“ศิลปะบำบัด” ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ “ผู้พิการ”

ก่อนหน้านี้เคยนำเรื่อง “ดนตรีบำบัด” หรือ Music Therapy มาเล่าสู่กันฟังแล้ว คราวนี้เลยนำเรื่อง “ศิลปะบำบัด” หรือ Art Therapy มาฝากอีกบ้าง เพราะเป็นเรื่องที่น่าสนใจไม่แพ้กัน ซึ่งหากจะมองผิวเผินเราอาจจะคิดว่า “ศิลปะ” เป็นเพียงแค่การวาดรูป ขีดเขียน การป้าย ระบายสีสัน เพื่อปลดปล่อยจินตนาการลงบนแผ่นกระดาษ รวมทั้งได้ฝึกฝนสมาธิและผ่อนคลายอารมณ์ให้เบิกบาน แต่ถ้าศึกษาลงไปให้ลึกจะพบว่า “ศิลปะ” ยังเป็นอีกศาสตร์ที่ช่วยในการบำบัดรักษาอาการของโรคต่าง ๆ รวมถึงการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของคนจากที่แย่ ๆ ให้กลับกลายเป็นคนที่มีพฤติกรรมดีขึ้น ซึ่งแวดวงวิชาการจะเรียกศาสตร์นี้ว่า “ศิลปะบำบัด” หรือ Art Therapy

มารู้จัก “ศิลปะบำบัด” กันก่อน “ศิลปะบำบัด” คือการใช้กิจกรรมทางศิลปะในหลายรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นการวาด การปั้น การทำผ้าบาติก การทำเปเปอร์มาร์เช่ ฯลฯ มาวินิจฉัย เพื่อหาข้อบกพร่อง ความผิดปกติบางประการของกระบวนการทางจิต โดยเฉพาะผู้ที่ไม่สามารถถ่ายทอดความรู้สึกนึกคิดออกมาเป็นคำพูด หรือมีปัญหาเรื่องความสัมพันธ์กับผู้อื่น ซึ่งงานศิลปะจะช่วยให้บุคคลเหล่านี้ได้แสดงออกถึงความรู้สึกนึกคิดที่เก็บกดเอาไว้ นอกจากนี้ยังนำมาใช้ในการตรวจวิเคราะห์คนไข้ได้ด้วย โดยวิเคราะห์อาการจากผลงานหรือการแสดงออกทางผลงานศิลปะในประเทศไทยมักจะมองกันว่า “ศิลปะบำบัด” ต้องใช้เฉพาะกับผู้ป่วยที่มีปัญหาทางจิตเท่านั้น หรือใช้กับเด็กพิเศษหรือเด็กออทิสติก สมาธิสั้น ซึ่งที่ผ่านมาก็ยังมีการนำศิลปะมาใช้กันน้อยมาก ขณะที่ต่างประเทศนำศิลปะมาใช้กันอย่างแพร่หลาย และไม่ได้ใช้กับผู้ที่มีปัญหาทางจิตอย่างเดียว แต่ยังนำมาใช้กับคนปกติทั่วไป ไม่ว่าจะเป็นเด็กหรือผู้ใหญ่ เพราะถือว่า “ศิลปะบำบัด” เป็นการระบายออกทางอารมณ์ความรู้สึกทั้งในแง่บวกและแง่ลบ โดยจะนำศิลปะมาช่วยพัฒนาอารมณ์และสมาธิผ่านงานศิลปะในรูปแบบต่าง ๆ และไม่จำเป็นจะต้องวาดรูปออกมาให้สวยงาม เพียงแค่ขีด ๆ เขียน ๆ ตามที่ใจอยากจะทำก็ทำให้รู้สึกผ่อนคลาย รับรู้อารมณ์ต่าง ๆ ของตนเองสามารถควบคุมตนเองได้ดีขึ้น รวมถึงมีสมาธิเพิ่มมากขึ้น นอกจากนี้ยังลดความตึงเครียดและความวิตกกังวลได้อีกด้วย ขณะเดียวกันยังช่วยการพัฒนาด้านร่างกายที่ผลงานวิจัยของต่างประเทศบอกว่าเวลาที่วาดรูปหรือทำงานศิลปะสมองจะเกิดการสั่งงานไปยังร่างกายและทำให้อารมณ์ดีขึ้นเรื่อย ๆ ด้วย

คราวนี้เราลองมาคุยกับ รศ.ดร. ชาญณรงค์ พรรุ่งโรจน์ คณบดีคณะศิลป กรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในฐานะประธานมูลนิธิ “Art for All” หรือ นักศิลปะบำบัด ซึ่งสนใจและนำศิลปะมาเป็นสื่อกลางให้เยาวชนทั้งที่มีความบกพร่องทางด้านร่างกายและจิตใจ รวมทั้งเด็กปกติ ได้มาทำกิจกรรมร่วมกัน โดยผ่านโครงการ “Art for All” ซึ่งดำเนินงานมากว่า 9 ปีแล้ว โดยประธานมูลนิธิ “Art for All” เล่าให้ฟังว่า จากประสบการณ์การนำศิลปะเข้ามาบำบัดคนพิการและไม่พิการ พบว่าช่วยทำให้คนพิการมั่นใจในตัวเองมากขึ้น พึ่งพาตนเองได้ แถมยังช่วยเหลือผู้อื่น จนลืมปมด้อยของตัวเอง

เช่น “เทียนทอง” ซึ่งพิการแขนขาลีบงอ มากว่า 10 ปี ทาง “Art for All” ได้นำมาร่วมกิจกรรม โดยตั้งใจให้เป็นจิตรกรวาดภาพด้วยปาก แต่พอเข้าร่วมกิจกรรมไม่กี่ครั้ง และให้ “เทียนทอง” ทำนาฏบำบัด โดยให้เคลื่อนตัวหมุนตัว และเมื่อร่วมกิจกรรมเป็นปีที่ 3 ทุกคนที่ร่วมกิจกรรมถึงกับตะลึง เมื่อ “เทียนทอง” อยู่ ๆ ก็ลุกขึ้นมาตั้งตัว แต่ตั้งไม่อยู่ต้องไปพิงผนัง จากนั้น “เทียนทอง” ก็ฝึกไปเรื่อย ๆ จนร่วมกิจกรรมในปีที่ 5 ทุกคนก็ต้องตะลึงอีกครั้ง เพราะ “เทียนทอง” สามารถตั้งตัวได้ จนอาจารย์ที่เข้าร่วมกิจกรรมพูดกันว่า “แต่ก่อนเทียนทองต้องนอนมองโลก ต่อมาลุกขึ้นยืนมองโลก แต่เดี๋ยวนี้วิ่งไปกับโลกได้แล้ว”

นักศิลปะบำบัด ยังเล่าประสบการณ์เสริมอีกว่า ส่วนคนปกติที่เข้าร่วมกิจกรรมโดยเป็นกลุ่มอาสาสมัคร เช่น นิสิตคณะอักษรศาสตร์ จุฬาฯ คนหนึ่งเมื่อเข้าร่วมกิจกรรม ได้เขียนสารภาพว่า “ตั้งแต่เกิดมาเพิ่งรู้สึกรักพ่อรักแม่ หลังจากที่ได้เข้าร่วมกิจกรรม ขอบคุณคุณพ่อคุณแม่ที่ให้หนูมาครบ 32 ได้เห็นคนที่ไม่มีมือต้องใช้ปากและเท้าทำงาน ทำไมถึงมีความอดทน มีศักยภาพ มีความเพียรพยายาม จากนี้ไปสัญญาว่าจะใช้มือ ปากและเท้า เฉพาะในทางที่สร้างสรรค์” ซึ่งทั้ง 2 ประสบการณ์นี้สะท้อนให้เห็นว่าศิลปะสามารถบำบัดกาย ความคิด จิตใจ ของมนุษย์ได้เป็นอย่างดีทั้งคนพิการและปกติ

หลังจากได้ฟังประสบการณ์จาก “นักศิลปะบำบัด” กันแล้วคงจะเป็นสิ่งยืนยันได้ว่า “ศิลปะบำบัด” ไม่ได้ใช้เฉพาะกับผู้ที่มีปัญหาเท่านั้น แต่ยังสามารถใช้กับคนปกติได้ด้วย โดยเฉพาะครอบครัวถ้าจะสานสัมพันธ์โดยใช้ศิลปะบำบัดเข้ามาช่วย ก็จะเป็นเรื่องที่ดี เพราะนอกเหนือจากการบำบัดแล้วยังเป็นภูมิคุ้มกันปัญหาสังคมได้ด้วย ถึงตรงนี้คงทำให้หลายครอบครัวสนใจ “ศิลปะบำบัด” กันบ้างแล้ว และหากต้องการข้อมูล ทางมูลนิธิ “Art for All” บอกว่ายินดีให้ข้อมูลอย่างเต็มที่ โดยปรึกษามาได้ที่ คณะศิลปกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เขตปทุมวัน กรุงเทพฯ 10330 โทร. 0-2218-4560 และ 0-2219-2606-7 หรือเข้าไปดูเว็บไซต์ www.artforall.or.th ก็ได้.

“พูนทรัพย์ ทองทาบ”