Yapılan her deney ve gözlemi kayd etmek
için lab not defteri tutulması zorunludur. Rutin yapılan işler
dışında (örneğin agaroz gel hazırlama gibi), dikkat
edilmesi gerekilen noktalardaki detaylar (örneğin bir enzimden kaç ul
kullandığınız, inkübasyon zamanları gibi) not
defterine kayd edilmelidir.
Kurşun kalem yerine tükenmez kalem kullanılmalıdır. Yanlış yazılınca silmek
yerine üzerine sadece bir çizgi çekmek kâfidir.
Not defterini öyle bir şekilde düzenli olarak tutmalısınız
ki başka birisi incelediğinde siz olmadan okuyabilsin ve
anlayabilsin.
Lab defterleri her gün veya birkaç günde bir yapılan deneyleri
yansıtacak şekilde yenilenmelidir. Bir deney
yapıldığında hemen o gün veya 1 gün sonra kayd edilmelidir.
Lab defterleri Danışman hocanız tarafından herhangi bir
zaman istenebilir ve kontrol edilebilir. Bunun için hazırlıklı
olun.
Lab defterinizin kapak sayfanızda sizin isminiz, not defterini tutmaya
başladığınız tarih ve defter bitince hangi tarihe
kadar deneyleri kapsadığı yazılmalıdır (örnek:
Haziran 2004-Kasım 2006 Lab Defteri).
Defterin ilk 5 sayfasını boş bırakın. Burası
sizin içindekiler ya da index i yazacağınız
kısım olacak. Buraya deney ismi ve tarihi ya da uygun olursa sonucu
gibi bilgiler girip bunun hangi sayfada olduğunun bilgisini
yazmalısınız ki arandığında vakit kaybetmeden
spesifik bir deneyin nasıl yapıldığı veya falanca
deneyden ne sonuç alındığı bulunabilsin.
Unutmayın organize ve düzenli biri olmanız ve
başlangıçta bunları alışkanlık haline getirmeniz,
size bilim hayatınızda çok yararlı olacaktır, müthiş
zaman kazandıracaktır.
Lab Not defterinin sayfalarında ne yazılmalıdır?
Basit bir deyişle, labta yaptığınız her şey
defterinizde olmalı. Küçük detaylar bile
Ama bazı rutin deneyler
konulmayabilir. Deneyler ilk
yapılmaya başlanınca bütün bilgiler yazılmalıdır
ama öğrenci yaptığını tam bildiği zaman bu
detaylar atlanabilir. (Mesela Tris tampon çözeltisini hazırlarken ne kadar
gr Tris kullandığını her tampon
hazırladığında yazmak zorunda değil). Enzim aktivite
assay lerinde her detay yazılmalıdır. Ya da PCR reaksiyonunda
ne kadar ng template (kalıp) DNA kullanıldığı gibi
bilgiler detay değil, deneyin çalışıp
çalışmamasında etkili olabilecek faktörler olduğu inin not
edilmelidir.
Defterin organize edilmesi yapılan deneye göre olmalıdır. Gün
içinde 2 farklı deney yapılıyorsa bunlar ayrı ayrı
yazılmalıdır.
Her deney için yeni bir sayfaya başlanmalıdır.
Bu sayfanın başına,
Deneyin adı
Tarih
Sayfa
numarası
yazılmalıdır. Bu bilgiler index kısmına da
yazılacağı için önemlidir.
Daha sonra sayfada deneyin AMACI ya da SINANAN (test edilen hipotez) bir cümle
ile yazılmalıdır. Varsa esinlenen ya da kullanılan bir
makale kısaca yazılmalıdır.
Yeni bir PROJE ye başlanılıyorsa, ilk sayfada bu projenin
STRATEJİSİ anlatılmalıdır. Bu deneyleri yazmadan
yapılmalıdır. Bunun size 2 yararı vardır. Önce sizin
hep o ana amaç etrafında düşünmenizi ve o soruya/konuya
kilitlenmenizi sağlar. Bunu daha sonraki düşüncelerinizle elde
ettiğiniz bilgiler ışığında
karşılaştırmanıza yardımcı olur.
Düşüncelerinizi organize etmenize yardım edebilir. Bazı fikirler
patent edilebilir. Bu yüzden YAZILI bir kanıt gerekir.
Daha sonra hangi deneyi nasıl yapacağınız kısaca not
edilebilir. Ayrıca yapacağınız deneye uygun ya da gereken
literatür bilgisi, deneyin tekrar mı olduğu, farklı bir
şey varsa neyin farklı olduğu (örn. 20 ug protein yerine 40 ug
protein kullanılacak) bilgileri yazılmalıdır. Klonlama
deneyi falan yapıyorsanız kullandığınız plasmid
in küçük bir resmi çizilebilir ya da yapıştırılabilir. Bu
bilgiler sanki bir makale yazıyormuş gibi uzun uzadıya
değil, hatırlatma amacıyla öz bir şekilde
yazılmalıdır.
Aslında unutulmamalıdır ki çoğu zaman not defterleri
bugün için değil gelecek için tutulur.
Materyaller: Bu kısma kullanılan materyalleri (solüsyonlar ya da
ekipman) yazılabilir. Her lab ekipmanını (pipet, vorteks gibi)
yazmak gereksizdir. Sadece ana olanları ya da ilk kez
kullanılanları
Kullanılan tamponların ne içerdiği en
az bir kez defterde yazılmalı ve daha sonra referans edilmelidir
(şu sayfaya bakınız ya da falan makaleye bakınız
gibi). Kit kullanılıyorsa bu kitin ismi, katalog numarası ve
alındığı şirket ve tarih (son kullanma tarihi)
gerektiğinde yazılabilir. Biyolojik örneklerin tür yada genus (cins)
ya da varsa suş (strain) numarası yazılmalıdır. Bazen
varsa kullanılan doku tipi ya da bir bakterinin genotipi gibi bilgiler not
edilmelidir. Enzimler için ise enzimim ismi, hangi şirketten
alındığı veya nereden izole edildiği, konsentrasyonu
(yoğunluğu)
yazılmalıdır. DNA örnekleri için DNA nın türü
(template, primer), nasıl elde edildiği (miniprep, jel pürifikasyonu,
PCR ürünü), konsantrasyonu gibi bilgiler yazılmalıdır.
Solüsyonları hazırlarken kullanılan hesaplamalar
yazılmalıdır. Agaroz jeller için sadece konsantrasyon ve
kullanılan tampon (buffer) türü yazılabilir. Yapılanlar
(kimyasal hazırlamada vs) daha önceki bir deneyde kullanılıp
yazılmışsa, sadece bknz X sayfasına denebilinir, böyle
bilgileri tekrarlamak gereksizdir.
Prosedür: Yapmadan önce yaz. Özellikle bazı kompleks deneylerde
(aslında her deneyde) önce YAZIP, sonra YAPMAK önemlidir. Yazılanlara
madde madde takip edilmeli ve bir şey UNUTULMAMALIDIR. Yapılacak
her ADIM önce anlaşılmalı ve bunun için gereken ekipman ya da
solüsyon hazır edilmeli sonra deneye girişilmelidir. Eğer deney
sırasında küçük değişiklikler yapılmak ZORUNDA
kalınırsa bu da deftere işlenmelidir. Deneydeki bazı
adımlar özel dikkat gerektirebilir, zamana bağlı olabilir, bu
gibi durumlara yazdıklarını hazırlıklı
olmanız için sizi uyanık tutacaktır.
Rutin kullanılan deneysel metotlar ve solüsyonlar için ayrı bir DOSYA
ya da defter tutulmalıdır. (METODLAR dosyası/defteri gibi).
Kullanılan prosedürler literatürdeki makale yada kitaba referans
edilmelidir.
Sonuç: Bu kısma elde edilen yorumlanmamış sonuçlar
yazılır. Jel fotoları, koloni sayım verileri,
oto-radyagraflar, enzim aktivite numaraları gibi
Yorum ve Özet: Bu çok önemli bir kısımdır. Burada elde ettiğiniz
sonuçları özetlemelisiniz. Bu sonuçları destekleyen bilgiler varsa
yazmalısınız ve kendi yorumunuzu eklemelisiniz. Deney
başarılı mı yoksa başarısız mı
sonuçlandı ve nedenini belirmelisiniz. Başarısız ise neden
ve bunu için ne yapacağınızı, başarılı ise yapacağınız
gelecek adımını kararlaştırmalı ve bunları
not etmelisiniz.
Deneysel Moleküler Biyoloji, Biyokimya, Biyoteknoloji gibi bilimler oldukça
ilginç, güçlü, zevkli ve prestijlidir. Bunun yanında riskli, hayal
kırıklığına uğratıp sabır gerektiren,
çok bilgilenme ve yenilenmenin lazım olduğu ve zor ve sıkı
çalışmayı gerektiren bilimlerdir.
Bu yazılanların size yardımcısı olmasını
arzu eder, deneylerinizde başarılar dilerim.
Dr. B. Çöl