| ORTA ASYA T�RK EFSANELER�NDE S�MER EFSANELER�NDEN �ZLER: �lk olarak Promete�nin insanlara yaz�y�, matemati�i, astronomiyi, t�bb�, hayvanlar� evcille�tirmeyi, gemi yapmay�, k�hinli�i ��retti�i efsanesi nedeniyle, bat� d�nyas�nda, b�t�n k�lt�rlerin Yunanl�lardan kaynakland��� inanc� y�zy�llar boyu s�regelmi�tir. Di�er taraftan, Tevrat da bir k�sm� tanr� taraf�ndan yazd�r�lm��, bir k�sm� �srailliler taraf�ndan yarat�lm�� ilk dinsel ve edeb� kitap olarak kabul edilmi�ti. Ge�en y�zy�l i�inde, Mezopotamya�da yap�lan kaz�lardaki buluntular, ��kan binlerce yaz�l� belgenin ��z�l�p okunmas� ile her iki inan� da k�k�nden sars�ld�. ��nk� Promete�den an az 2000 y�l �nce Sumerliler bunlar�n hepsini bulmu�lar, yapm��lar ve kullanm��lard�. Di�er taraftan Tevrat�taki bir�ok konular�n Sumerlilerden kaynakland���, metinler okunduk�a meydana ��km�� ve ��kmaktad�r. Bilindi�i gibi Sumerlilerin en �nemli bulgular�ndan biri, dillerine g�re bir yaz� icat etmeleri, onu geli�tirmeleri ve kil �zerine yazarak zaman�m�za kadar ula�mas�n� sa�lamalar� olmu�tur. Bulunan belgeler aras�nda b�y�k de�eri olanlar edeb� yaz�tlard�r. Bunlar daha �ok Sumerlilerin tanr�lar� ve dinleri ile ilgili konular� kapsamaktad�r. Sumer yazarlar� ve ozanlar� tanr�lar�yla ilgili �e�itli efsaneler yaratm��lar, �iirler yazm��, il�hiler bestelemi�lerdir. Bunlardan ba�ka, destanlar, ata�s�zleri, hik�yeler gibi konular da bulunuyor bunlar aras�nda. Sumerlilerin dinleri ve edeb� yap�tlar� gerek kendileri zaman�nda ya�ayan, gerek daha sonra gelen Ortado�u milletlerini etkisi alt�na alarak izleri, bir taraftan Yunanl�lar yoluyla Bat� d�nyas�na, di�er taraftan Tevrat ve Kur�an�a kadar ula�m��t�r. Sumerlilerden Tevrat�a ge�en konular �zerinde Bat�da baz� yay�nlar yap�lm��sa da bu hususta �lkemizde bir yay�n yoktu. Ayn� konular�n Kur� an�da bulunup bulunmad���, bulunuyorsa ne d�zeyde oldu�u sorular� beni bir hayli merakland�rm��t�. Bu nedenle ge�ti�imiz aylarda Sumer edebiyat�ndan ve efsanelerinden Tevrat ve Kur�an�a ge�en konular� kar��la�t�rmak suretiyle olduk�a ayr�nt�l� bir yaz� haz�rlad�m.(1) Sumerlilerin dillerinin T�rk�eye benzedi�i ve da�l�k yerden g�� ettikleri kams� gittik�e yayg�nla�maktad�r. Bu nedenle Orta Asya T�rk K�lt�r� ile onlar�n k�lt�r� aras�nda bir ba�lant� bulabilir miyim, d���ncesi ile Prof. Baha�ttin �gel�in T�rk Mitolojisi (2) kitab�n� zaman zaman incelemekte idim. Hakikaten baz� parellellikler tesbit ettim. Bunlar� bir ba�lang�� olarak bu kongrede sunmaya karar verdim. Fakat ara�t�rmalar�m ilerledik�e konunun daha geni�leyece�ini ve kongre s�resini a�aca��m anlayarak ara�t�rmay� k�sa kesmeye mecbur oldum. Bahaattin �gel, T�rk Mitolojisi temelinin uzay ve d�nya ile ilgili inan�� ve anlay�� oldu�unu yazm��. Sumer mitolojisinde de b�yle. Sumerliler yarad�l�� ve evrenle ilgili d���ncelerini toplu bir halde yazmam��lar. Ancak bunlar, destanlar�n ba� k�s�mlar�nda veya ortalar�nda k�s�m k�s�m anlat�lm��. Ayn� gelene�i T�rk destanlar�nda da buluyoruz. Sumer yarad�l�� efsanesine g�re, �nce her taraf derin ve geni� bir su ile kapl�yd�. Bunun ad� Tanr��a Nammu. Bu tanr��a sudan bir da� ��kar�yor. O�lu Hava Tanr�s� Enlil onu ikiye ay�r�yor, �st� g�k, alt� yer oluyor. G���, G�k Tanr�s� An, yeri de Yer Tanr��as� Ninki ile Hava Tanr�s� Enlil al�yor.(3) Buna g�re �nce evreni meydana getiren suda olan Ana Tanr��a ile Hava Tanr�s��d�r. G�k ve Yer birer tanr� de�il onlar�n sahibidirler. T�rk efsanelerinde �ok �e�itli yarad�l�� motifi var. (4 ) Buna ra�men ana motif birbirlerine benziyor. �lk olarak evren b�y�k bir sudan olu�uyor. Tanr� �lgen, baz�s�nda insan olan ki�i, baz�s�nda �eytan olan Erlik ile bu sular�n �zerinde u�uyor. Birinde denizden bir ta� ��karak �lgen�e konacak bir yer oluyor. Ba�ka birinde Erlik, di�erinde ki�i, bir di�erinde ise yaban �rde�i suyun i�inden topra�� ��kararak yeri meydana getiriyor. Bir ba�kas�nda ise su i�indeki Tanr��a Akana veya Ak-ene, �lgen�e yeri ve g��� nas�l yarataca��n� s�yl�yor (Ogel-s. 332). �lgen de yere ve g��e �ol� diyor, onlar da oluyorlar (Ogel-s. 433). �lgen�in yer ve g��e �olun� demesi ve evreni 6 g�nde yaratarak yedinci g�n dinlenmesi Tevrat ve Kur�an�daki Allah�n �ol� diyerek yeri g��� 6 g�nde yaratmas� ve yedinci g�n� dinlenmesi motifi ile paraleldir. Sumer�de �nsan�n yarad�l���: Sumer�de tanr�lar �o�almaya ba�lay�nca kendi i�lerini yap�p yeti�tiremediklerinden yak�n�yor ve b�t�n tanr�lar�n yarat�c�s� Tanr��a Nammu�ya gelerek i�lerini yapacak kimseler yaratmas� i�in yalvar�yorlar. O da o�lu Bilgelik Tanr�s� Enki�yi derin uykusundan uyand�rarak tanr�lar�n i�lerini g�recekleri yaratmas�n� s�yl�yor. Enki de annesine derin sudan �amur almas�n�, ona tanr�lar�n g�r�nt�s�nde �ekil vermesini, ona bu i�te yer tanr��as� ile do�um tanr�s�n�n yard�m edece��ini s�yl�yor. Enki, � Ey anneci�im! Yeni do�an�n kaderini s�yle �, diyor, sonunda o bir insan oluyor. (5) T�rk efsanelerinde insan�n yarad�l���: Bunlar�n birinde tanr� �lgen deniz y�z�nde toprak par�as� g�r�yor. Bu topra�a �insan olsun� diyor, o insan oluyor. Ad� Erlik. Bu tanr� ile kendini bir tutmaya kalk�nca, tanr� etleri �amurdan, kemikleri kam��tan 7 insan daha yarat�yor. T�rk Meml�k efsanesinde, bir ma�araya dolan �amurlardan, ya�mur ve s�cak etkisiyle 9 ay sonra ilk erkek meydana geliyor. Buna �Ay Atam� demi�ler, tekrar ma�araya dolan �amurlarla 9 ay sonra da bir kad�n d�nyaya gelmi�. Buna da � Ayva - aky�zl�� demi�ler. Ba�ka bir efsanede tanr� insan �eklinde 7 erkek ve 4 kad�n yapm��. Di�er bir Altay efsanesine g�re tanr� �lgen insan�n etlerini topraktan, kemiklerini ta�tan yap�yor. Kad�n� da erke�in kaburgas�ndan. Kad�n�n, Tevrat�a g�re Adem�in kaburgas�ndan yarat�lmas�, Adem ile Havva�n�n cennetten kovulmas� motifi hakk�nda �gel kitab�n�n 475�inci sahifesinde baz� yorumlar yapm��sa da yine bu hik�yenin kayna�� Sumerlilere dayanmaktad�r. Sumer�de Dilmun ad�nda saf temiz tanr�lar�n ya�ad��� bir �lke var. Hastal�k, �l�m bilinmeyen ya�am �lkesi. Fakat orada su yok. Su Tanr�s�, G�ne� Tanr�s��na, yerden su ��kararak oras�n� tatl� su ile doldurmas�n� s�yl�yor. G�ne� Tanr�s� istenileni yap�yor. B�ylece Dilmun meyva bah�eleri, tarlalar� ve �ay�rlar� ile tanr�lar�n cennet bah�esi olu�uyor. Bu bah�ede Yer Tanr��as� 8 �ifa bitkisi yeti�tiriyor. Bunlar meyvelenince Bilgelik Tanr�s� Enki hepsinden tad�yor. Yenmesi yasak olan bu meyveleri yiyen Tanr��ya, Tanr��a �ok k�z�yor ve onu �l�mle l�netleyerek ortadan yok oluyor... Di�er tanr�lar b�y�k g��l�klerle Yer tanr��as��n� bularak tanr�y� iyi etmesi i�in yakar�yorlar. Tanr��a, Tanr�n�n 8 bitkiye kar�� hasta olan 8 organ� i�in birer �ifa tanr�s� yarat�yor. Bunlardan 5 tanesi Tanr��a. Hasta olan organlardan biri kaburga. Onu iyi eden tanr��an�n ad�, � Kaburgan�n Han�m�� anlam�na gelen Nin.ti�dir. Bu kelimede Nin han�m, -ti kaburgad�r. -ti�nin di�er anlam� �ya�am� d�r. Bu hik�ye Tevrat�a ge�erken kaburgadan bir kad�n yarat�lm�� ve -ti kelimesinin ikinci anlam� al�narak �kaburgan�n Han�m�� yerine �branicede � Hayat Veren Han�m� anlam�na gelen �Havva� ad� verilmi�tir. (6) �zbeklere g�re �nsan�n ilk atas� � Kil Han � imi�. �gel, bunun �ran�da ki � Kil �ah ���n bir devam� oldu�unu s�yl�yor. Tevrat�taki � Adam ��n anlam� da k�rm�z� toprak. G�r�ld��� gibi gerek tek tanr�l� dinlerde, gerek T�rk efsanelerinde, Sumer�de oldu�u gibi, evren sudan, insan topraktan meydana gelmi�tir. T�rklerin Yeralt� D�nyas� hakk�ndaki inan��lar� da Sumerlilerin inan���na benziyor. Sumerlilere g�re Yeralt� D�nyas�nda �l�ler nehir yoluyla g�t�r�l�yor. Nehrin sonunda Yeralt� Tanr��as� Ere�kigal��n 7 kap�dan ge�ilen saray� bulunuyor. Oraya gitmek isteyenler i�in baz� yasaklar var. (7) Ayn� motif T�rk efsanesinde de bulunuyor. (8) �gel Kur�an�daki Cennetin Irma�� olarak yorumlamak istemi�se de bunun Sumer�deki Yeralt� Nehri oldu�u ku�kusuz. Ayn� nehir Tevrat�ta, �eol, Yunan�da Hades olarak bulunmaktad�r. Sumer metinlerinde g�k g�r�lt�s� bulutlar�n� simgeleyen � �mdugud � adl� kutsal bir ku� var. Bu ku� kaderleri veriyor, s�z�ne kar�� gelinmiyor ve yard�mlar yap�yor. O�nun kanatlar� a��l�nca b�t�n g��� kapl�yor.(9) Bu ku� Akadl�larda � Anzu � ad�n� alarak birinci y�zy�la kadar �iviyaz�l� metinlerde varl���n� korumu�tur. Bazen kartal olarak da alg�lanan bu ku� ve y�lanla ilgi baz� hik�yeler var Sumer metinlerinde. Bunlardan birinde A�k Tan��as� �nanna, Tanr�lar Bah�esinde dals�z budaks�z bir a�a� yeti�tiriyor. A�ac�n tepesine Imdugud Ku�u, ortas�nda � Lilit � isimli bir cin ve k�k�ne de bir y�lan yuva yapm��. Bu y�zden tahtas�ndan yapmak istedi�ini yapt�rmak i�in a�ac� kestiremiyor. G�lgame� imdad�na yeti�ip onlar� ka��r�yor ve a�ac� keserek Tanr��a�ya veriyor. (10) �kinci hik�ye: Kral Etana�n�n �ocu�u olmuyor. �ocuk yapt�ran bitki g�kte imi� ama g��e ��kma imk�n� yok. O, bir g�n bir �ukura d��m�� kartal yavrular�n� bir y�lan�n yemesinden kurtar�yor. Ku� buna �ok seviniyor. Buna kar��l�k olarak, kral�n otu alabilmesi i�in kanatlar�n�n �zerine bindirerek g��e ��karmaya ba�l�yor. Ku� her y�kseli�te a�a��da ne g�rd���n� sormas� �zerine kral evvel� geni� bir alan oldu�unu, gittik�e onun k���ld���n�, en sonunda da bir�ey g�remedi�ini, korktu�u i�in hemen indirmesini s�yl�yor. (11) ���nc� hik�ye: Kahraman Lugalbanda, Zabu �lkesinden kendi �ehri olan Uruk�a d�nmesi i�in, �mdugud ku�unun dostlu�unu kazanmak istiyor. Ku� yuvas�nda bulunmad��� zaman yavrular�na ya�, bal, ekmek veriyor ve onlara bak�yor. Ku� yavrular�na b�yle g�zel bakana candan dost olmaya, ona yard�m etmeye karar veriyor ve Lugalbanda�n�n �ehrine rahatl�kla d�nmesini sa�l�yor. (12) Bu �� hik�yedeki ku� ve y�lan motifi Asya efsanelerinde �e�itli �ekilde bulunuyor. Tel�t T�rkleri aras�nda Merk�t soyundan bir boya g�re sa� kanad�n� g�ne�, sol kanad�n� ay kaplayan kutsal bir g�k ku�u var (B. �gel, s. 599). Sibirya�da �ehirlerin ve yurtlar�n yan�nda bir s�r�k �zerinde a�a�tan yap�lm�� bir ku� resmi bulunuyor. Ku�a � G�k Ku�u � , dire�e de � G���n Dire�i � deniyor. Orta Asya ve Sibirya efsanelerinde bu direk �Hayat A�ac�� gibi anlat�lm��. Hayat a�ac� yerle g��� birle�tiriyormu� (B. �gel, s. 598). Bu ku� ve a�a� �nanna�n�n bah�esine dikti�i dals�z budaks�z a�aca benziyor. Sibirya ve Orta Asya �amanlar� kartal� tanr� el�isi olarak g�rm��ler, esasen �amanl���n babas� da kartal imi�. Altayl�lar�n K�g�tey destan�nda kahraman Karabatur, atlar�n� �alan � Kaankerede � ad�ndaki ku�u ararken onun iki yavrusunu ejderden kurtar�yor. Ku� da Karabutur�a atlar�n� geri veriyor. Yolda d��manlar� taraf�ndan �ld�r�len kahraman�, ku� hayat suyu vererek canland�r�yor. (13) K�rg�zlar�n kahraman� Ert��t�k, tepesi g�klere uzam�� bir ��nar a�ac� �zerinde Alp Karaku��un yavrular�n� yemeye gelen ejderi �ld�r�yor. Ku� da ona bir�ok iyilik yap�yor. (14) Ba�ka bir efsanede Ert��t�k�� ku� yeralt�ndan yery�z�ne ��kar�yor. ��karken yiyecekleri bitiyor. Adam etlerinden kopar�p veriyor. Yery�z�ne ��kt�klar�nda adam�n etlerini iyi ediyor ku�. � Bu iyile�tirme, ku�un hayat a�ac� �zerinde olmas�ndand�r �, deniyor (B. �gel, s. 541). Bir Uygur efsanesinde, Bilge Buka�n�n atalar�ndan birinin dibinde yatt��� a�aca bir ku� gelerek �tmeye, daha sonra adam� t�rmalamaya ba�lam��. O s�rada a�a�tan zehirli bir y�lan indi�ini g�rerek adam ku�u b�rakm��. Bu ku�a Uygurlar, Tanr� g�z�yle bak�yorlarm�� (B. �gel, 86). �gel, bu ku� motifinin eski �ran Zend Avesta�dan gelmi� olabilece�ini s�yl�yor. Bunda Hazer denizi ortas�nda bir a�a� �zerinde bir ku� bulundu�u yaz�l� imi�. Tahmuruf ve Zal�in t�ls�mlar� bu ku�tan geliyormu�. �ranl�lar buna Sireng veya Simurg diyorlar. Araplar da ad� Anka, Z�mr�d-� Anka. (15) Bunun Araplardan �ran�a ge�ti�i de s�yleniyormu�. Buna kar��l�k �gel�e g�re T�rklerdeki H�ma ku�u, peygamberin hadislerinde Cennet Ku�u olarak bildirilen ku�mu�. Bu Cennet�te oturuyor, zaman zaman 7 kat g��e ��k�p tanr�ya gidip geliyor, deniyormu�. �ranl�lar bunun �in topraklar�nda ya�ayan bir ku� oldu�unu, savunuyorlarm��. �in edebiyat�nda �Cennet Ku�u� motifi b�y�k �nem ta��yormu�. Bu ku� motifinin, � G�k G�r�lt�s� Ku�u � ad� alt�nda Alaska�dan G�ney Amerika�ya kadar bulundu�unu m��ahade ettim. �e�itli adlar alm�� ve efsanelere kar��m�� bu tanr�sal ku� hik�yesinin �.�. en az 3000 y�llar�nda Sumerlilerde ba�lam�� oldu�unu g�rd�k. H�ma ku�unun da ayn� kaynaktan geldi�i ku�kusuzdur ��nk� Sumer�in tanr�sal bah�esinde, cennet bah�esindeki dals�z budaks�z bir a�a� �zerine t�nemi� bu ku� 7 kat g��e ��k�yor. G�r�ld��� gibi, Sumerlilerin �mdugud ku�u, Akatl�larda Anzu, Araplarda Anka, Z�mr�d-� Anka, �ran�da Simurg, Hindlilerde Garuda, T�rklerde H�ma, adlar� alt�nda �e�itli efsanelere konu olarak s�rm��t�r. Amerika yerlileri aras�na kadar uzanan bu ku� motifi de Sumerlilere mi dayan�yor, yoksa hepsi birden daha �nce var olan bir k�lt�rden mi al�nm��t�r, bunu �imdi s�yleyemiyoruz. Sumer�de kahramanlar tanr�larla ba�lant�l�, insan�st� g��lere sahip. �lk i�leri �lkeye zararl� olan b�y�k g��teki hayvan� �ld�rmek. Ayn� motifi T�rk kahramanlar�nda da buluyoruz. Sumer�de � 7 � temel say� olarak g�r�l�yor. 7 da� a�mak, 7 kap� ge�mek, 7 kat g�k, 7 tanr�sal ���k, 7 a�a�, gibi. T�rklerde temel say� � 9 � olmas�na kar��n 7 say�s� da bulunuyor. �gel�e g�re bu Mezopatomya�dan Bat� T�rkleri�ne ge�mi�. G�kt�rk devrinde Kozmolojik bir anlam kazanm��. 7 iklim, 7 y�l, 7 g�n, 7 g�k k�sra�� gibi (B. �gel, s. 314). T�rklerde Tanr� �lkeyi uygarla�t�r�yor. Sumer inan���na g�re de tanr�lar �ehirleri, kurumlar� yap�p insanlara vermi�lerdir. T�rk Kagan�, tanr� taraf�ndan �e�itli g��ler verilerek insanlar� idare etmek �zere tahta oturtulmu�tur. Sumer�de tanr�lar �ehir beylerini kendileri se�erek ve g��ler vererek kendileri yerine �lkeyi idare ettiriyorlar. T�rklerde da�lar tanr�ya yak�n say�ld���ndan kutsal olmu�lar. Kurbanlar verilmi� da�lara. Sumer�de de da�lar tanr�larla insanlar aras�nda ba�lant� kurduklar� d���ncesiyle kutsal say�lm��. Onun i�in da� olmayan Mezopotamya�da Sumerliler tanr� evlerini yapay tepeler �zerine yapm��lard�r. Sumerliler kendilerine �Karaba�l�� derlerdi. Bu deyimin T�rkler�de olup olmad���n� merak ediyordum. Divan-� L�gat-it T�rk, cilt III, s. 222�de, T�rkler aras�nda erkek ve kad�n k�lelere �Karaba�� deyimi kullan�ld��� yaz�l�. Manas destan�nda ise Manas ziyafete yaln�z �a�r�ld���nda � Karaba�l� Ki�iyiz� demi�. Bu yaln�z ba��m�za �Yi�idiz� demekmi� (B. �gel, s. 513). Alanguva hik�yesinde, Alanguva, ���ktan olan �ocuklar� i�in onlar�n Tanr� O�lu olduklar�n�, � Karaba�l� � insanlarla kar��t�r�lmamalar�n� s�yl�yor. (16) Sumer�de birbirine kar��t olan nesnelere kendi �zelliklerini sayd�rarak at��malar yapt�r�lm��t�r. Ku� - Bal�k, Bak�r - G�m��, Kazma - Saban, Yaz � K���gibi. Bu T�rklerde de varm��. Buna � Ayt��ma � deniyor. Bunun �rne�ini Divan-� L�gat-it T�rk�te Yaz ile K����n at��mas� olarak buldum. (17) Konu de�i�ik ama motif ayn�. T�rklerde de Sumer�de oldu�u gibi yaz ve k�� tanr�lar� bulunuyor. Sumer bilgin ve yazarlar� vaktiyle yarat�lm�� ve d�zenli olarak i�leyen kozmik varl�klar� ve k�lt�r olaylar�n� � me � kelimesi alt�nda toplam��lard�r. Bir tablet �zerinde 100�den fazla � me � bulunmu�sa da bunlar�n ancak 60 kadar� okunabilmi�tir. Bu kelimenin anlam� bilinmiyor. Birbirlerine kar��t kavram ve nesneleri i�eriyor gibi g�r�n�yor. Kavga - Bar��, Do�ru - Yanl��, Beylik- Tanr�l�k, Krall�k - Cobanl�k, Yalanc�l�k - Do�ruluk, Fahi�elik - G�k Cenneti Fahi�eli�i� gibi. (18) Bu tarz T�rklerde de var: Tanr� - �eytan, iyilik * K�t�l�k, Bilgi * Cehalet, Sadakat - Vefas�zl�k, Y�kseklik - Al�akl�k, �l�m * Ya�am� gibi. Buna dualizm deniyor. �gel�e g�re �ran mitolojisinden girmi� T�rklere. Eski T�rk Maniheizminde bunlar � �ki Y�ld�z � , daha do�rusu � �ki K�k � sembol� ile ifade edilmi�. � Hayat ve �l�m A�ac� K�kleri � olabilece�i s�ylenmi� (B. �gel, s. 421). Burada Sumer K�lt�r� ile T�rk K�lt�r� aras�ndaki parelellikleri elimden geldi�ince �zetlemeye �al��t�m. Bunlara daha bir�oklar�n�n eklenebilece�inden ku�kum yok. Rahmetli Prof. Bahaeddin �gel�in belirtti�i gibi, T�rk efsane ve destanlar�nda, kom�ular�ndan, Mani dininden, Budizmden, Lama dininden, �ran�dan, Hr�stiyanl�k ve M�sl�manl�ktan bir�ok etkiler bulundu�u anla��l�yor. Sumer etkisi bunlar yoluyla m� gelmi�ti, yoksa vaktiyle ayn� Topraklar �zerinde ya�am�� olmalar�ndan m� kaynaklan�yordu? Bunu bug�n s�yleyecek durumda de�iliz. Yaln�z �unu belirtmeden ge�emeyece�im; Sumerlilerin yarad�l�� efsanesinden biraz farkl� olan Babil yarad�l�� efsanesinden T�rklerde bir iz bulamamam olduk�a ilgin�. Aziz Atat�rk��n b�y�k bir i�tenlikle arzulad��� bu t�r ara�t�rmalar�, daha derin ve kapsaml� olarak gen� ku�aklar�n yapaca�� �midiyle s�zlerimi bitiriyorum. Te�ekk�rlerimle. Muazzez �lmiye ��� S�merolog D�PNOTLAR: 1- Muazzez �lmiye ���, Sumerlilerden Yahudilik, H�ristiyanl�k, M�sl�manl��a Ula�an Etkiler ve Din Kitaplar�na Giren Konular. (Yay�nlanmak �zere.) 2- Prof. Dr. Bahaeddin �gel, T�rk Mitolojisi (Kaynaklar� ve A��klamalar� ile Destanlar). Cilt I, Ankara 1989. 3- Samuel Noah Kramer, History Begins at Sumer, Tarih Sumer�de Ba�lar. �eviren: Muazzez �lmiye ���. Ankara 1990, s. 64-69. 4- T�rk Mitolojisi kitab�nda yarad�l�� efsanelerine ait sahifeler: s. 279, 432, 446, 451, 465, 466, 469, 475, 483, 486. 5- Samuel Noah Kramer, The Sumerian, Their History, Cultur and Character. Chicago 1963, p. 150-151. 6- S. N. Kramer, a.g.e., s. 123-124. 7- S.N. Kramer, a.g.e., s. 203. 8- B. �gel, a.g.e., s. 111-112. 9- Thorkild Jacobsen, The Treasures of Darkness, A History of Mesopotamian Religion, Amerika 1978, p. 128. 10- S.N. Kramer, a.g.e., s. 123-124. 11- Ay. es., s. 43-44. 12- A.g.e., s. 179-180. 13- Murat Uraz, T�rk Mitolojisi, �stanbul 1992, s. 288-289. 14- Ay. es., s. 288-289. 15- Bu ku�a ait ayr�nt�l� bilgi i�in - Bkz.: Jussi Aro, Anzu and Sumurgh, Kramer Anniversary Volume, Alter Orient und Altes Testament, Band 25 (1976), p. 25-28. Araplar bu ku�un Kaf da��nda ya�ad���na, t�y�n� ele ge�irenlerin �l�ms�z olaca��na inan�yorlar. 16- Murat Uraz, a.g.e., s. 323. � Divan� L�gat-it T�rk, Terc�mesi: Besim Atalay, Cilt I, e. 248, 529, III, s. 178, 278, 367. �� S.N. Kramer, a.g.e., s. 116. |
![]() |