คอลัมน์  พลวัตหมออนามัย

ตอน ชุมนุมตัวแทน“หมออนามัย” ทั่วประเทศ

โดย  ฉัตรชัย  ชัยภักด

นับแต่เริ่มต้นการเคลื่อนไหวเพื่อรวมตัวกันในนาม “ภาคีหมออนามัยแห่งชาติ”  หรือ “เครือข่ายหมออนามัย” คำถามที่ได้รับบ่อยๆ คือ “งานภาคีฯ เป็นอย่างไรบ้าง ไปถึงไหนแล้ว ?” อันที่จริงก็รู้สึกยินดีที่เพื่อนหมออนามัยให้ความสนใจกับความเป็นไปของ “ภาคีฯ” แต่บอกตรงๆ ว่าบางทีก็ไม่รู้จะตอบว่าอย่างไร นอกจากตอบยากแล้วยังรู้สึกว่า “งานภาคีฯ” เป็นเรื่องของหมออนามัย “กลุ่มหนึ่ง” ไปแล้วหรือ ที่เหลือเป็นผู้เฝ้าดูว่าจะไปรอดมั้ย

คิดว่ามันแปลกๆ ชอบกลอยู่ แต่ถ้ามองในแง่ดี คนที่เฝ้าดู เพียรถามก็ถือเป็นกำลังใจที่ดีอย่างหนึ่ง แต่สิ่งที่เราต้องการเพื่องานภาคีฯ มันต้องมากกว่านั้น  งานภาคีหรือเครือข่ายจะเป็นจริงและยั่งยืนได้ก็ด้วยการ “ลงมือทำ” พร้อมๆ กันทั่วประเทศ จากกลุ่มเล็กๆ หลายๆ กลุ่มถักทอ โยงใยกันเป็นเครือข่ายระดับชาติ เชื่อว่าในหลายๆ พื้นที่กำลังทำสิ่งนี้กันอยู่ แต่ที่ขาดคือ ข้อมูลสถานการณ์ ความเคลื่อนไหวทำให้ยังมองไม่เห็นภาพรวม การก้มหน้าก้มตาทำโดยที่ไม่เห็นภาพรวมบางทีก็ทำให้เกิดความลังเลใจได้เหมือนกัน

เพราะฉะนั้น ใคร ทำอะไร อยู่ที่ไหน ก้าวหน้าไปไกล  ได้โปรดส่งข่าวถึงกันบ้าง อย่างน้อยก็เป็นการกระตุ้นเตือน เพื่อนๆ ที่ยังหลับอยู่ คิดว่าเพื่อนๆ ที่ยังไม่เข้าใจว่าทำไมต้องมีภาคีฯ น้องคนหนึ่งถามมาว่า “ ถ้าเราไม่รวมตัวกันเป็นเป็นภาคีแล้วจะเกิดอะไรขึ้นหรือพี่ แล้วเจ้าภาคีนี้มันจะช่วยอะไรเราได้บ้าง?”

ยังไม่ได้ตอบน้องคนที่ถาม แต่หยิบหนังสือเล่มหนึ่งส่งให้ไป โดยหวังว่าเขาจะอ่านโดยละเอียดจนได้คำตอบด้วยตัวเอง

ยุคใหม่กับสังคมเครือข่าย

          ในหนังสือเล่มนั้นพูดถึง “สังคมแบบใหม่” เป็นสังคมหลังการปฏิวัติเทคโนโลยีสารสนเทศ ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการสร้าง “เครือข่าย”  องค์กรในรูปแบบเครือข่ายนี้เองที่จะเป็นองค์กรในการจัดการกิจกรรมของมนุษยชาติรูปแบบใหม่ และเรียกสังคมในยุคสารสนเทศนี้ว่า “สังคมเครือข่าย” ตรงกันกับที่อาจารย์หมอประเวศ วะสี ได้เสนอทิศทางการเสริมสร้างพลังทางสังคมว่า อย่างน้อยควรมีพลัง 5 ส่วนเข้ามาประกอบกัน และหนึ่งในนั้นได้แก่ “พลังของการจัดองค์กรแบบใหม่” ในรูป “องค์กรเครือข่าย” ทั้งในระดับหมู่บ้าน ตำบล อำเภอ จังหวัด ระดับประเทศจนถึงระดับโลก “รัฐเครือข่าย” แบบสหภาพยุโรป(EU) คือตัวอย่างของโครงสร้างและอำนาจทางสังคมแบบใหม่

          สำหรับประเทศไทย รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ.2540 เป็นรัฐธรรมนูญที่ส่งเสริมสิทธิการรวมตัวกันของชุมชน เรียกว่าเป็นรัฐธรรมนูญที่ส่งเสริมความเข้มแข็งของชุมชนและประชาสังคม คำว่า “ชุมชน” นี้มิได้หมายถึงเฉพาะ ชาวบ้านในหมู่บ้านเท่านั้น สมาพันธ์ประชาธิปไตย สมัชชาคนจน สหภาพแรงงาน ชมรมรัฐวิสาหกิจ กลุ่มสหกรณ์ออมทรัพย์ เครือข่ายประชาชนต้านคอร์รัปชัน(คปต.) จส.100 กระทั่ง ภาคีหมออนามัย ก็ถือเป็นชุมชน เช่นกัน

          “สังคมเครือข่าย” คือการรวมตัวกัน ร่วมคิด ร่วมทำ อาศัยคุณธรรมหรือคุณค่าอันสูงส่งแห่งความเป็นมนุษย์ เช่น ความใกล้ชิด ความเชื่อถือไว้วางใจกัน ความเอื้ออาทรต่อกัน การเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติ   ความซื่อสัตย์สุจริตและความเปิดเผยจริงใจต่อกัน

          คุณค่าแห่งความเป็นมนุษย์ อันไม่ใช่อำนาจเงินนี้มีพลังแห่งความผูกพันมนุษย์ไว้ด้วยกันเป็นพลังชุมชนและพลังสังคม เป็นการสร้างความสัมพันธ์ด้วยการเป็นเพื่อนกัน

          ในหนังสือเล่มเดียวกันนี้ นพ.พลเดช ปิ่นประทีป ได้กล่าวถึงการเคลื่อนไหวภาคประชาชนไว้น่าคิดว่า  การเคลื่อนไหวแต่ละรูปแบบต้องการวิธีการจัดองค์กรที่แตกต่างกัน องค์กรจัดตั้งทั่วไปอาจจะมีความเหมาะสมกับการเคลื่อนไหวมวลชน ในขณะที่การจัดองค์กรแบบเครือข่ายน่าจะเหมาะสมกับการเคลื่อนไหวเชิงสังคม พร้อมกันนี้ได้เสนอแนวคิดและแนวทางการจัดองค์กรแบบเครือข่ายไว้ ดังนี้

·        องค์กรแบบเครือข่ายควรมีคุณสมบัติที่เป็นทั้งความเคลื่อนไหว( movement) และความเป็นสถาบัน(institute) โดยองค์กรแบบเครือข่ายที่มีความยืดหยุ่น คล่องตัวและมีประสิทธิภาพสูงควรมีลักษณะที่เป็นความเคลื่อนไหว(รวมตัวกันเป็นครั้งคราวแล้วสลายไร้ตัวตน)มากกว่าจะเป็นสถาบันที่หยุดนิ่ง ตายตัว และแข็งกระด้าง

·        ส่วนที่เป็นสถาบันได้แก่ แกนประสานเครือข่ายหรือชุมทางหรือจุดเชื่อม(nodes) แต่ละหน่วยควรมีขนาดเล็กที่สุดโดยไม่มีอำนาจและไม่มีทุนทรัพย์ แต่มีภูมิปัญญาและมีจิตใจรับใช้สมาชิกเครือข่ายอย่างกระตือรือร้นที่สุด

·        การวัดความเข้มแข็งของเครือข่ายน่าจะดูองค์ประกอบอย่างน้อย 3 ประการ

1)     การมีสมาชิกที่เข้มแข็งเป็นจำนวนมาก ทั้งส่วนที่เป็นปัจเจกบุคคล กลุ่ม องค์กรและเครือข่ายย่อยๆ

2)     การมีแกนประสานเครือข่ายหรือชุมทาง หรือจุดเชื่อมที่ทรงประสิทธิภาพ จำนวนเพียงพอและหลากหลาย

3)     การมีความเคลื่อนไหวที่ทรงพลังและต่อเนื่องเป็นขบวนการ

คำว่า “เครือข่าย” หมายถึง การมีหน่วยที่เป็นชุมทาง หรือจุดกลาง จุดเชื่อม(node) ที่ไม่ใช่ศูนย์กลางเพียงแห่งเดียว(centre) หน่วยที่เป็นชุมทาง(nodes)เหล่านี้อาจมีขนาดต่างกัน อยู่ใกล้หรือไกลกันก็ได้

ที่ชอบที่สุดคือ  คำเตือนที่ว่า “ การละวางความเป็นตัวตน ละวางความเป็นเจ้าของเครือข่าย/ชุมชน ละวางอคติหรือทิฐิที่มีต่อองค์กรพันธมิตรอื่น คือสิ่งแรกๆ ที่ทุกฝ่าย ทุกภาคี ควรทำให้ได้ ”  อันนี้แม้ว่ายาก แต่ก็เห็นด้วยอย่างยิ่ง และกำลังพยายามอยู่

          สิ่งที่นำมาเสนอนี้ อาจจะดูหนักไปในทางวิชาการสักนิด  ด้วยเหตุผลว่า การแลกเปลี่ยนเพื่อปรับแนวคิดให้ตรงกันมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการทำงานเครือข่าย

ก้าวไปกับเครือข่ายหมออนามัย

          ใครที่ติดตามอ่านวารสารหมออนามัยมาโดยตลอด คงทราบถึงสถานการณ์การขับเคลื่อนภาคีหมออนามัยแห่งชาติว่ามีความก้าวหน้าไปพอสมควร

          ในระดับพื้นที่ ได้มีความพยายามในการรวมตัวกันเป็นกลุ่มเล็กๆ ทั้งในแบบที่เป็นทางการและไม่เป็นทางการ รวมถึงการประสานเชื่อมโยงกันในระดับอำเภอ จังหวัดและระดับเขต

          ในระดับประเทศ ชื่อของ “ภาคีหมออนามัยแห่งชาติ”  แม้จะยังไม่เป็นที่รู้จักของสังคมทั่วไป แต่ในแวดวงด้านสุขภาพแล้วนับว่ามีการเปิดตัวและได้รับการยอมรับจากองค์กรที่ทำงานด้านสุขภาพในระดับที่น่าพึงพอใจ ในส่วนของการประสาน เชื่อมโยงเครือข่ายในภาพรวมระดับประเทศกำลังอยู่ในระหว่างรวบรวมข้อมูล ระดมความคิดเห็น ด้วยการจัดประชุม สัมมนาผู้ประสานงานในระดับพื้นที่มาอย่างต่อเนื่อง ครั้งต่อไปจะจัดประชุมตัวแทนจากทุกจังหวัดในวันที่ 1-4 เมษายน 2545 ที่กระทรวงสาธารณสุข

          เบื้องหลังการขับเคลื่อนภาคีหมออนามัยที่ผ่านมา เราได้รับความร่วมมือทั้งจาก “หมออนามัย”  “อดีตหมออนามัย” และ “คนที่รัก ห่วงใยหมออนามัย”  ถึงวันนี้หลายคนอาจรู้สึกท้อแท้ หมดหวังเมื่อเจออุปสรรคในการทำงาน  หลายคนอาจเริ่มถอนตัวออกมา

          อาจารย์หมอประเวศ วะสี กล่าวไว้ว่า “ ใครก็ตามที่อยากเห็นบริการสาธารณสุขในชนบทดีขึ้นอย่างจับใจ ก็ต้องรักหมออนามัยเป็นธรรมดา”  และสรุปเป็นถ้อยคำที่กินใจหมออนามัยจนทุกวันนี้ว่า “รักประชาชน รักหมออนามัย”

          เพื่อนๆ พี่ๆ ที่ไม่ได้เป็นหมออนามัยแต่เคยเป็น เคยทำงานคลุกคลีจนรู้สึกผูกพันกับวิชาชีพนี้อีกจำนวนมาก ที่ได้สละเวลา สติปัญญา รวมถึงทุนทรัพย์เพื่องานภาคีฯ มาอย่างต่อเนื่องยาวนาน

          เราจะเห็นบุคคลเหล่านี้เสมอๆ ทั้งในเวทีการประชุม สัมมนา หรือในคอลัมน์ต่างๆ ของวารสารฯ ไม่มีเหตุผลอื่นใดเลยนอกเหนือจากบุคคลเหล่านี้เห็น “คุณค่า” ของหมออนามัย รักและห่วงใยเราด้วยใจจริง และเฝ้ารอดูความสำเร็จของเรา

1 -  4 เมษายน ชุมนุมหมออนามัยทั่วประเทศ

          หลายฉบับที่ผ่านมา พยามเชิญชวนให้หมออนามัยเราช่วยกันแนะนำตัวแทนจังหวัด ผู้ที่เป็นหมออนามัย ไม่ว่าจะทำงานอยู่สถานีอนามัย  สำนักงานสาธารณสุขอำเภอ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัด และหลายคนอยู่โรงพยาบาลชุมชน หรือที่อื่นๆ มาร่วมวงระดมความคิดความเห็น ปรึกษาหารือ  เพื่อดำเนินการในเรื่องเครือข่ายหมอนามัยในแต่ละจังหวัด  ให้มีการรวมกลุ่มกัน อาจจะเป็นกลุ่ม ชมรม หรืออะไรก็แล้วแต่ ที่มีการร่วมกันระดมความคิด ร่วมกันทำงาน จะกลุ่มเล็กกลุ่มใหญ่ไม่ผิดกติกาหรือว่ากัน 

          ตั้งแต่ปี 2543 มีการประชุมตัวแทนหมออนามัยจากจังหวัดต่างๆ กว่า 30 จังหวัด รวม 1 ครั้ง (วันที่ 17 มีนาคม 2543) ปี 2544 จำนวน 2 ครั้ง (วันที่ 10 มิถุนายน และวันที่ 1-2 สิงหาคม)  หลายจังหวัดดำเนินการได้เข้มแข็ง  บางที่พึ่งเริ่ม บางแห่งเริ่มมีความสนใจ  และเช่นเดียวกันบางที่ยังไม่ทราบเลยก็มี

          วันที่ 1 – 4 เมษายน 2545 จะมีการประชุมตัวแทนจังหวัดทั่วประเทศ รวมเกือบ 100 คน  ขอความกรุณาหมออนามัยทุกคนที่ต้องการมีส่วนร่วมครั้งนี้ ช่วยตรวจสอบรายชื่อตัวแทนจังหวัด  ว่าจังหวัดเรามีตัวแทนหรือยัง ( มี 10 กว่าจังหวัดเท่านั้นเองที่ยังไม่มีช่วยเสนอมาด่วน)  ต้องการเสนอตัวแทนเพิ่มเติมหรือไม่ หรือต้องการเปลี่ยนตัวแทนจังหวัด รีบเสนอด่วน มาที่ “เครือข่ายหมออนามัย” สถาบันพระบรมราชชนก ตึก 4 ชั้น 7 สนง.ปลัดกระทรวงสาธารณสุข อ.เมือง จ.นนทบุรี 11000  โทร 02-590-1946  โทรสาร 02-590-1947 หรือเข้าไปที่เว็บไซต์ของภาคีหมออนามัย www.mohanamai.com  งานนี้หมออนามัยทุกคนต้องมีส่วนร่วมนะครับ

รายชื่อตัวแทนจังหวัด