| ��R�ME (DEKOMPOZ�SYON) : ��r�me ya da koku�ma �l�mden sonra cesedin ��r�y�p da��larak yok olmas�d�r (3,5,6). Biyolojik varl�klar, �ld�kten sonra ��r�mek ve ekolojik sisteme kat�lmak durumundad�r. �l�m sonras� de�i�ikliklerin sona ermesi y�llar, y�zy�llar; hatta binlerce y�l alabilir. Yaln�zca iskeletin fosille�mesi molek�ler yap� d���nda kal�c�d�r. Dekompozisyon, do�an�n ekolojik dengesi ve canl�l���n devam� i�in de bir zorunluluktur. Organik yap� ta�lar�ndan olu�an insan v�cudu, �l�mden sonraki olumsuz de�i�imlerin sonuncusu olan dekompozisyon ile kendisini te�kil eden organik bile�iklerin temel basit elemanlar�na ayr�larak yok olurken, do�adaki elementlerin de�i�im �emberindeki yerini de alm�� olur. Karma��k ve geli�mi� organik bile�iklerin kendilerini olu�turan basit elemanlara ayr�lmas�, bakterilerin �rettikleri proteolitik ve di�er enzimlerin etkisi ile ger�ekle�ir. Bu enzimlerin tesiri ile dokular gaz, s�v� ve tuzlara ayr�larak yok olurlar. Dekompozisyon olay�, otoliz ve p�trefaksiyon (��r�me) olmak �zere iki a�amay� kapsar. Otolizde, dokular�n h�cre i�i enzimler yolu ile aseptik kimyasal yoldan bozulmas� s�z konusudur. P�trefaksiyonda ise, dokular�n ve organlar�n bakterilere ba�l� olarak yap�lar� bozulur. Dekompozisyonun a��rl�kta olan �ekli p�trefaksiyon ile ilgilidir. ��R�MEYE ETK� EDEN FAKT�RLER ��r�menin ba�lama ve ilerleme h�z�nda b�y�k de�i�iklikler olmakla birlikte, canl� etkenler, kimyasal olaylar, fiziksel etkenler ��r�menin ba�l�ca fakt�rleridir. CANLI ETKENLER ��r�meyi ger�ekle�tiren en b�y�k etken, v�cudun normal floras�n� te�kil eden bakteriler ile varsa patojen bakterilerdir. Canl� iken v�cutta bulunan bakteriler, �l�mden sonra canl�l���n� yitiren v�cudun, bakterilerin b�y�mesi i�in m�kemmel bir ortam olmas� nedeniyle, �o�alarak dokular� istila eder. �l�mden sonra v�cuttaki bakterilerin sistematik analizini yapan Burn �l�mden sonra dokularda bulunan bakterileri s�k ve seyrek olarak rastlanan bakteriler olmak �zere iki gruba ay�rm��t�r Birinci grupta Clostridium welchii gibi sporlu anaerobik bakteriler, koliform bakteriler, mikrokoklar, difteroid basiller, proteuslar bulunur. Bilindi�i gibi bu bakteriler, sindirim kanal� ve solunum sisteminde bulunmaktad�r. �l�mden sonra faaliyetlerine devam ederek savunmay� bozup dokular� istila ederler. �kinci grup bakteriler ise patojen ve patojen olmayan geni� bir grubu i�erir. Cesetten patojen bir bakteri izole edildi�inde, o organdaki bir hastal���n nedeni olarak de�erlendirilmeleri normaldir. Patojen bakterilerin varl��� ��r�meyi h�zland�r�r. Septik d���klere ba�l� �l�mlerle gazl� gangrende ��r�me olduk�a h�zl� geli�ir. Akut enfeksiyonlar �zellikle pulmoner enfeksiyon ve sepsislerde ��r�me �ok h�zl� seyreder. V�cudun i�erdi�i bakteri say�s� da �ok �nemlidir. Olduk�a az say�da bakteri i�eren yeni do�an bedeni ge� ��r�r. D�� ortamda uzun s�re kalan cesetlerde ise �zellikle insektlerin (b�ceklerin) rol� �n plana ��kar. Bunun yan�nda cesedin bulundu�u ortama ba�l� olarak etoburlar, kemiriciler, bal�klar ve di�er canl�lar da cesede sald�rarak cesedin dekompozisyonuna katk�da bulunur. ��r�yen cesetler farkl� canl� t�rleri i�in ge�ici, de�i�en bir besin kayna�� olu�turur (6). A��kta kalan cesetlere gelince, bunlar� domuz, kurt, k�pek, tilki, �akal, s�rtlan gibi hayvanlar didiklemek ve par�alamak suretiyle tahrip ederler. Bunlar�n yan�nda farelerin faaliyeti �ok �nemlidir. Fareler, yanak, topuk, kulak kep�esi ve sa�l� deri ile ayak gibi v�cudun ya�l� ve k�k�rdakl� k�s�mlar�n� k�sa bir zamanda kemirerek ��r�meye yard�mc� olurlar. Ku�lar i�inde kartallar, akbabalar, �aylaklar, kargalar; denizde veya deniz kenar�nda bulunan cesetlerde de mart�lar, albatroslar, bal�klar vs. deniz hayvanlar� pek �ok tahribat yaparlar. Fakat b�t�n bu tahribat sineklerin faaliyetinin yan�nda hi� kal�r. Ger�ekten de s�cak mevsimlerde �l�m� takip eden ilk anda, hatta bazen agoni devresinde bile ha�ereler, �zellikle sinekler, yumurtalar�n� cesedin burun deliklerine, dudak commisura's�na (dudak kenarlar�na), kulak meatus'�ne (kulak yoluna), g�z p�narlar�na ve an�se b�rak�rlar. Bu yumurtalar beyaz renkte, adeta s�ttozu, tala� tozu, ka�ar peyniri tozu manzaras�ndad�rlar. E�er ceset g�m�lmeyip a��k havada kal�rsa, di�er ha�ereler birbirini takip ederek gelirler ve ceset tamamen mahvoluncaya kadar i�lerine devam ederler. Bu y�zden s�cak mevsimlerde a��kta b�rak�lan cesetleri, bu ha�ereler �ok k�sa zamanda tahrip ederler. �nl� sistematik�i Linne, "�� sinek bir arslandan daha �abuk cesedi tahrip eder" demektedir (1). Cesede d�zenli olarak gelen insekt gruplar�, beslenmelerine elveri�li olan maddeleri yiyip gider ve yerlerini kendilerinden sonra gelecek di�er gruba terk ederler (5 ,11). Cesetlere musallat olan bu insektlerin d�zenli bir s�ra takip ettiklerini 1850 y�l�nda ilk defa Bergeret s�ylemi� ve bunlar�n ceset �zerindeki �remelerini inceleyerek �l�m zaman�n� m�mk�n mertebe tayine �al��m��t�r. Bu �al��maya uzun bir s�re ara verildikten sonra 1878' de Brouardel ile Megnin beraberce �al��arak elde ettikleri sonu�lar� adli t�bba uygulamaya ba�lam��lard�r. Megnin 15 senelik bir �al��madan sonra ceset �zerinde ya�ayan insektleri s�n�flara ay�rm�� ve bu �l� i��ilerinin birbirlerini takip edi�inin prensiplerini ortaya koymu�tur. Bu prensipler sayesinde tahmini �l�m zaman� hakk�nda baz� bilgiler elde etmek m�mk�n olmaktad�r. Bunun i�in de bu insekt �e�itlerinin her birinin larva ve eri�kinlerini incelemek gerekir. �l� b�ceklerin incelenmesi Adli T�p alan�nda �ok �nemlidir. Bu inceleme bize, canl� varl�klara ait olan bile�ik maddelerin parazit hayvanlar taraf�ndan ne �ekilde de�i�tirilip yok edildi�ini g�sterir. �yle ki bu �l� i��ileri, i�lerini bitirdikleri zaman art�k cesetten, bu ha�erelerin ve akarinlerin salg�lar�ndan ibaret olan bir toz kitlesinden ba�ka bir �ey kalmaz (5). ADL� ENTOMOLOJ�N�N �NEM� Adli entomoloji, arthropod bilimdal� ile adli bilimlerin birbirini etkiledi�i geni� bir bilim dal�d�r. Bu bilim dal� �nceleri "medicolegal entomology" yada "forensic medical entomology" diye an�l�rken, �o�unlu�u �iddet su�lar� olmak �zere bir �ok su�un ��z�m�nde arthropodlar delil olarak kullan�ld���ndan, art�k g�n�m�zde yayg�n olarak "medicocriminal entomology" olarak an�lmaya ba�lanm��t�r (1). Adli Entomolog taraf�ndan toplanan, saklanan ve analiz edilen b�cekler, �l�m zaman� ve yeri i�in delil olarak kullan�l�r. B�cek bilimciler, adli t�p ara�t�rma tak�m�n�n �yeleridirler (9). B�t�n b�ceklerin ihtiya�lar�na uygun yer ve zamanda yerle�ecekleri bir oyuk vard�r (10). Pek �ok y�ld�r g�z, burun ve di�er deliklerde ve ceset �zerindeki yaralar�n oldu�u yerlerde bulunan kurtcuklar �l�n�n tiksindirici ��esi olarak d���n�l�rd�. Cesetler, genellikle y�kand�ktan sonra otopsi masas�na konurdu. Adli bilimlerde balistik, ate�li silah muayenesi, �s�r�k izleri, barut tozu kal�nt�s�, s��ram�� kan analizi ve su� biliminin di�er elemanlar� �al���l�r, geli�tirilir ama �l�m yeri ile birlikte b�cekler ihmal edilirdi. Zamanla baz� bilim adamlar� adli entomolojiyi ara�t�rd�lar, bu alanda ara�t�rma yapman�n gizli ve b�y�leyici oldu�unu d���nd�ler. Adli entomoloji, adli sistemde su� ara�t�rmalar�nda hem ya�ayan (katil) hem de �leni incelemek i�in kullan�lmakla beraber, sivil yan� da vard�r. Depolanan yiyeceklerdeki kontaminasyonlar� da (bula�ma) ara�t�r�r (4). Do�an�n ekolojik dengesinde, le�lerin ��r�me ve da��lmas� (dekompozisyonu) b�cek aktivitesi ile ger�ekle�tirilir. Calliphoridae (u�an sinek), Sarcophagidae (et sine�i) ve Muscidae (ev sine�i) familyas�na ait olan Diptera tak�m�ndan insektler (b�cekler) ��r�menin ilk basama��nda g�r�l�rler. Dermestid b�cekler ve kemik b�cekleri daha sonra gelirler. Adli entomolojinin en etkili uygulamas�, �l�mden sonraki ilk ayd�r (7,11). �nsan cesedi ve hayvan le�leri, erginle�mi� sinekler i�in proteinli bir besin kayna�� oldu�u gibi, larvalar i�in de besleyici bir ortamd�r. Erginle�mi� sinekler, yumurtalar�n� cesedin g�lgeli ve katl� yerlerine b�rak�rlar. En s�k yumurtlad�klar� yer ise kan ve kusmukla bula�m�� sa� aralar�d�r. Yumurtadan ��k��, s�cak havada birka� saat, normal �artlar alt�nda 20-24 saat, so�uk havada ise 1-2 g�n s�rer. Sa�lam ceset, sinekleri yumurtlamak i�in hemen �ekmez ancak kusmuk, kan ya da a��k yara varl���nda yumurtlama birka� dakika i�inde ger�ekle�ir. Yara bulunmayan cesette yumurtlama, genellikle �l�mden sonra 2. g�n ba�lamakla birlikte sineklerin bol oldu�u ortamlarda ya da cesedin g�ne� �����na maruz kald��� durumlarda yumurtlama daha erken olabilir. Sa�, g�zler, burun delikleri ve di�er do�al v�cut bo�luklar� yumurtlama i�in en elveri�li b�lgelerdir . Hastalardaki a��k yara ve irin olu�turan inflamatuar s�re�ler yumurtlamay� h�zland�rmaktad�r. Yumurtadan ��kan larvalar, �nce nekrotik dokularla beslenerek ya�ar, daha sonra taze dokuya ge�er ve myiasis hastal���n� olu�tururlar (7,8). Calliphora ve Lucilia larvalar� �l� dokularla beslenirler, hatta ortama verdikleri allantoin ve amonyaktan dolay� yaralar�n iyile�mesi i�in yararl� da olabilirler. I. D�nya sava��na kadar gaz yan�klar�, osteomyelit gibi a��r yaralar�n tedavisinde bu larvalar kullan�lm��t�r. Antibiyotiklerin geli�mesiyle bu tedavi y�ntemi b�rak�lm��t�r (2). Adli uygulamada, sineklerin yumurta veya larvalar�n�n yaraya �l�mden �nce mi yoksa �l�mden sonra m� b�rak�lm�� olabilece�inin tespiti b�y�k �nem ta��maktad�r (7). Bozulmu�, kokmu�, proteince zengin g�da maddelerinin ve le�lerin �zerine yumurtalar�n� b�rakan Calliphoridae familyas�na ait olan Calliphora erytrocephala, Auchmeromyia luteola ve Lucilia bufonivora larvalar� buralarda geli�tikten sonra pupa evresine girmek i�in topra�� delerler. �nsektlerin bu �zelli�inin unutulmamas� ve a��k havada bulunan bir ceset olay yerinden al�nd���nda cesedin alt k�sm�ndaki ve etraf�ndaki topra��n 3-5 cm derinli�indeki bir alan�n�n mutlaka taranmas� gereklidir. Ceset �zerinde hi� b�cek olmamas�, ki�inin �ok so�uk bir yerde �ld���n�, a��r� bir �ekilde yand���n� veya kapal� bir konteynerda kald���n� d���nd�rebilir (4, 9). �nsektlerin kriminal ara�t�rmalarda kullan�lmas�n�n en temel nedeni, bir cesedi en k�sa s�rede tespit edip bulan canl� t�rlerinden biri olmalar� ve ��r�menin her evresinde var olmalar�n�n yan� s�ra baz� t�rlerin; orman, k�y�, tepe, �ehir gibi spesifik ya�am ve iklim �artlar�na �zg� olmas�d�r. Her b�ce�in ya�ad��� ortam farkl�d�r. Belli b�ceklerin belli ortamlarda ya�amalar� tan� koydurucudur. Suda, karada, ormanda ya�ayan b�ceklerin kendi ortamlar�ndan ba�ka bir ortamda bulunmalar�, cesedin bir yerden bir ba�ka yere ta��nd���n� g�stermesi a��s�ndan �ok �nemlidir. Otomobil, gemi, otob�s gibi ara�lardaki cesetle b�cekler ba�ka yerlere ta��nabilirler ve saptanan bu entomolojik bulgular �lenin yer de�i�tirmesi hakk�nda son derece yararl� bilgiler verirler. Olay yerinin, cesedin alt k�sm�n�n, etraf�n�n dikkatlice incelenmesi s�ras�nda cesedin bulundu�u ortama, yumurta b�rakma, larva, pupa ve eri�kin olma s�re�lerine g�re o ortamda o an i�in yada tamamen olmamas� gereken b�cek bu ortama bir �ekilde ta��nm��t�r. Bu bilgi bize �l�m�n ger�ekle�ti�i yada ger�ekle�medi�i yer hakk�nda �ok ciddi kan�tlar verecektir. T�m bunlar� g�z �n�ne alan, bir adli entomolog, cinayet mahalli, cinayetin a��k veya kapal� bir alanda i�lenip i�lenmedi�i ve cesedin ba�ka bir b�lgeye nakledilip edilmedi�i hakk�nda fikir sahibi olabilir (4,11). Cesedin yan�ndan veya etraf�ndan b�ceklerin toplanmas�, ay�r�m�, muayenesi ve tan�mlanmas� adli entomolojinin i�idir (2, 4). Adli t�p uygulamas�nda �l�m zaman� tayini a��s�ndan �ok �e�itli kriterler ve y�ntemler kullan�l�r. Bu y�ntemlerin hi�biri �l�m sonras� zaman�n belirlenmesinde her zaman tam g�venilir sonu�lar vermez. �zellikle cesedin d�� ortamda kald���, ��r�menin ba�lad��� ve ilerledi�i durumlarda, entomolojik incelemelerin �l�m zaman�n�n belirlenmesindeki �nemi artar. Yap�lan bir�ok �al��mada adli soru�turma ve otopsi bulgular� ile kar��la�t�r�ld���nda, entomolojik ara�t�rmalar�n g�venilir bir y�ntem olarak kabul edilebilece�inin g�sterilmesi, �lkemizde de entomolojik ara�t�rmalar�n yap�lmas� ve adli t�bba uygulanmas�n�n gereklili�ini ortaya koyar (4). KAYNAKLAR 1. Byrd. J.H., Castner, J. L., Forensic Entomology, The Utility of Arthropods in Legal Investigations, CRC Press, 2001, p.:2-3 2. Demirsoy, A., Ya�am�n Temel kurallar�, Omurgas�zlar/B�cekler, Entomoloji, Cilt: II, K�s�m: II, Meteksan A.�. 5. Bask�, Ankara, 1997, s.:782 3. G�k, �., Adli T�p, Filiz Kitabevi, Istanbul, 1983, s.:22. 4. Hanc�, H., Duman, E.�., Adaletin ger�ekle�mesinde b�ceklerin de b�y�k yeri var!, Cumhuriyet Bilim Teknik, 2000, Say� 674, s.:18-20 5. Kamay, B.T., Adli T�p, I. Cilt, A.�. Tip Fak. Yay�nlar� Say� 34, Ankara, 1953, s.:120, 141-157 6. Kolusay�n, �., Ko�, S., Adli T�p, �l�m, Istanbul �niv.Cerrahpa�a T�p Fak. Yay�nlar�ndan, Istanbul,1999, Cilt 1.s.:127-128 7. Savran, B., Ko�, S., �etin, G�rsel, Kolusay�n, �., Adli Entomoloji, Adli T�p Dergisi, Cilt:10, Say�:1-4, Istanbul, 1994, s.:143-152. 8. www.dpo.uab.edu/jwells/FBL.html (eri�im tarihi:19.11.2001) 9. www.uio.no/mostarke/forens__ent.html (eri�im tarihi: 17.11.2001) 10. www.ndsu.nodak.edu/instruct/brewer/index.htm (eri�im tarihi: 02.11.2001) 11.Carvalho, LML., Thyssen PJ., Linhares, AX., Palhares, FAB., A checklist of Arthropods Associated with Pig Carrion and Human Corpses in Southeastern Brazil, Memorias do Instituto Oswaldo Cruz On-line, Jan.-Feb., 2000, Vol:95(1), pp.:135-138, www.dbbm.fiocruz.br/www-mem/951/3822.html. eri�im tarihi: 18.11.2001 |
Dr. H. Nihal A��kg�z* , Prof. Dr. �. Hamit Hanc�** , Prof. Dr. G�rsel �etin*** |
| ***Bu yaz� yukar�da ad� belirtilen ki�iler taraf�ndan Ankara �niversitesi Hukuk Fak�ltesi Dergisi, 2002, Cilt:51, Say�:3, Sayfa:117-125 'te yay�mlanm��t�r. |
| ADL� OLAYLARDA B�CEKLERDEN NASIL YARARLANIRIZ? |
| *Ankara �niversitesi Adli T�p Enstit�s�, **Ankara �niversitesi T�p Fak. Adli T�p A.D, ***�stanbul �niversitesi Cerrahpa�a T�p Fak. Adli T�p A.D |
 |
| Ana Sayfa |