1. สมาธิ คืออะไร
ก่อนอื่นต้องหาสถานที่ที่เหมาะสม คือ เงียบ สงบ ไม่พลุกพล่าน เป็นสัดส่วน เพื่อช่วยให้จิตสงบ เมื่อได้ที่เหมาะสมแล้ว
จึงนั่งในท่าที่สบาย จะนั่งขัดสมาธิตั้งกายให้ตรง หรือนั่งพับเพียบตั้งกายตรงก็ได้ตามถนัด เอามือขวาทับมือซ้าย
ดำรงสติให้มั่น กำหนดลมหายใจเข้า-ออก เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้ายาว หรือเมือหายใจออกยาว
ก็รู้ชัดว่าหายใจออกยาว เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้าสั้น หรือเมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจออกสั้น
วิธีการกำหนดลมหายใจเข้าออกที่กล่าวนี้ ถ้าไม่มีอะไรยึดเหนี่ยวจิตใจให้มั่นไว้ ใจก็อาจจะคิดไปเรื่องอื่น ๆ
จนลืมกำหนดลมหายใจว่าหายใจเข้าหรือหายใจออก จึงต้องหาวิธีผูกจิต โดยกล่าวว่า "พุท" เมื่อหายใจเข้า และ "โธ"
เมื่อหายใจออก คำว่า"พุทโธ"แปลว่า ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน ซึ่งหมายถึงให้เราได้รู้ตัวอยู่เสมอ
มีสติอยู่เสมอ การกำหนดลมหายใจมี 2 วิธีคือ ถ้าจิตใจฟุ้งซ่าน ความคิดเลื่อนลอย ให้กำหนดลมหายใจ "พุท" เข้า
"โธ" ออกถี่ ๆ เพื่อดึงใจไว้ไม่ให้คิดฟุ้งซ่าน หรืออาจกำหนดลมหายใจ "พุท" เข้า "โธ" ออกยาว ๆ ก็ได้
สรุปก็คือจะต้องรวบรวมจิตให้กำหนดอยู่เฉพาะปลายจมูก อันเป็นทางเข้าออกของลมหายใจ คอยกำหนดในขณะหายใจเข้า-ออกอยู่ตลอดเวลา
มีสติรู้สึกตัวอยู่ตลอดเวลา การกระทำเช่นนี้นับว่าจิตเป็นสมาธิ
ยังมีวิธีสร้างสมาธิอีกวิธีหนึ่ง คือการหัดแผ่เมตตา เป็นการหัดสร้างความรู้สึกปรารถนาดี ต่อผู้อื่น ไม่ว่าจะเป็นมนุษย์หรือสัตว์
คือนึกในทางไม่เป็นศัตรู ในทางไม่เบียดเบียน ในทางให้เขาไม่มีทุกข์ ในทางให้เขาเป็นสุข เมื่อหัดนึกปรารถนาดีต่อผู้อื่นบ่อย ๆ
คนคนนั้นก็จะมีใจอ่อนโยนไม่โกรธง่าย หรือถ้าเกิดความโกรธขึ้นสติก็มาทัน กลับเตือนให้ผ่อนคลายความโกรธลง
การแผ่เมตตานี้ ทำใด้ทุกอิริยาบถ คือ ยืน เดิน นั่ง นอน นึกคิดอยู่แต่เรื่องขอให้ ทุกคนมีความสุข จนกระทั่งจิตของเราคิดร้ายต่อใครไม่เป็น
มีแต่ให้อภัย มีแต่คิดในทางดี จิตใจที่สงบตั้งมั่นแต่ในเมตตาเช่นนี้จะมีลักษณะสร้าง ความร่มเย็น ความผาสุขสงบ
ความปรารถนาดีมีไมตรีจิตต่อกัน
สติ แปลว่าระลึกได้ คือรู้ตัวอยู่เสมอ ไม่ว่าจะทำอะไร เรารู้สึกตัวอยู่เสมอว่าเราคือใคร เรากำลังทำอะไร
เมื่อมีสติแล้ว และถ้าเราเอาใจจดจ่ออยู่ต่อสิ่งนั้นเรียกว่า สมาธิ จากการที่เราเอาใจใส่ จดจ่ออยู่ต่อสิ่งนั้น
ได้มีการพิจารณาไตร่ตรองให้รอบคอบ ก็จะเกิดปัญญาขึ้น
สรุปได้ว่า เราฝึกให้มีสติอยู่กับตัวเราทุกขณะ เพราะขณะใดสติอยู่กับตัวจิตจะเป็น สมาธิเสมอ คือเมื่อสติเกิด
สมาธิก็เกิด ถ้าสติไม่เกิด สมาธิก็ไม่เกิด ถ้ามีสติเพียงชั่วขณะ สมาธิก็มีเพียงชั่วขณะ ถ้ามีสติติดต่อกันไปทุกขณะจิตนาน ๆ
จิตก็จะเป็นสมาธินาน เมื่อมีสมาธิแล้วปัญญาก็จะเกิดขึ้นเอง
ศีล สมาธิ ปัญญา แต่ละขั้นนั้นส่งผลให้เกิดความหลุดพ้นเป็นขั้น ๆ
ฉะนั้น สมาธิจึงเป็นเพียงบันไดขั้นที่สองที่จะส่งต่อไปถึงขั้นที่สามคือ ปัญญา แต่ผลจากการปฏิบัติหน้าที่เป็นผลที่เห็นทันตา
แยกได้ดังนี้ :
วัดปทุมวนาราม ราชวรวิหาร
สมาธิ แปลว่า ความตั้งมั่น หมายถึงความตั้งมั่นแห่งจิต การสำรวมใจให้แน่วแน่
การมีจิตเพ่งเล็งแน่วแน่ในสิ่งหนึ่งสิ่งใดโดยเฉพาะไม่ฟุ้งซ่าน ไม่กระวนกระวาย
2. ทำอย่างไรจิตถึงจะเป็นสมาธิได้
การที่จิตจะเป็นสมาธิได้จะต้องได้รับการฝึก ซึ่งเรียกว่า สมถภาวนา การฝึกมีหลายวิธี จะเลือกฝึกวิธีใดก็ได้ให้เหมาะกับอุปนิสัยของแต่ละบุคคล
ซึ่งอาจไม่เหมือนกัน วิธีที่เหมาะมี 3 วิธี คือ
จะขอกล่าวแต่ อานาปาณสติที่ข้าพเจ้าฝึก
อานาปาณสติ เป็นวิธีฝึกอย่างหนึ่งโดยการกำหนดลมหายใจเข้าออก เป็นการทำได้ไม่ยาก และนิยมฝึกกันมาก
3. ความสัมพันธ์ของ สติ-สมาธิ-ปัญญา
สติ-สมาธิ-ปัญญา 3 อย่างนี้มีความสัมพันธ์ต่อกัน
4. สติ-สมาธิ-ปัญญา ต่างกันอย่างไร
สติ คือการรู้ตัวเสมอ
5. ประเภทของสมาธิ
สมาธิ คือการสำรวมใจให้แน่วแน่ การมีจิตเพ่งเล็ง แน่วแน่ อยู่ในสิ่งหนื่งสิ่งใดโดยเฉพาะ
เป็นการทำให้จิตหยุดนิ่งอยู่ในอารมณ์อย่างเดียว
ปัญญา คือความรู้ ความรู้จะเกิดต่อเมื่อจิตมีสมาธิเสียก่อน
สติ เป็นจุดเริ่มต้น
สมาธิ เป็นตัวดำเนินการ
มี 3 ประเภทคือ :
สรุปทั้ง 3 ประเภทได้ดังนี้ :
6. ความมุ่งหมายของการสร้างสมาธิ
มี 4 ประการคือ :
จุดมุ่งหมายของการบำเพ็ญสมาธิ 4 อย่างนี้ แล้วแต่บุคคลผู้บำเพ็ญจะต้องการไปให้ถึง จุดหมายข้อใด
7. ประโยชน์ของสมาธิ
ประโยชน์สูงสุดของพระพุทธศาสนานั้นเรียกว่า วิมุติ หมายถึงความหลุดพ้นจาก
ความทุกข์ความเดือดร้อนทั้งปวง บรรดาความหลุดพ้นนั้นจะต้องผ่านข้อปฏิบัติตามลำดับ ซึ่งเปรียบเหมือนบันได
3 ขั้น คือ ศึล สมาธิ ปัญญา
ประโยชน์ในการพัฒนาบุคคลิกภาพ
ศีล เป็นเหตุให้ละกิเลส หรือความชั่ว ความเศร้าหมองทางจิตอย่างหยาบ
สมาธิ เป็นเหตุให้ละกิเลส หรือความชั่ว ความเศร้าหมองทางจิตอย่างกลาง
ปัญญา เป็นเหตุให้ละกิเลส หรือความชั่ว ความเศร้าหมองทางจิตอย่างละเอียด
พระพิสาลพัฒนาทร (พระมหาถาวร จิตตถาวโร)
มูลนิธิถาวรจิตตถาวโร - วงศ์มาลัย
เขตปทุมวัน กรุงเทพมหานคร
