Cesare
- De bello gallico, 1-4 - ESEMPIO DII VERSIONE TRADOTTA E COMMENTATA
1.
Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. 2. Moribus suis Orgetorigem ex
vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat ut igni
cremaretur. 3. Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium omnem suam
familiam, ad hominum milia decem, undique coegit et omnes clientes obaeratosque
suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit; per eos ne causam diceret
se eripuit. 4. Cum civitas ob eam rem incitata armis ius suum exsequi conaretur,
multitudinemque hominum ex agris magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est;
neque abest suspicio, ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit
1.
Questo piano fu riferito agli Elvezi da una spia. 2. essi, secondo il loro
costume, imprigionato Orgetorìge, lo sottoposero a processo: se fosse
stato condannato, avrebbe dovuto
subire la pena del rogo. 3. Nel giorno fissato per il dibattimento, Orgetorìge raccolse e fece
intervenire nel medesimo luogo tutti i suoi familiari , circa
diecimila, nonché tutti i clienti e i debitori, che aveva numerosissimi:
grazie alla loro presenza si
sottrasse al processo. 4. Mentre il popolo, indignato da questo fatto,
tentava di far osservare le sue leggi con le armi, e i magistrati facevano
affluire molti uomini dalle campagne, Orgetorìge morì: né mancò il sospetto,
come ritengono gli Elvezii Elvezi, che si fosse dato la morte di sua
volontà.
Lo
stile è paratattico ed i periodi sono brevi. Benché si parli di
avvenimenti drammatici, Cesare rinuncia ad ogni commento personale per mantenere
il distacco dell'osservatore esterno.
2)
Moribus suis : il riferimento a dei
mores , anziché a leges ,
che sono prerogativa di una società
civile, suona come implicita critica all'arretrato popolo
dei Galli.
3) familiam : il termine è da intendersi nel senso più vasto di «coloro che abitano la stessa casa». Sono compresi quindi i familiari, gli schiavi e tutto il personale sottoposto all'autorità del pater famílias ;
clientes
il termine nel mondo romano indicava
chi si metteva sotto la protezione di un patronus
4)
quin...consciverit:
si insinua un dubbio sulla morte di Orgetorige, ma Cesare pone in primo piano
l'espressione Orgetorix mortuus
est, quasi a voler prendere le distanze dalle varie ipotesi o pettegolezzi degli
Elvezi.
CESARE
- DE BELLO GALLICO - 1,8
1. Interea ea legione quam secum habebat militibusque qui ex provincia convenerant a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad Montem Iuram, qui fines Sequanorurn ab Helvetiis dividit, milia passuum decem novem murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit. 2. Eo opere perfecto praesidia disponit, castella communit, quo facilius, si se invito transire conarentur, prohibere possit. 3. Ubi ea dies quam constituerat cum legatis venit et legati ad eum reverterunt, negat se more et exemplo populi romani posse iter ulli per provinciam dare et, si vim facere conentur, prohibiturum ostendit. 4. Helvetii ea spe deiecti navibus iunctis ratibusque compluribus factis, alii vadis Rhodani, qua minima altitudo fluminis erat, non numquam interdiu, saepius noctu si perrumpere possent conati, operis munitione et militum concursu et telis repulsi hoc conatu destiterunt.