษฐ์มั่นใจว่าคนหูดีไม่มีทางกดส่งแมสเสจ (ข้อความ) ได้เร็วเท่าเขาแน่ เพราะต้องกดอย่างน้อย 20ครั้งต่อวัน แต่ละครั้งเขาก็จะใช้เต็มอัตรา 70 ตัวอักษร เพื่อสื่อความให้ได้ตามต้องการมากที่สุด

“กว่าจะคุยกันรู้เรื่องก็ต้องส่งหลายครั้ง เช่น นัดเจอกันไหม พอฝ่ายตรงข้ามตกลง ก็ต้องส่งไปใหม่อีกว่าที่ไหน เวลาเท่าไหร่ กว่าจะตกลงเรียบร้อยก็ต้องส่ง 2 – 3 ครั้ง” บทแปลภาษามือของสุรเชษฐ์

จุฑามาศ สุธนวัฒนาเจริญ เลขานุการสมาคมคนหูหนวกแห่งประเทศไทยช่วยเป็นล่ามให้สุรเชษฐ์ แปลต่อว่า นอกจากเพื่อนแล้ว เขายังชอบส่งข้อความไปคุยกับลูกวันละหลายๆ ครั้งด้วยความเป็นห่วง แต่แอบน้อยใจนิดๆ ที่ลูกไม่ยอมส่งตอบกลับมา ลูกชอบบอกว่ารับทราบแล้ว ไม่จำเป็นต้องส่งกลับมา อีกอย่างค่าบริการก็แพงด้วย

“เราใช้แต่ส่งแมสเสจอย่างเดียว มีมือถือเราก็สื่อสารกันเองง่ายขึ้น ไม่ต้องใช้ล่าม แต่มีปัญหาเรื่องค่าใช้จ่าย อย่างที่บอกไปว่ต้องส่งหลายครั้งกว่าจะรู้เรื่อง เราอยากได้ราคาที่ถูกกว่านี้หน่อย อย่างคนหูดีมีตู้โทรศัพท์สาธารณะใช้แค่ 1 บาทก็คุยกันรู้เรื่องแล้ว แต่เราครั้งละ 3 บาท แถมยังต้องส่งทีละหลายครั้ง สิทธิไม่เท่าเทียมกันเลย” ภาษามือตรงไปตรงมาของสุรเชษฐ์

โทรศัพท์มือถือกลายมาเป็นเพื่อนคู่ใจของคนหูหนวกตั้งแต่ช่วงเปิดตัวรุ่นเมนูภาษาไทยใหม่ๆ สุรเชษฐ์บอกว่า มีตัวแทนบริษัทมาเสนอขายถึงสมาคมพร้อมส่วนลดพิเศษ เพราะเห็นว่าอุปสรรคเมนูภาษาอังกฤษก่อนหน้านั้น ทำให้พลเมืองคนหูหนวกใช้งานได้แค่คำง่ายๆ ไม่กี่คำ ถ้าต้องการสื่อสารยาวๆ ก็ยังต้องพึ่งล่ามอยู่ดี

ก่อนหน้าจะสะดวกสบายกว่านี้ พลเมืองในโลกเงียบพยายามทุกวิถีทางในกาติดต่อสื่อสาร สมัยที่ยังไร้อุปกรณ์ใดๆ จะจัดประชุมกลุ่มกันทีต้องอาศัยวิธีเดินบอกกันเป็นภาษามือ ทันสมัยขึ้นมาอีกนิด เมื่อมีเครื่องโทรสารเข้ามา ก็ใช้วิธีเขียนภาพภาษามือหรือตัวหนังสือส่งบอกให้ทั่วถึงกัน ครั้นสู่ยุคทองของเพจเจอร์ อุปกรณ์จิ๋วตัวนี้ก็เป็นผู้ส่งสารชั้นดี แต่อย่างไรก็ยังต้องรบกวนคนหูดีให้โทรฝากข้อความให้ หรือ ฝากให้แปลเป็นภาษามืออีกทีเมื่อได้รับข้อความ เพราะคนหูหนวกหลายคนอ่านหนังสือไม่ออก

หลายคนมักนึกว่าคนหูหนวกสบายกว่าคนพิการประเภทอื่น แม้ฟัง-พูดไม่ได้ แต่ก็ทดแทนได้ด้วยการอ่านเขียน ซึ่งความจริงก็เป็นอย่างนั้นในหมู่คนหูหนวกในประเทศที่พัฒนาแล้ว แต่กับประเทศไทย เปอร์เซ็นต์การอ่านออกเขียนได้ของคนหูหนวกยังอยู่ในเกณฑ์น่าเป็นห่วง

“ระบบการศึกษาของเรา แม้แต่คนจบม.6 จากโรงเรียนสอนคนหูหนวก อ่านเขียนหนังสือยังไม่คล่อง ถามยาวๆ ไปก็ตอบกลับมาไม่ถูก ทั้งนี้เป็นเพราะครูที่จะสอนยังไม่มีภาษามือ ภาษามือไทยยังไม่สมบูรณ์ ฉะนั้นจึงสอนได้ไม่เต็มที่ ศัพท์วิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ที่ลึกซึ้งก็ไม่มีภาษามือ ครูเลยไม่รู้จะสอนอย่างไร เลยใช้วิธีเขียนบนกระดานแล้วให้อ่านเอา เด็กจึงอ่านไม่ค่อยออก” พวงแก้ว กิจธรรม ผู้จัดการมูลนิธิพัฒนาคนพิการแจงสาเหตุ

โดยสรุปคือ ไม่มีกระบวนการในกาคิดหรือผลิตภาษามือ ทั้งผู้สอนและผู้เรียน จึงไม่รู้ว่าจะใช้ท่าทางอย่างไรดี เพราะคนหูหนวกถือเอาภาษามือเป็นภาษาแม่ และเรียนภาษาไทยเป็นภาษาที่ 2 ดังนั้นเมื่อภาษาหนึ่งยังไม่สมบูรณ์แล้ว จึงกระทบไปถึงความสามารถในการับภาษาที่ 2 อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

เมื่อเทียบกับความพิการต่างประเภท ถ้าไม่ฟังจากปากของคนหูหนวก ก็จะไม่มีทางรู้เลยจริงๆว่า นอกจากความเงียบแล้วโลกของคนหูหนวกยังแคบกว่าคนตาบอดหรือคนพิการทางกายภาพอื่นๆ ด้วยซ้ำไป

“เมื่อเรียนรู้ภาษาได้น้อย โอกาสประกอบอาชีพก็น้อย คุณภาพชีวิตจึงด้อยกว่าคนพิการอย่างอื่น คนนั่งรถเข็นก็ยังเข็นรถไปเรียนได้ แต่คนหูหนวก เดินได้ วิ่งได้จริง แต่ก็ไม่รู้ว่าจะไปเรียนที่ไหน” พวงแก้วชี้จุด

โลกแคบของคนเงียบ

ข้อจำกัดตรงนี้นำไปสู่ความลำบากอ่างคาดไม่ถึง...แบะนี่คือเรื่องจริงที่เกิดขึ้น

คนหูหนวกตาบอดคนหนึ่งตกท่อ แล้วถูกไม้เสียบเข้าตรงทวารหนัก ตอนนั้นล่ามอาชีพไม่มีใครว่างเลย เลยนั่งรออยู่ที่สมาคมคนหูหนวก จนเลือดออกเต็มกระดาษหนังสือพิมพ์ และตอนนั้นก็มีแต่คนหูหนวกที่ไม่รู้หนังสืออาสาแก้ปัญหาด้วยการไปดึงไม้ออกเอง

“เขาไม่กล้าไปโรงพยาบาล เพราะกลัวคุยกับหมอไม่รู้เรื่องเลยมาที่สมาคมก่อน เพราะต้องการล่าม รอเกือบ 2 ชั่วโมงได้ พอเราไปถึงตัวเขาซีดแล้ว เลือดออกเยอะมาก แต่เขาอั้นเอาไว้” จุฑามาศเล่าประสบการณ์

กว่าชายตาบอดหูหนวกคนนี้จะถูกส่งถึงมือหมอและเข้ารับการผ่าตัดช่วยชีวิต ก็เล่นเอาเกือบไม่รอดเหมือนกันเพราะต้องเสียเวลาอีกส่วนไปกับการพูดคุยทำความเข้าใจถึงอาการและการรักษาระหว่างคนไข้กับหมออีก

นอกจากอุบัติเหตุรุนแรงอ่ย่างนี้ การเข้ารับการตรวจอาการเจ็บป่วยทั่วไปของคนหูหนวกก็ยังมีรายละเอียดปลีกย่อยมากกว่าคนหูดี มากเสียจนคนหูหนวกหลายคนถึงกับท้อ พาลไม่ไปหาหมอก็หลายคน

“คำศัพท์ทางการแพทย์ส่วนใหญ่มาจากภาษาต่างประเทศ การถอดออกมาเป็นภาษามือจึงยากแถมยังมีน้อย เมื่อไม่มีคำศัพท์แล้ว คุยกับล่ามเองก็ยังคุยไม่ค่อยรู้เรื่องเลย เวลาคนหูหนวกเป็นอะไรเลยไม่อยากไปหาหมอ” พวงแก้วอธิบาย

สมมติว่าคนหูหนวกมีอาการชัดเจนเช่น ผื่นแดง ก็จะง่ายต่อหมอ แต่ถ้าเป็นอาการข้างในที่มองไม่เห็น เช่น ปวดท้อง ก็ไม่รู้จะสื่อสารอย่าไรเพราะปวดท้องนั้นมีหลายแบบ อาทิ ปวดมวน ปวดหน่วง ปวดจี๊ด หรือ ปวดจวนอาเจียน ในภาษามือไทยไม่มีคำเหล่านี้ระบุเอาไว้

“มันสำคัญมากถ้าบอกหมอผิด เพราะจะกระเทือนถึงการรักษาด้วย คนหูหนวกเลยกังวล เก็บอาการไว้เรื้อรัง เป็นอะไรขึ้นมาทีก็หนัก” ตัวแทนคนหูหนวกอย่างสุรเชษฐ์บอก

ล่าสุดการเข้ามาของโรคซาร์ส ประชากรในโลกแห่งความเงียบนั่งกลุ้มใจไม่แพ้ใคร เพราะอาชีพส่วนใหญ่ของเขาเหล่านี้คือ การขายของย่ายพัฒนพงษ์และโรงแรมแอมบาสซาเดอร์ที่ต้องติดต่อการค้าโดยตรงกับชาวต่างชาติ

“หลายคนอ่านหนังสือไม่คล่อง ไม่ได้ติดตามข่าวสาร แต่บางกลุ่มก็ดูข่าวจากโทรทัศน์ รู้เรื่องจากภาษามือในข่าวเท่านั้น เขารู้แค่ว่ามันเกิดอะไร ต้องใส่ผ้าปิดจมูกและมีคนตาย แต่เขาไม่รู้ลึกซึ้งว่าอาการเป็นอย่างไร เพราะเขาต้องขายของให้คนต่างชาติทุกวัน” พวงแก้วให้รายละเอียด

ส่วนโรคที่ยังอยู่ยั้งอย่างเอดส์ ก็ยังได้สมาชิกเพิ่มอย่างต่อเนื่องจากคนหูหนวกในสัดส่วนที่ค่อนข้างสูงเนื่องจากคนหูหนวกก็มีความต้องการเหมือนคนปกติ แต่โอกาสในการับรู้ข่าวสารการป้องกันกลับน้อยกว่าปกติ หลายชีวิตในโลกเงียบจึงต้องตาย เพราะเชื้อเอชไอวีไปอย่างเงียบๆ

“เราก็เหมือนคนทั่วไป มีเที่ยว กินเหล้า มีเซ็กซ์ ไปโรงแรมม่านรูดถูกๆ แต่การเข้าถึงข่าวสารน้อยกว่า ทั้งการออกกำลังกาย กินยาต้านไวรัส ดังนั้น คนที่ไม่รู้ว่าตัวเองเป็นอาจเอาไปแพร่ให้คนอื่นได้ แถมคนหูหนวกส่วนใหญ่เกิดในครอบครัวยากจน ความรู้และการเอาใจใส่จึงน้อยกว่าคนปกติ” สุรเชษฐ์ขยายความ

เมื่อทุกข์ทางกายลามไปถึงใจแต่ยากที่จะบอกใครได้ จึงเป็ฯที่มาของการจัดทำหนังสือคู่มือคำศัพท์ภาษามือสุขภาพ โดยสมาคมคนหูหนวกแห่งประเทศไทยและมูลนิธิพัฒนาคนพิการไทย ด้วยการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)

“ที่ทำขึ้น คือ ท่าภาษามือเกี่ยวกับอาการเจ็บป่วย วิธีการตรวจโรค สาเหตุ คำสั่งแพทย์ วิธีใช้ยา นักวิชาชีพต่างๆ อุปกรณ์ทางการแพทย์ โดยเฉพาะอาการที่มองไม่เห็นและสัมผัสไม่ได้ โดยจะแสดงคำศัพท์ที่เป็นภาษาไทยและภาษาอังกฤษ ภาพวาดแสดงความหมาย และภาพวาดแสดงขั้นตอนการทำท่าภาษามือนั้นๆ” ข้อมูลจากผู้จัดการมูลนิธิพัฒนาคนพิการ

ภาษามือที่คนหูหนวกใช้กันอยู่ทุกวันนี้ไม่ใช่ภาษามือสากล หากแต่เป็นภาษามือท้องถิ่นแฉกเช่นเดียวกับภาษาพูดท้องถิ่น คนหูหนวกภาคไหนก็ใช้ภาษามือของภาคนั้น ซึ่งมีทังภาษากลุ่ม ภาษาสแลง แตกต่างกันไปตามวัฒนธรรมของภาคนั้นๆ ยอกตัวอย่าง เช่น ภาษามือภาคใต้ก็จะทำกันเร็วกว่าปกติไม่ต่างจากการแหล่งสำเนียงใต้เท่าใดนัก

“เราจึงต้องเชิญคนหูหนวกมาจากทั่วประเทศมาประชุมกัน เพื่อคิดภาษามือกลางของไทยขึ้นมา ก็เหมือนกับภาษาของคนกรุงเทพฯ นั่นแหละ โดยให้แต่ละภาคทำท่าของคำๆ นั้นให้ดู แล้วให้โหวตกันว่าจะเอาอันไหน หรือ ถ้าเป็นศัพท์ใหม่ก็จะให้ช่วยกันคิดและลงมติกัน” พวงแก้วร่ายวิธี

ท่าภาษามือทั้งหมดตั้งอยู่บนหลักเดียวกัน คือ เข้าใจง่าย เป็นท่าง่าย ไม่เหนื่อยยากมาก และเป็นไปตามหลักไวยากรณ์ไทย เพื่อให้เข้าใจได้ทั่วถึงกัน

ล่ามคิวทอง

นอกจากตัวคนหูหนวกแล้ว ที่คับข้องใจไม่แพ้กันก็คงจะหนีไม่พ้นคนเป็น “ล่าม”

ในฐานะล่ามโดยอาชีพควบตำแหน่งเลขานุการสมาคมคนหูหนวกฯ จุฑามาศแจกแจงตารางการทำงานว่ามีคิวเต็มหมด 7 วัน ชนิดงานราษฎร์ไม่ได้ขาด งานหลวงไม่ได้เว้น เหตุเพราะนับล่ามอาชีพทั่วประเทศได้ไม่ถึง 10 คน ในขณะที่คนหูหนวกมีล้นราวๆ 1 ล้านคน (จากการสำรวจของมูลนิธิอาสาสมัครเพื่อสังคม เมื่อปีพ.ศ.2539)

“ต้องมีการจองคิวกันล่วงหน้าค่ะ” ล่ามสาวว่าอย่างนั้น

เพราะความขัดสนล่ามทำให้เรื่องนี้ไม่ได้โม้เกินความจริง แต่บ่อยครั้งระบบจองล่วงหน้าก็ใช้ไม่ได้กับเหตุการณ์เฉพาะหน้าอย่างนี้

“ล่ามเป็นเหมือนทนายความ บางครั้งคนหูหนวกโดนเทศกิจจับหรือเกิดอุบัติเหตุ เขาก็ไม่กล้าไปโรงพัก กลัวว่าตำรวจจะจับแล้วตัวเองต้องกลายเป็นคนผิดไป เขากลัวตัวเองพูดไม่รู้เรื่อง ทำเซ่อๆ ซ่าๆ ออกไป เขาจึงต้องรอล่าม แต่บางครั้งล่ามก็ไม่ว่างจริงๆ เรื่องนี้จะเป็นปัญหาตลอด เขาชอบบอกว่าใครจะไปรู้ล่วงหน้าได้ว่าจะโดนตำรวจจับล่ะ มันก็จริงของเขา” จุฑามาศบอก

เหตุการณ์ไม่คาดคิดเกิดขึ้นได้เสมอส่งผลให้ล่ามต้องทำโอทีเป็นประจำ ล่ามสาวคนเดิมเล่าว่า ครั้งหนึ่งหลังจากเลิกงานแล้วเตรียมตัวจะกลับบ้าน มีสมาชิกคนหูหนวกรายหนึ่งมาขอความช่วยเหลือ เพราะถูกเทศกิจจับ

“เราก็บอกว่าเหนื่อยมาก แปลไม่ไหว รู้ไหมเขาตอบกลับมาว่ายังไง เขาว่า งั้นให้ยึดของไปเลยแล้วกัน ของๆ เขาน่ะ คนหูดีไม่ต้องสนใจหรอก เขาพูดไม่ได้นี่ เขาเสียใจ พอได้ยินอย่างนี้ เราก็เลยต้องไป เขายังพูดอีกนะว่า ตำรวจไม่ได้เลือกเวลาจับ เขาไม่จับตามเวลาราชการนี่นา” จุฑามาศยกตัวอย่างการประชดด้วยภาษามือ

พวงแก้วเพิ่มเติมอีกว่า บางทีดึกดื่นคนหูหนวกก็บุกมาถึงบ้านล่าม เพราะเขาไม่สามารถโทรบอกล่วงหน้าได้ มีวิธีเดียวเท่านั้นคือต้องมาถึงที่ เจอไม้แข็งอย่างนี้ ล่ามคนไหนก็ต้องใจอ่อน

ในประเทศสหรัฐอเมริกาจะไม่เรียกคนหูหนวกว่าคนพิการ แต่จะเรียกว่า “ชนกลุ่มน้อยทางภาษา” เทียบเคียงกับชาวเขาที่ไม่ค่อยรู้ภาษาไทย จึงทำให้สื่อสารกันลำบาก แต่ก็ไม่ยากเกินที่จะเรียนรู้ จึงต้องมีผู้ช่วยอย่างคู่มือคำศัพท์ภาษามือสุขภาพมาช่วยลดความเป็นชนกลุ่มน้อยให้หมดไป และที่สำคัญคือความเข้าใจและยอมรับใน “ตัวตน” ของคนในโลกเงียบอย่างจริงใจ

“คนหูหนวกชอบแสดงออก ชอบเล่าเรื่องยาวๆ การเล่าแต่ละครั้งต้องมีตัวละครขึ้นมา เพราะจะช่วยลำดับเหตุการณ์ได้เชื่อมโยงได้ พูดอีกทีคือ เขาสรุปไม่เป็น และไม่รู้ว่าตรงไหนสำคัญ ซึ่งเป็นธรรมชาติอย่างหนึ่งของเขา” คำบอกเล่าจากพวงแก้ว

ดังนั้นถ้าใครจะคุยกับคนหูหนวก คงต้องทุ่มเวลาให้นานกว่าปกติ แต่รับรองว่าคำพูดของพวกเขาทุกคำคือ เรื่องจริงทั้งหมด

“คนหูหนวกเป็นคนพูดตรง ชอบก็บอกว่าชอบ ไม่ชอบก็บอกไม่ชอบ ไม่โกหก เพราะไม่รู้จะนินทากันแบบไหน ต่อให้ทำท่าแอบๆ ยังไง คนก็ต้องเห็นอยู่ดี” ข้อดีของคนหูหนวกจากจุฑามาศ

เมื่อเทียบกับคนหูดี บางที...การพูดคุยกับคนหูหนวกก็ยังสบายใจกว่า แม้ว่าต้องทนเมื่อยมือเจรจาหรือเสียค่าบริการ SMS มากกว่าปกติ