ล่ามภาษามือ (อาชีพ) กนิษฐา  รัตนสินธุ์

วีระศักดิ์  จันทร์ส่งแสง : เรื่อง
ประเวาช  ตันตราภิรมย์ : ภาพ

คุณต้องเคยเห็นหน้าเธอ อย่างน้อยก็เดือนละครั้ง  ถ้าคุณเป็นคนที่ดูทีวีช่อง 11

เธอปรากฏตัวอยู่มุมด้านล่างของจอ-โดยไม่มีเสียง แม้ว่าตลอดเวลานั้นเธอกำลังสื่อสารอยู่กับใครกลุ่มหนึ่ง

เป็นสิบปีมาแล้วกับการทำหน้าที่ผ่านจอทีวี และถ้านับย้อนไปถึงช่วงเริ่มต้นที่เข้ามาสู่งานล่ามภาษามือ ก็คงร่วมๆ 20 ปีเข้าไปแล้ว

เธอชื่อ กนิษฐา  รัตนสินธุ์ และงานของเธอคือ ล่ามภาษามือ

แต่อย่าว่าแต่ใครจะเคยรู้จักตัวตนของเธอเลย  แม้งานที่เธอทำอยู่  ซึ่งนับได้ว่าเป็นอาชีพหนึ่งที่สำคัญในสังคม ก็คงมีน้อยคนที่จะรู้จัก

ทั้งๆ ที่ภาษามือเป็นภาษาหนึ่งของโลก  และภาษามือไทยก็เป็นภาษาหนึ่งในเมืองไทย  ที่ใช้สื่อสารกันในหมู่คนหูหนวก

คนทั่วไปอาจเข้าใจไปว่า การที่คนหูหนวกไม่เคยได้ยินเสียงเลย  จะทำให้พวกเขาพูดไม่ได้!

แต่คนหูหนวกเองยืนยันว่าพวกเขาพูดได้—พูดด้วยมือ—เหมือนกับที่คนทั่วไปพูดด้วยปาก  และพวกเขาก็ฟังได้—โดยทางสายตา

หญิงหูหนวกชาวฝรั่งเศสชื่อ เอ็มมานูแอล  ลาบอริ เจ้าของหนังสือ นางนวลในโลกเงียบ (งามพรรม เวชชาชีวะ : แปล) เปรียบภาษามือว่า เป็นการเริงระบำของคำกลางอากาศ  “คือความรู้สึกของฉัน บทกวีของฉัน ตัวตนภายในอันซุกซ่อนของฉัน  และลีลาที่แท้จริงของฉัน”

และว่า

“ภาษามือเป็นภาษาแรกของพวกเรา  เป็นภาษาของพวกเราที่ช่วยให้เราเป็นมนุษย์ที่สื่อสารได้”

ภาษามือเป็นภาษาในวัฒนธรรมของคนหูหนวกที่พวกเขาใช้สื่อสารกัน  แต่เมื่อต้องติดต่อกับคนทั่วไป  และต้องการรับข้อมูลข่าวสารภายนอกโลกเงียบ  จึงจำเป็นที่จะต้องมีล่ามภาษามือเป็นสื่อกลาง  และกนิษฐา  รัตนสินธุ์ ก็เป็นคนหนึ่งที่เข้ามาทำหน้าที่นี้

“ดิฉันเป็นล่ามภาษามือของสมาคมคนหูหนวกแห่งประเทศไทย  ทำหน้าที่แปลการประชุม คดีความ  บริการคนหูหนวกเวลาไปพบแพทย์  หรืออำนวยความสะดวกในการประกอบกิจกรรมต่างๆ ของเขา  และแปลข่าวในจอล่าม (จอภาพขนาดเล็กที่ปรากฏบนมุมด้านหนึ่งของจอโทรทัศน์ สำหรับจับภาพล่ามภาษามือ) ทางช่อง 11”

แล้วเธอก็เล่าถึงรายละเอียดของแต่ละกิจกรรม

“เมื่อมีการประชุมที่มีคนหูหนวกเข้าร่วมด้วย  เขาจะมีจดหมายมาเชิญเราไปแปล  หรือเวลาที่คนหูหนวกมีคดีความ ไม่ว่าจะเป็นโจทก์หรือจำเลย เจ้าหน้าที่ตำรวจ ศาล  เขาจะติดต่อมาที่สมาคมฯ ซึ่งมีล่ามอยู่ทั้งหมด 6 คน มีงานให้เราทำในเกือบทุกวัน  บางทีวันเดียว 2 งานก็มี”

กนิษฐา  รัตนสินธุ์ ถือเป็นล่ามภาษามือรุ่นบุกเบิกของสมาคมคนหูหนวกแห่งประเทศไทย เริ่มเข้ามาทำงานโดยคำชักชวนของพี่ชายซึ่งเป็นคนหูหนวกที่ทำงานอยู่กับสมาคมฯ มาก่อน

“มาเริ่มงานกับสมาคมฯ เมื่อปี 2528 โดยที่ยังไม่รู้ว่าล่ามภาษามือคืออะไร  ล่ามอาสาสมัครเขาสอนว่าฟังแล้วแปล  เราแปลได้ 3 – 4 คำ ศัพท์ในการประชุมเราแปลไม่ได้เลย  เพื่อนคนหูหนวกบอกให้ลองพยายาม  ฟังแล้วถ่ายทอดออกไป  ทั้งตักเตือนทั้งให้กำลังใจว่าให้ลองอีกครั้ง  ถ้าทำได้ก็ให้อยู่ต่อ  แต่ถ้าทำไม่ได้ก็ค่อยออกไป  ในการประชุมครั้งต่อมามีคนเป็นร้อย  เราก็ไปแปล  เราทำความเข้าใจได้แค่ไหน  คนหูหนวกก็เข้าใจได้เท่านั้น  เพื่อนก็บอกว่า นี่แหละการเป็นล่ามภาษามือ ฟังแล้วถ่ายทอดจากเสียงเป็นภาษามือและเมื่อคนหูหนวกพูดภาษามือ  เราก็แปลเป็นเสียง  หลังจากทำงานมา 6 เดือน ก็ได้เข้าใจจากเวทีนี้  พอเข้าใจก็เห็นว่าล่ามภาษามือเป็นเรื่องจำเป็นมากๆ สำหรับคนหูหนวก  เป็นเสียงแทนเขา  เราไม่สามารถพูดแทน  แต่เป็นสื่อกลางให้เขาได้  คนหูดีใช้เสียงสื่อสาร  แต่คนหูหนวกใช้มือสื่อสาร  เมื่อคนทั้งสองกลุ่มมาเจอกัน  เขาก็อยากแสดงความรู้สึกต่อกัน แต่ไม่สามารถสื่อสารกันได้  ล่ามจะช่วยทำหน้าที่เป็นสื่อกลาง”

หลังจากนั้นเธอก็พัฒนาทักษะฝีมือของตัวเองต่อๆ มา

“ผ่านไปราว 6 ปี จากที่เราแปลด้วยการสรุปความ  ก็คิดว่าทำหน้าที่ดีแล้ว  แต่มีเพื่อนหูหนวกบอกว่า เห็นอยู่ว่าคนเขากำลังพูด  แต่ล่ามยังเฉยอยู่  คนหูหนวกก็ต้องรอ อยากให้แปลไปพร้อมกับที่เขาพูด  เราก็ฝึกจากการดูโทรทัศน์ สักพักก็ทำได้  เขาพูดมาเราก็แปลไปพร้อมกัน  หลังจากนั้นมีล่ามจากสวีเดนมาให้คำแนะนำว่า ล่ามที่ดีต้องจับอารมณ์คนพูดให้ได้  ตีความแล้วถ่ายทอดออกมา  เขาอยู่ในอารมณ์อย่างไร  เราก็ต้องแปลออกไปตามนั้น  เขาสนุกสนานก็แปลออกมาแบบสนุกสนาน  ถ้าเขาอยู่ในอารมณ์เศร้าสร้อยเราก็แปลออกมาอย่างเศร้าสร้อย  ราวปีที่ 4 – 5 ของการทำงาน  ไปแปลที่เชียงใหม่ วิทยากรบนเวทีพูดค่อนข้างติดตลก  เราจับอารมณ์เขาได้  เราก็แปลออกไป  ตอนนั้นเราแปลอย่างที่เหมือนไม่ใช่ตัวเรา  แต่เป็นวิทยากรคนนั้น  แปลไปตามอารมณ์ของเขา แล้วคนหูหนวกก็หัวเราะได้พร้อมกับคนหูดี  แต่การแปลขั้นสูงขึ้นมาจากนั้นก็คือ  แปลให้คนหูหนวกเห็นภาพ  เช่น ถ้าพูดถึงแตงโม  จะต้องอธิบายให้เขาเห็นภาพได้ว่าหน้าตามันเป็นอย่างไร  ข้างนอกเป็นสีเขียว  ผ่าออกมาข้างในเป็นสีแดง  รวมทั้งการแปลนามธรรมที่มองไม่เห็นให้คนหูหนวกเข้าใจ  เข้าถึงข้อมูลได้มากที่สุด  ฝึกมาเรื่อยจนราว 15 ปี จึงแปลได้อย่างที่ทำให้คนหูหนวกเห็นภาพ

ส่วนงานแปลข่าวในจอล่ามทางโทรทัศน์นั้น  เธอบอกว่าต้องเน้นเรื่องการสื่อผ่านสีหน้าอารมณ์ด้วย  จึงจะทำให้คนหูหนวกรับรู้เหตุการณ์ต่างๆ ได้ดียิ่งขึ้น  “ข่าวน้ำท่วม  อาชญากรรม อารมณ์ของแต่ละเหตุการณ์เป็นอย่างไร  เราก็ทำให้เขาได้เข้าใจอารมณ์ความรู้สึกนั้น”

จอล่ามมุมจอทีวีที่เราเห็นกันคุ้นตาในช่วงข่าวของช่อง 11 มีมานานเกิน 10 ปีแล้ว  นอกจากนั้นบางช่วงก็เคยมีอยู่ในรายการธรรมะ  โต้วาที  และอื่นๆ  และตัวกนิษฐาเองก็เข้าร่วมทำหน้าที่นี้มาตั้งแต่ยุคบุกเบิกในฐานะตัวแทนสมาคมคนหูหนวกแห่งประเทศไทย

“ดิฉันร่วมทำมาตั้งแต่ช่วงแรก  และทำมาตลอด  ตอนแรกๆ คนยังไม่เข้าใจ  ก็มีผู้แสดงความคิดเห็นเข้ามาในรายการธรรมะช่วงแปดโมงเช้าว่า  อะไรมาโบกไม้โบกมืออยู่มุมจอโทรทัศน์  เกะกะลูกตามาก  อยากให้เอาออกได้ไหม  อาจารย์เจ้าของรายการก็อธิบายว่า ทำไว้เพื่อแปลภาษามือให้คนหูหนวกเข้าใจ  ผู้ชมท่านใดรู้สึกว่าเกะกะลูกตาก็เปิดดูช่องอื่น  ซึ่งมีรายการธรรมะเหมือนกันได้ พอผ่านๆ ไป  ประชาชนก็เริ่มเข้าใจ  และรู้จักจอล่ามภาษามือกันมากขึ้นว่า  เขาทำไว้เพื่อสื่อข้อมูลข่าวสารถึงคนหูหนวก  หลังจากนั้นรายการโทรทัศน์หลายรายการก็มีจอล่ามมากขึ้น  ช่วงถ่ายทอดสดการอภิปรายของรัฐสภาก็มี  บางทีโฆษณาก็เริ่มมีจอล่าม”

แต่เดิมล่ามจากสมาคมฯ และที่อื่นๆ รวมราว 9 คนมาช่วยโดยไม่มีค่าตอบแทน  ต่อมามูลนิธิอนุเคราะห์คนหูหนวกในพระบรมราชินูปถัมภ์ช่วยหาทุนให้  จนปัจจุบันล่ามภาษามือจะได้ค่าตอบแทน 600 บาทต่อครั้ง  มีล่ามทั้งสิ้นราว 30 คน  หมุนวนกันมาทำงานที่สถานีคนละวันในรอบเดือน

ส่วนตัวกนิษฐาเองนั้น  นอกจากแปลข่าวภาคค่ำ  เธอยังทำหน้าที่ล่ามภาษามือให้แก่รายการ ”ปัญหาชีวิตและสุขภาพ” ในทุกวันเสาร์ เวลาสามทุ่มตรงด้วย

เป็นรายการสด และจอล่ามภาษามือก็ทำกันสดๆ ไปพร้อมกัน

ล่ามภาษามือจะถูกจัดให้นั่งอยู่มุมหนึ่งของเวทีในห้องส่ง  ล่ามฟังเสียงจากลำโพง  แล้วแปลเป็นภาษามือ  โดยมีกล้องตัวหนึ่งจับภาพล่ามไปปรากฎบนมุมจอทีวี

มือที่สะบัดกวัดแกว่ง  การหดงดนิ้ว  รวมทั้งการโยกไหวตัวและสีหน้าอารมณ์ ที่อาจดูวุ่นวายอย่างน่าเวียนหัวสำหรับคนทั่วไปนั้น  คือ การสื่อภาษาที่ชัดเจนแน่นอนของคนหูหนวก

“คนหูหนวกไม่สามารถใช้เสียงได้อย่างคนทั่วไป  เขาจึงใช้มือในการสื่อสาร  เขาเรียนรู้จากสายตา  การมองของเขาเป็นทั้งการฟังและการดู  คนหูหนวกพูดด้วยมือ  ฟังด้วยตา”

แล้วเธอก็พูดถึงสถานะปัจจุบันของภาษามือไทย

“กระทรวงศึกษาธิการรับรองแล้วว่า ภาษามือเป็นภาษาประจำชาติไทยอีกภาษาหนึ่ง  หลังการรับรอง  ภาษามือก็เป็นวิชาเรียนหนึ่งของโรงเรียนสอนคนหูหนวก  โรงเรียนทั่วไปก็เปิดสอนเป็นวิชาเลือกในบางมหาวิทยาลัยอย่างจุฬาฯ  มหิดล  ก็มีภาษามือเป็นวิชาเลือกแล้ว  ส่วนที่มหาวิทยาลัยราชภัฎสวนดุสิต  เป็นวิชาบังคับของนักศึกษาเอกครู  สมาคมฯ พยายามผลักดันให้มีการสอนในโรงเรียนทั่วๆ ไปเหมือนที่เขามีภาควิชาภาษาฝรั่งเศส ภาษาจีน  ภาษาญี่ปุ่น ถ้ามีวิชาภาษามือด้วยก็จะเกิดการพัฒนามากขึ้น  คนทั่วไปก็ได้เรียนรู้ภาษามือด้วย”

และจากนี้เธอจะชวนคุณมารู้จักภาษามือ

“ภาษามือก็เหมือนภาษาอื่นทั่วไป  คือ มีรูปพยัญชนะ  สระ และมีคำศัพท์  ซึ่งแทนโดยสัญลักษณ์ของมือ  เมื่อนำมาเรียงกันเข้าเป็นรูปประโยค  ภาษามือจะมีองค์ประกอบ 5 อย่าง ได้แก่  หนึ่ง-รูปแบบของมือ  สอง-การพลิกหงายฝ่ามือ  สาม-ตำแหน่งการวางมือ  สี่-ทิศทางการเคลื่อนไหวของมือ  ห้า-สีหน้าและการเคลื่อนไหวร่างกายซึ่งสำคัญมาก  ล่ามภาษามือส่วนใหญ่อาจได้แค่ 4 อย่างแรก แต่ขาดการใช้สีหน้า  ต้องมีครบทั้ง 5 อย่าง  คนหูหนวกจึงจะเข้าใจได้ดี”

กนิษฐาเล่าด้วยว่า  จากช่วงเริ่มแรกซึ่งล่ามภาษามือเคยมีอยู่เพียง 5 – 6 คน ได้เพิ่มขึ้นมาเป็นหลายสิบคนในปัจจุบัน  แต่อาชีพล่ามภาษามือก็ยังไม่เป็นที่รู้จักมากนัก  ไม่เหมือนอย่างล่ามแปลภาษาต่างประเทศ  ทั้งที่จริงคนใช้ภาษามือได้ดีมีอยู่มากตามชุมชน ในครอบครัวที่มีคนหูหนวก และเพื่อนของคนหูหนวก  แต่มาเป็นล่ามไม่ได้  เพราะต้องทำมาหาเลี้ยงชีพ

“จึงมีการคิดกันว่า  เป็นไปได้ไหมที่จะตีความว่า  ล่ามเป็นหนึ่งในสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับคนหูหนวก ตาม พรบ. ฟื้นฟูสมรรถภาพคนพิการ พ.ศ. 2534 ที่รัฐต้องจัดให้  ถ้าเป็นอย่างนั้นรัฐก็สามารถจ่ายค่าตอบแทนให้ได้  เวลานี้รัฐให้ได้แต่สิ่งที่เป็นวัตถุ เช่น ไม้เท้า  รถเข็นนั่ง (วีลแชร์) แต่เขาไม่สามารถจ่ายค่าตอบแทนให้คนซึ่งเป็นสิ่งมีชีวิต  นี่เป็นจุดหนึ่งที่ทำให้อาชีพล่ามไม่เกิด  คนหูหนวกบางคนเรียนหนังสือได้ระดับหนึ่งก็ต้องหยุด  เพราะล่ามไม่สามารถจะติดตามไปได้ตลอด  อยากจะให้มีล่ามมากกว่านี้  เมื่อเทียบกับประชากรคนหูหนวก  ในส่วนกลางอาจไม่ค่อยมีปัญหา  แต่ตามส่วนภูมิภาคมีล่ามภาษามือน้อยมาก”

เธอคำนวณให้ดูว่าในจำนวนประชากร 1,000 คน  จะมีคนหูหนวก 1 คน  ทั่วประเทศไทยคงมีคนหูหนวกอยู่ราว 6 แสนคน  แต่มีล่ามภาษามืออาชีพอยู่ราว 30 – 40 คนเท่านั้น

กนิษฐาจึงย้ำคำเดิมว่า  “อยากผลักดันอาชีพล่ามภาษามือให้เป็นสิ่งอำนวยความสะดวกของคนหูหนวก  เป็นบริการอย่างหนึ่งที่คนหูหนวกพึงได้รับ  โดยรัฐเป็นผู้จัดสวัสดิการให้  ถ้าเขาเข้าสู่การศึกษาก็ควรมีล่ามให้  เวลามีคดีความ  หรือไปพบแพทย์  ก็มีล่ามบริการให้  หากเขาร้องขอ”

และเธอว่า ถ้าเป็นไปได้...

“ถ้าเป็นไปได้อยากให้รัฐบาลอุดหนุนสิทธิอันเป็นประโยชน์ที่คนพิการแต่ละประเทศควรได้รับ  ตอนนี้ล่ามมีอยู่เพียงน้อยนิดแค่นี้  เพราะเราไม่สามารถหาค่าตอบแทนให้เขาได้  ถ้ารัฐจัดเรื่องสวัสดิการให้  เป็นอาชีพที่มั่นคง  ก็มีคนพร้อมจะเข้ามาทำ”

เป็นข้อเรียกร้องอันแผ่วเบาของล่ามภาษามือ- เพื่อประโยชน์ของคนหูหนวก

คุณพอได้ยินเสียงของเธอไหม?