อาจารย์กิติมา พันธุ์งาม ผู้เล่าเรื่องผ่านภาษามือ

สัมภาษณ์ โดย สุมาวลี หงษ์ทอง

ความไม่เท่าเทียมกันของการรับรู้ข่าวสารนั้น ส่งผลมากมายต่อการดำเนินชีวิต ความไม่เท่าเทียมที่ว่า หมายรวมถึง ความบกพร่องหรือความพิการทางร่างกายด้วย โดยเฉพาะผู้พิการทางการได้ยินหรือคนหูหนวก การรับรู้ข่าวสารจากการฟังไม่สามารถทำได้เลย หากไม่มีผู้ถ่ายทอดภาษาพูดเป็นภาษามือให้พวกเขา

วิชาภาษาศาสตร์ถือว่า ภาษามือ เป็นภาษาท่าทางประเภทหนึ่งที่สามารถสื่อความหมายได้ หากแต่คนที่สามารถพูด (ใช้) ภาษามือเพื่อช่วยให้ข่าวสารไปถึงคนหูหนวกนั้น จะมีสักกี่คนโดยเฉพาะในประเทศของเรา

หนึ่งในผู้เชี่ยวชาญด้านภาษามือ หรือล่ามภาษามือของบ้านเรา คือ อาจารย์กิติมา พันธุ์งาม อาจารย์ใหญ่โรงเรียนศรีสังวาลย์ ซึ่งเป็นโรงเรียนในอุปถัมภ์ของมูลนิธิอนุเคราะห์คนพิการ ตั้งอยู่เลขที่ ๗๘/๑๑ ถนนติวานนท์ อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี อันเป็นสถานที่ที่ผู้เชี่ยวชาญด้านภาษามือท่านนี้ ได้เปิดใจเล่าให้ฟังในหลายมุมมอง ที่จะทำให้เราๆ ท่านๆ ได้เข้าใจผู้พิการทางหูมากยิ่งขึ้น

อาจารย์กิติมา ได้ย้อนหลังให้ฟังถึงการศึกษา และการทำงานในเส้นทางของเรือจ้างตั้งแต่สำเร็จการศึกษา

“จบมัธยมตอนปลายจากโรงเรียนพิบูลย์ประชาสรรค์ ได้รับทุนจนจบปริญญาตรีจากวิทยาลัยครูจันทรเกษมในสมัยนั้น เลือกเรียนเอกพลศึกษา แล้วก็บรรจุเป็นข้าราชการกรมสามัญศึกษา ที่กองการศึกษาพิเศษ ในปี ๒๕๒๓ ที่โรงเรียนเศรษฐเสถียร ซึ่งเป็นโรงเรียนสอนเด็กพิการทางหู จนกระทั่งปี ๒๕๔๔ ก็ได้รับคำสั่งให้มาปฏิบัติหน้าที่ที่โรงเรียนศรีสังวาลย์ จนกระทั่งปัจจุบัน...ก็ทำงานกับคนพิการมา ๒๑ ปีเต็มค่ะ”

ความสนใจที่ทำให้ต้องศึกษาภาษามืออย่างจริงจังก็เพราะลูกศิษย์นั่นเอง

“การทำงานที่โรงเรียนเศรษฐเสถียร จำเป็นต้องรู้ภาษามือ เพราะว่านักเรียนเป็นนักเรียนหูหนวก แล้วก็เป็นทางเดียวที่เราจะสื่อสารกับเด็กได้ เขาจะรู้อะไรเป็นอะไรจากการใช้ภาษามือของเราตรงนี้ ทำไมถึงสนใจ เพราะเป็นภาษาที่เราจะถ่ายทอดให้ความรู้ให้ประสบการณ์กับนักเรียน ตอนแรกๆ ก็ไม่ได้สนใจเท่าไหร่ พอทำงานได้ ๑ ปี ก็รู้สึกสนใจ ทางโรงเรียนก็ได้ส่งไปอบรมการสอนเด็กพิการโดยเฉพาะ ในการอบรมครั้งนี้ต้องเรียนรู้ความพิการทุกประเภท ทั้งตาบอด หูหนวก ปัญญาอ่อน พิการร่างกาย ทำให้ตัวเองได้คิดว่า ถ้าเราไม่พัฒนาการใช้ภาษามือ เราก็คงสอนเด็กหูหนวกได้ลำบาก ก็พัฒนาตนเองมาเรื่อยๆ ครูของเราก็คือเด็กนักเรียนหูหนวกนะคะ เราศึกษาจากเขามาเรื่อยๆ นักเรียนที่เศรษฐเสถียรมีความคิดดี แต่เขาไม่สามารถเล่าให้ใครต่อใครฟังได้ว่า เขาคิดอย่างไร อยากทำอะไร ถ้าเราไม่พัฒนาภาษามือให้กว้างขวางออกไปอีก เด็กก็จะได้รับความรู้น้อย ถ้าภาษามือเรากว้างเท่าไหร่ เด็กก็จะได้รับประสบการณ์มากเท่านั้น เพราะเราเป็นคนถ่ายทอดประสบการณ์ให้กับเด็ก ตรงนี้เป็นเหตุให้ศึกษาภาษามือ”

ผู้ที่ชมรายการข่าวทางสถานีวิทยุโทรทัศน์ ช่อง ๑๑ ของกรมประชาสัมพันธ์ คงคุ้นตากับช่องเล็กๆ ของมุมจอทีวีที่ปรากฏภาพของผู้หญิงคนหนึ่งยกไม้ยกมือแสดงท่าทางเพื่อสื่อสารกับผู้ชมที่ไม่สามารถได้ยินเสียงของผู้ประกาศข่าว ช่องเล็กๆ ของมุมจอโทรทัศน์นั้นเกิดขึ้นเมื่อใด

“ประมาณ ๑๐ ปีย้อนหลังไป เริ่มต้นครั้งแรกที่รายการของ คุณกรรณิการ์ ธรรมเกษร เป็นรายการโต้วาที ตอนหลังทางช่อง ๑๑ กรมประชาสัมพันธ์ก็ได้มีดำริเริ่มขึ้นให้อาจารย์จากโรงเรียนเศรษฐเสถียร ไปทำภาษามือในช่องเล็กๆ ตรงนั้น ดิฉันก็อยู่ตรงนั้นด้วย เมื่อ ๑๐ ปีที่แล้ว เริ่มต้นกันโดยมี ดร.มะลิวัลย์ ธรรมแสง เป็นผู้ริเริ่มร่วมกับช่อง ๑๑ สำหรับดิฉันเอง ท่านผู้อำนวยการ มะลิวัลย์ซึ่งเป็นผู้อำนวยการโรงเรียนเศรษฐเสถียร เป็นคนให้การสนับสนุน ดิฉันได้ไปออกที่ช่อง ๑๑ เป็นครั้งแรกตรงนั้น จนถึงปัจจุบันก็มีคนจำได้ ตอนหลังก็มีรายการอื่นๆ ตามมาเป็นระยะๆ แล้วก็มีโฆษณาต่างๆ ที่ใช้ภาษามือบ้าง ภาพยนตร์บางเรื่องก็มีภาษามือด้วยเหมือนกัน อย่างปัจจุบันเราดูภาพยนตร์มีเพลงสรรเสริญพระบารมี จะมีคนทำภาษามืออยู่ด้วยในบางโรง ทำให้น่าสนใจยิ่งขึ้น แล้วต่อมาทางรัฐบาลก็เล็งเห็นตรงนี้ ก็เชิญดิฉันเป็นที่ปรึกษาของกระทรวงสาธารณสุข ได้ทำภาษามือเกี่ยวกับโรคเอดส์เผยแพร่ทั่วประเทศเป็นภาพยนตร์ เป็นสื่อเพื่อให้รู้เรื่องโรคเอดส์ เป็นทางยับยั้งโรคเอดส์ได้ทางหนึ่งเหมือนกันนะคะ”

ภาษามือที่อาจารย์กิติมา สื่อสารไปถึงผู้พิการทางหูที่ชมโทรทัศน์นั้น อาจมีผู้สงสัยว่ามีบท (Script) เหมือนอย่างผู้ที่กำลังทำหน้าที่อ่านข่าวซึ่งมีบทอยู่ตรงหน้าหรือไม่

“ปัจจุบันแปลสดทั้งนั้นเลยค่ะ ไม่มีการอ่านสคริปท์ ไม่มีใดๆ ทั้งสิ้น อย่างช่อง ๑๑ ออกข่าวหกโมงครึ่ง เรานั่งประจำที่เรา คนอ่านข่าวก็พูดไป เราฟังแล้วเราก็ออกทางมือเดี๋ยวนั้นเลย...แน่นอนค่ะ เหมือนทรานสเลชั่น (Translation) เข้าหูก็ออกมาที่มือเลย”

ช่องเล็กๆ ของมุมจอโทรทัศน์ มิใช่เพียงเวทีเดียวที่อาจารย์กิติมาได้ใช้ภาษามือเพื่อสื่อความหมายไปยังผู้ชมโทรทัศน์ที่ไม่สามารถได้ยินเสียงเท่านั้น ยังมีเวทีอีกสองแห่งที่อาจารย์ได้ใช้ภาษามือเพื่อบอกเล่าเรื่องราว

“...นอกจากข่าวที่ช่อง ๑๑ แล้ว ก็เป็นล่ามภาษามือให้ศาลที่กระทรวงยุติธรรมตรงนั้นก็เป็นอีกรูปแบบหนึ่ง เพราะล่ามที่ศาลไม่ได้ใช้ความรู้หรือทักษะอะไรมากมาย พูดอะไรก็ทำภาษามือไปตามนั้น ไม่มีความคิดของเรา ไม่มีการสรุปความ เขาบอกว่ามี เราก็บอกว่ามี เขาบอกว่าไม่มี เราก็บอกว่าไม่มี ล่ามที่ศาลก็เป็นอย่างนี้ จะไม่มีความคิดใดๆ ทั้งสิ้นของเราเข้าไป ใจต้องเป็นกลางที่สุด เมื่ออยู่ในศาลหน้าที่ของเราคือ ทรานสเลเตอร์ (Translater) ผู้แปล คือการแปลให้ตรงกับที่ได้ยินเท่านั้น ตรงนี้เป็นส่วนที่เกี่ยวกับศาล ส่วนที่โรงพัก ตรงนั้นก็ไม่แตกต่างจากศาลเหมือนกัน คือเราไม่รู้ ไม่เห็นเหตุการณ์ เราแปลจากที่เราได้ยินเท่านั้น ไม่มีเปลี่ยน ไม่มีเติม ไม่มีเสริมใดๆ ทั้งสิ้น...ตรงนี้ต่างจากรายการโทรทัศน์ อย่างรายการโทรทัศน์ฟังแล้ว เราสรุปความว่าที่เขาพูดมาทั้งหมดคืออะไรใน ๑ ประโยคตรงนั้น แล้วสรุปความออกมา แต่ที่ศาลและที่โรงพักแปลคำต่อคำ”

ริมฝีปากของผู้พูดที่ขยับขึ้นลง เร็วและช้า ไม่เท่ากัน มีผลต่อการแปลภาษามือด้วย ตรงนี้บอกได้ถึงความชำนาญเฉพาะบุคคล

“อย่างข่าวนี่เขาพูดเร็วอยู่แล้วเป็นประจำ เราต้องตามเขาให้ทัน ต้องสรุปให้ได้ ก็คงไม่มีปัญหาอะไร แต่ถ้าไม่ได้ออกโทรทัศน์ ถ้าพูดเร็วมากเราก็จะบอกว่า ขอประทานโทษค่ะ แปลไม่ทัน ช้านิดหนึ่งนะคะ แต่ทีวีนี่ต้องแก้ปัญหาเฉพาะหน้า คุณเร็วอย่างไรฉันต้องทำให้ทันคุณให้ได้...อย่างวันนั้นเพิ่งประสบมา ไปเป็นล่ามให้ คุณหมอพรทิพย์ โรจนสุนันท์ คุณหมอพูดเร็วมาก เร็วจนตามไม่ทัน ก็ฟังไปสักพักก็สรุปได้ เป็นประสบการณ์ที่วิทยากรพูดเร็วมาก สักพักก็ปรับได้ แต่ถ้าเป็นข่าวเร็วเรารู้แล้วว่าคืออะไร”

ไม่เพียงแต่การแปลภาษามือให้เร็วเท่าภาษาพูดเท่านั้น อารมณ์ตลอดจนท่าทาง เป็นสิ่งที่ล่ามภาษามือต้องคำนึงถึงด้วย

“สีหน้าอารมณ์ต้องสอดคล้องตลอดเวลา ใช่ค่ะ สมมุติเรื่องเครียดเรามานั่งยิ้มก็คงไม่ได้ ถ้าเรื่องไหนตลกก็ยิ้มแย้มแจ่มใสนิดหนึ่งไม่ให้เสียอาการ ให้ดูพอเหมาะพอดี แต่เวลาเครียดหรือเรื่องราวที่นำเสนอเป็นเรื่องเครียด ต้องทำสีหน้าให้รู้ว่าอันนั้นเครียดนะ เป็นวิชาการนะ แต่อันไหนที่เป็นเรื่องสนุกสนานตลกโปกฮาเราก็แปลให้เขาได้ อย่างแปลเวลาสัมมนา เอ้า คนอื่นหัวเราะแล้วก็ต้องทำภาษามือให้เขารู้ว่า เขาหัวเราะกันเพราะอะไร เพื่อให้คนหูหนวกได้เข้าใจแล้วก็ได้หัวเราะตามไปด้วยเหมือนกันค่ะ”

แม้จะทราบล่วงหน้าและมีการเตรียมตัวเป็นอย่างดีแล้วก็ตาม แต่การปรากฏตัวในช่องเล็กๆ มุมจอโทรทัศน์ในครั้งแรก ก็อดตื่นเต้นไม่ได้

“วันแรกดีใจมาก...ก็นับหนึ่งถึงสามว่า พอไปถึงนะ ฉันจะวางท่าอย่างนั้นอย่างนี้ แต่พอไปถึงตอนนั้นจริงๆ แล้วนะคะ พอกล้องเดินนั่งเฉยเลยค่ะ เพราะว่ากลัวมาก วันแรกที่ออก เตรียมตัวมาอย่างดี คือ ฉันต้องอย่างนั้นอย่างนี้ สอนตัวเองไว้ พอไปถึงตรงนั้นแล้วสั่น...ทำไม่ได้ กล้องต้องคัท (Cut) ไปเลย คัทไปแล้วประมาณ ๕ นาที บอกเอาใหม่นับ ๑ ถึง ๑๐ แล้วเอามาเสียบหูฟัง ใหม่ๆ ต้องเสียบหูฟัง แต่พอตอนหลังก็ไม่ต้อง เพราะว่าคนเริ่มใหม่ๆ สมาธิจะไม่มีก็สับสนอยู่สักครั้งสองครั้ง แต่หลังจากนั้นแล้ว พอมีประสบการณ์ เรื่องตรงนี้ก็หายไป เป็นปกติธรรมดาใช้ได้”

วิวัฒนาการและการเปลี่ยนแปลงโดยเฉพาะคำศัพท์ต่างๆ ที่เกิดขึ้นมากมายกับภาษาพูดก็ส่งผลให้ภาษามือมีวิวัฒนาการและการเปลี่ยนแปลงตามไปด้วย การหาความรู้เพิ่มเติมเป็นสิ่งที่อาจารย์กิติมาบอกว่าจำเป็นมาก

“ศัพท์ภาษาใหม่ๆ เกิดขึ้นเยอะมาก ภาษามือนี่ต้องให้คนหูหนวกบัญญัติให้เรา สมมุติศัพท์คำว่า โลกาภิวัตน์ เป็นคำใหม่มาก ไม่เคยมีใช้มาก่อน คนหูหนวกก็อยากรู้ว่ามันหมายความว่าอะไร โลกาภิวัตน์ ความหมายคือ โลกที่พัฒนาไปแล้ว โลกที่สื่อสารกันได้ทั่วหมด คนหูหนวกเขาก็คิดว่า โลกติดต่อกันได้ทั่วหมดมันคืออะไร คนหูหนวกเขาก็จะบอกเราว่า โลก นะ ภาษามือ แบบนี้ โลกาภิวัตน์ ก็คือ โลกทั้งหมดเข้ามาสู่ตัวเรา เราอยู่ที่ไหนโลกก็เข้ามาหาตัวเราได้หมด ภาษามือก็ทำท่าว่า โลกเข้ามาอยู่ที่ตัวเรา...เป็นการแปลไทยเป็นไทยอีกครั้งหนึ่ง แต่เป็นภาษาไทย ที่คนหูหนวกได้เข้าใจได้ซาบซึ้ง ดิฉันต้องกลับไปที่โรงเรียนเศรษฐเสถียรใหม่ไปฝึกฝนกับ อาจารย์ญาดา ชินะโชติ ซึ่งท่านเป็นคนหูหนวกจบปริญญาตรี อาจารย์จะเป็นคนแนะนำได้ดีที่สุด เพราะตรงนั้นมีเด็กหูหนวกกลุ่มใหญ่มากเลย คือ นักเรียนประจำของโรงเรียนเศรษฐเสถียร ก็จะทำให้เราได้รู้ว่า ภาษามือใหม่ๆ เป็นอย่างไร ที่นั่นคือแหล่งความรู้ของดิฉันค่ะ...ดิฉันให้ความรู้เขาขณะเดียวกันก็รับความรู้จากพวกเขาด้วย เป็นวัฒนธรรมไทยซึ่งมีการให้และการรับซึ่งกันและกัน ในลักษณะนี้”

เวทีทั้งสามแห่งที่อาจารย์ไปปรากฏตัว สถานีโทรทัศน์ ศาล และโรงพัก เวทีไหนยากที่สุด

“ถ้าถามดิฉันยากที่สุดคืออยู่บนศาล การที่จะควบคุมตัวเราเองให้อยู่ตรงกลาง...มันยากนะ...ยากมากเลย...เพราะเรายังเป็นมนุษย์ เราเห็นคนนี้น่าสงสาร เราก็จะโอนเอน แต่เราต้องทำจิตใจเราให้ตรง ให้อยู่ตรงกลางมากที่สุด เราทำได้มากเท่าไร ถือว่าเป็นบุญกุศลของแต่ละฝ่าย ถ้าจิตใจเราโอนเอียงไปข้างใดข้างหนึ่ง ความยุติธรรมตรงนั้นก็หายไป...ไม่ได้เลย ตรงนี้ถึงบอกว่า ยากที่สุด...คนเป็นล่ามก็ต้องสาบานตนในศาลเหมือนกัน ดิฉันพูดสาบานตนต่อศาล คนหูหนวกสาบานตนผ่านภาษามือจากดิฉันไปยังศาลอีกทีหนึ่ง”

ตลอด ๒๑ ปี ของการเป็นผู้เล่าเรื่องผ่านภาษามือ อาจารย์กิติมาบอกว่ามีทั้งความภาคภูมิใจประทับใจกับการเป็นผู้ให้

“ถือว่าเป็นครู เป็นการให้ ยังไม่เป็นอาชีพ ยังไม่มีการจดทะเบียนเป็นอาชีพจริงๆ ตัวดิฉันศาลรองรับเพราะได้ผ่านการอบรมของศาลยุติธรรม คนที่รู้ภาษามือไม่ได้มาเป็นล่ามภาษามือ ทุกคนที่ศาล ต้องผ่านกระบวนการที่ศาลยุติธรรมก่อน ตัวดิฉันผ่านแล้ว ก็ไปทำตรงนั้นได้”

แม้จะมีความเชี่ยวชาญและเป็นที่ยอมรับมาตลอด แต่การแสวงหาความรู้เพื่อพัฒนาตนเองเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง และยังรวมไปถึงการผลิตล่ามภาษามือเพื่อรองรับความต้องการในสังคม

“วิทยาลัยราชสุดา มหาวิทยาลัยมหิดล มีการผลิตล่ามภาษามือ จะมีอบรมคอร์สล่ามภาษามือ แล้วก็มีสมาคมคนหูหนวกแห่งประเทศไทย อบรมเพื่อการติดต่อสื่อสาร ทุกคนสามารถเข้าไปรับการอบรมได้ อีกแห่งที่โรงเรียนเศรษฐเสถียร วันเสาร์ โดย อาจารย์ญาดา ชินะโชติ สอนให้เป็นวิทยาทาน มีคนมาเรียนกันเยอะมากค่ะ...ที่วิทยาลัยราชสุดานั้น สมเด็จพระเทพรัตนฯ ท่านมีพระราชดำริสร้างวิทยาลัยเพื่อคนพิการ มีทั้งตาบอด หูหนวก และพิการร่างกาย...ดิฉันก็ไปรับการอบรมที่วิทยาลัยราชสุดา นี่คือการพัฒนาตนเอง ตัวเราไม่ได้เก่ง เราต้องแสวงหาความรู้ตลอดเวลา...”

ส่วนคุณสมบัติของผู้ที่ต้องการเรียนภาษามือนั้น อาจารย์กิติมาบอกว่า มีเพียงอย่างเดียวเท่านั้น ซึ่งสำคัญมาก คือความสนใจ

“มีคุณสมบัติอย่างเดียวคือ มีความสนใจ มีมือมีนิ้วครบ เพราะนิ้วมือแต่ละนิ้ว ข้อนิ้วมือแต่ละข้อมีความหมายเป็นตัวอักษรทั้งหมด การงอนิ้วมือ การงอมือ การสะบัดมือ เป็นภาษาท่าทางเป็นภาษามือทั้งหมดเลย ก็ขอให้หนึ่งมีความตั้งใจจริง สองมีมือมีนิ้วที่ครบถ้วน ใครสนใจก็เชิญค่ะ ทั้งสามที่ที่บอกไปแล้ว”

แม้ผู้ที่เกี่ยวข้องและมีส่วนในการส่งเสริมการศึกษาแก่ผู้พิการทางหู จะใช้ความรู้ความสามารถ ที่จะถ่ายทอดความรู้ให้พวกเขาเหล่านั้นอย่างเต็มที่แล้วก็ตาม แต่หากขาดการสนับสนุนและยื่นมือเข้ามาช่วยเหลือโดยเฉพาะจากรัฐบาลแล้ว ประโยชน์ที่ผู้พิการทางหูจะได้รับก็คงยังไม่สมบูรณ์

“ถ้าถามดิฉันนะคะ โทรทัศน์ทุกช่องไม่มีล่ามภาษามือก็ได้มีตัววิ่งบนหน้าจอที่เป็นหัวข้อข่าวสำคัญ คนหูหนวกเดี๋ยวนี้มีการศึกษาพออ่านออกเขียนได้บ้าง เรียนหนังสือกันเป็นส่วนมาก อันนี้หมายถึงถ้าไม่มีล่ามภาษามือแบบช่อง ๑๑ นะ...จริงๆ แล้วคนหูหนวกมีปัญหามากที่สุดเวลาไปติดต่อราชการ แล้วไม่สามารถติดต่อได้ เพราะตามสำนักงานเขตไม่มีล่ามภาษามือ ติดต่ออะไรลำบากมาก สื่อสารกันไม่รู้เรื่อง ไม่มีคนสนใจ ก็เหมือนกับว่าไม่ได้รับความสนใจจากรัฐบาล...เป็นบริการที่รัฐต้องมีให้คนกลุ่มนี้ด้วยเช่นกัน แล้วก็สนับสนุนให้ล่ามภาษามือเป็นวิชาชีพอย่างหนึ่ง ซึ่งทำแล้วได้ค่าตอบแทน เป็นอาชีพอาชีพหนึ่งสำหรบคนไทยในยุคต่อไป หรือแม้แต่ปัจจุบันก็จำเป็น”

การพูดคุยกันในวันนั้น สะท้อนมุมมองที่ทำให้หลายคนเข้าใจผู้พิการทางหูได้มากยิ่งขึ้น แต่ความเข้าใจเพียงอย่างเดียวเท่านั้นคงยังไม่พอ

“อยากให้ทุกๆ คนสนใจคนพิการทางหู เพราะเขาด้อยโอกาสในการรับรู้รับทราบด้วยความที่เขาไม่สามารถฟังได้ เพราะการเรียนรู้โดยการฟังจะเป็นการเรียนรู้ได้มากที่สุด...มากกว่าทางตาด้วยซ้ำไปนะคะ อยากให้ในมหาวิทยาลัยทุกแห่งมีวิชาภาษามือเข้าไปด้วย การที่เราติดต่อกับคนหูหนวกได้เป็นการสร้างบุญสร้างกุศลกับคนพิการทางหู เขาจะได้รับรู้วิทยาการใหม่ๆ ต่อไปอีก เพราะโลกเราพัฒนาไปทุกวัน อะไรๆ ก็เปลี่ยนไปทุกวัน แต่คนหูหนวกจะเปลี่ยนแปลงได้ช้า เพราะการสื่อสาร ถ้าทุกคนในประเทศเรารู้ภาษามือกันหมดทุกคน คนหูหนวกก็ไม่ถือ เป็นคนพิการต่อไปในอนาคตแล้วค่ะ ขอบคุณที่ให้โอกาสได้พูดได้บอกกับสังคมให้รู้ว่า คนหูหนวกเขาต้องการล่ามภาษามือ แต่เขาจะไปบอกกับใครล่ะคะ เขาก็บอกแต่กับล่าม ล่ามก็ไม่ได้มีอำนาจหน้าที่อะไรมากมาย ดิฉันถือว่า เป็นโอกาสดีที่สกุลไทย ได้ให้โอกาสดิฉันได้บอกกล่าวแทนคนหูหนวกได้บ้าง”

คำขอร้องนี้แม้ผู้พิการทางหูจะไม่มีโอกาสบอกกล่าวด้วยตนเอง แต่เสียงสะท้อนจากล่ามภาษามือ อาจารย์กิติมา พันธุ์งาม คงผ่านไปถึงผู้เกี่ยวข้องตลอดจนถึงผู้ที่มีเมตตาห่วงใยที่เรามั่นใจว่ายังคงไม่หมดไปจากสังคมไทย