gaioz (gia) mamalaZe
samkaulni da siqadulni qarTvelTa
rogor gadaiqca
somexTa goliaTi mefe Rorad
Cveni welTaRricxviT 260 wels sparselebma romaelebi daamarcxes. isini Cvens regionSi
gabatondnen. armenuli dinastiis mefe tiridati romSi gaiqca. `qarTlis cxovrebaSi~ tiridati
cnobilia, rogorc `Ze kosaros somexTa mefisa, saxeliT Trdat... da iyo igi goliaTi~.
saqarTvelo samefo taxts inarCunebda, Tumca igi aRiarebda sparseTis hegemonias regionSi da
iZulebuli iyo, misi mokavSire yofiliyo.
284 wels romis imperatori gaxda wmida giorgis mawamebeli dioklitiane. dioklitianem
Tanaimperatorad maqsimiane daisva. orive avgustusis tituls atarebda. dioklitianem moadgile
keisrad galeriusi gamoacxada, maqsimianem ki _ konstancius xlorusi. es iyo `tetrarqia~,
oTxTa mmarTveloba.
`qarTlis cxovrebis~ mixedviT, mirian mefe flobda qarTls, somxeTs, rans, hereTs, movakans
da adarbadagans. roca igi darubandSi iyo wasuli xazarebis mosagerieblad, romis imperias
veluri germanuli tomebi Seesivnen. brZolis velze guTebis mefem romaelTa erT-erT keisars
erTi erTze Serkineba mosTxova. keisarma xriki ixmara, Tavisi jaWv-saWurveli somexTa mefis
goliaT Zes Trdats (tiridats) Caacva da Tavis magivrad gauSva germanelTa beladTan
sabrZolvelad. Trdatma daamarcxa guTi da Seipyro. germanelebi gaiqcnen.
romaelebma daufases Trdats. keisarma jari misca da armeniaSi gamoagzavna. Trdatma
isargebla sparseTSi taxtisTvis atexili ZmaTaSorisi omiT da somxeTis taxti daibruna, Tumca
droebiT. mas kvlav mouwia romSi gaqcevam.
im periodSi kabadokiaSi cxovrobda warCinebuli zabuloni, wmida giorgis megobari da
naTesavi. unda vivaraudoT, rom igi iyo warmoSobiT mosxi-mesxi, elinizebuli. zabuloni
Sevida maqsimianes samsaxurSi, romelic romis imperiis dasavleT nawilebs ganagebda.
zabulonma frankebis winaaRmdeg brZolaSi Tavi gamoiCina, rogorc mxedarma da sardalma. man
daamarcxa galebi da frankebi. Semdeg gamosTxova maTi beladebis sicocxle maqsimianes da
romis papis kurTxeviT frankTa tomebi qristes sjulze moaqcia. amis mere zabuloni dabrunda
kabadokiaSi, iqorwina ierusalimis momavali patriarqis daze sosanaze, romelic aseve, albaT,
mosxi iyo. maT SeeZinaT asuli nino.
maqsimiane keisars mravali Tavgadasavali gadaxda. igi dioklitianeze aranakleb veragi da
gaiZvera iyo, qristianTa mdevneli da matyuara, Tumca naklebad niWieri. maqsimianem bolos
Tavi moikla, radgan konstantine xlorusis Zes da memkvidres _ konstantine imperators ganZi
mohpara da aujanyda. konstantine misi siZe iyo, man moxuci maqsimiane, sakuTari Zis _
maqsenciusis mier devnili, Seiwynara. Tumca maqsimianem RalatiT upasuxa. konstantine
imperatorma 313 wels gamosca milanis ediqti, riTac dasrulda qristianTa devna da
qristianoba oficialur religiad gamocxadda. konstantine Tavadac moinaTla, Caatara msoflio
saeklesio kreba, dedasTan, elene dedofalTan erTad gaaqristiana romis imperiis didi nawili
da saberZneTi. qristianulma samyarom konstantine da elene wmindanebad aRiara, miuxedavad
imisa, rom konstantine gaqristianebamde didad codvili iyo. Tavisi Svilic ki mokla.
meTerTmete saukuneSi safrangeTSi, marselSi ipoves maqsimianes sarkofagi. misi
dabalzamebuli, kargad Senaxuli cxedari marselis arqiepiskoposis brZanebiT, rogorc qristesa
da konstantines mteri, zRvaSi gadaagdes. legendis mixedviT, sadac qristianTa veragi mtris
gvami Cavarda, zRva ganuwyvetliv mZvinvarebs qariSxlisgan.
298 wels galeriusma daamarcxa sparseTi. nisibinis zaviT iberia, somxeTi da mesopotamia
romaelTa gavlenis qveS aRmoCnda. Trdatma taxti daibruna.
amis Semdgom, `qarTlis cxovrebis~ mixedviT, konstantine imperatormac daamarcxa sparselebi
da maTi mokavSire mirian III, iberiis (qarTlis) mefe. mirianma mas Tavisi Ze baqari misca
mZevlad.
miriani da Trdati didxans mtrobdnen erTmaneTs. xan miriani aoxrebda armenias, xan Trdati
esxmoda Tavs qarTls. verc erTs ver gaemarjva. verc veravin mokla Trdati, rameTu iyo didad
Zlieri, goliaTi. bolos konstantine keisris CareviT dazavdnen da damoyvdrdnen miriani da
Trdati. mirianis Ze revi daaqorwines Trdatis asul salomeze. sazRvaric konstantinem
ganuCina maT. is teritoriebi, romelzedac mdinareebi miemarTebian samxreTiT da SeerTvian
araqss, armeniis sakuTrebad gamocxadda, xolo is miwa-wyali, romlis mdinareebic CrdiloeTiT
miedinebian da mtkvars SeerTvian, qarTlad iqna aRiarebuli. sxvaTa Soris, es im droisTvis
eTnikurad samarTliani da geostrategiulad gamarTlebuli iyo. amis mere qarTls da armenias
bambakis mTebi yofda. samwuxarod, dRes ase aRaraa.
ninos mSoblebi zabuloni da sosana monasterSi Sedgnen. ninoze misi biZa, ierusalimis
patriarqi zrunavda. nino bavSvobidan gamoirCeoda RvTismoSiSobiT, glaxakTa mowyalebiT da
saTnoebiT.
mas gansakuTrebiT ainteresebda qristes cxovrebis detalebi. erTxel sara niaforma, dvinelma
somexma, romelsac uvlida wmida nino, uambo qristes jvarcmis da aRdgomis Sesaxeb. wmida
nino Zalian dainteresda qristes jvriT, kvarTiTa da ardagiT(sudariT), romelSic gaaxvies
iesu qriste jvridan gardamoxsnis Semdeg.
somexma sara niaforma uTxra mas, rom qristes kvarTi iyo mcxeTaSi, qristes sudara
qristeanedqmnilma pilates colma waiRo pontoSi luka maxarebelTan. axla is dakarguliao
(qristes sudara axla napovnia, is turinis sudaris saxeliTaa cnobili, masze saswaulebrivad
qristes gamosaxulebaa aRbeWdili). jvari ierusalimSia damarxuli, oRond sad _ mxolod RmerTma
iciso.
gavida xani. ierusalimSi qalaq efesodan warCinebuli dedakaci Cavida wmida adgilebis
mosalocad.
erTxel sionis mTis venaxebTan wmida ninos yovladwmida RvTismSobeli gamoecxada da ubrZana,
wasuliyo CrdiloeTis qveyanaSi _ mcxeTaSi saxarebis saqadageblad. dedaRvTisam gadasca wmida
ninos vazis rtosgan gakeTebuli jvari da uTxra: `ese iyos mcveli Seni da amiT sZlio yovelTa
winaaRmdgomTa SenTa. da waremarTos qadagebai Seni da me viyo Sen Tana da ara dagiteo Sen~.
wmida ninom yovelive uambo ierusalimis patriarqs. man daloca disSvili da efesoel qals
gaayola. efesoSi wmida ninom gaicno mTavrebis STamomavali qali, rifsime, romelic qristes
sjuls aziara. Turme, rifsimes silamazis ambavi dioklitianes Seutyvia da misi colad moyvana
gadauwyvetia. qristian rifsimes Tavi qristesTvis hqonda miZRvnili da ar SeeZlo, qristianTa
mmusvrel dioklitianes gahyoloda. amitom igi, misi gamzrdeli gaiane, wmida nino da ocdaaTi
axlad moqceuli qali gaiparnen efesodan. ramdenime xnis Semdeg isini Trdat mefes samefos,
armenias miadgnen. dioklitianem Seityo maTi ambavi da miswera Tavis qveSevrdoms, goliaT
Trdats, rom moeZebna rifsime da mieZRvna misTvis.
Trdatma Seipyro wmida dedebis didi nawili. igi moixibla rifsimes silamaziT da ganizraxa,
TavisTvis daetovebina. rasakvirvelia, wmida rifsime ar daTanxmda. Trdatma awama misi
gamzrdeli gaiane, mxleblebi da Tavad rifsimec. yvela sixaruliT Sexvda qristesTvis wamebasa
da sikvdils.
RmerTma ar apatia Trdats mis winaaRmdeg galaSqreba da gareul Rorad gadaaqcia.
wmida nino saswaulebrivad gadaurCa Trdatis mier datyvevebas. mas xma Semoesma zecidan,
romelmac CrdiloeTiT, mcxeTisken wasvla ubrZana.
mravali gaWirvebis mere wmida nino moadga iberiis dedaqalaqs, mcxeTas. aq ukve
gavrcelebuliyo ambavi Trdatis Rorad da isev kacad gadaqcevis Sesaxeb. iberebi Tavadac
Seeswrnen saswauls. ufalma wmida ninos locviT Weqa-quxili mouvlina mcxeTas da daamxo
warmarTuli kerpebi. gavida sami weli. wmida ninom mravali mcxeTeli moaqcia qristes sjulze.
amasobaSi, rogorc zemoT vaxseneT, konstantine mefem kidev erTxel daamarcxa sparselebi.
gadmocemiT, wmida konstantinem brZolis win caSi jvari ixila da euwya, amiT gaimarjvebo.
igi myarad daadga qristianul gzas. male wmida konstantinesa da misi dedis, wmida elene
dedoflis mecadineobiT ierusalimSi ipoves qristes jvari. masze mikarebiT sneulebi
saswaulebrivad ikurnebodnen.
wmida ninos mier moxdenilma saswaulebmac didi Sedegi gamoiRo da qristianulad moinaTlnen
qarTlis (iberiis) mefe da dedofali, wmida miriani da wmida nana. qristianoba saqarTveloSi
saxelmwifo religiad gamocxadda. es iyo daaxloebiT 317-318 wlebSi.
samkauli da siqaduli qarTvelTa
mexuTe saukunis dasawyisSi qarTlSi buzmari mefobda. am dros bizantias marTavda Teodosi II,
xolo sparseTs _ iezdigerdi I. orive xelmwifes surda, iberia mokavSired hyoloda. buzmarma,
viTarca qristianma, bizantia arCia da konstantinepols gaagzavna Tavisi Ze, ufliswuli
murvanosi(murvanozi), SemdgomSi petre iberielis saxeliT cnobili.
petre iberielis cxovrebis qarTuli, gadakeTewbuli Targmanis Tanaxmad, murvanosis mama mefe
varaz bakuria. varaz bakuri meoTxe saukunis 70-ian wlebSi mefobda qarTlis naxevarSi. misi
Zec _ ufliswuli farsmani, momavalSi farsman V qarTlis mefe _ wargzavnili iyo
mZevlad bizantiaSi. Tumca, petre iberisgan gansxvavebiT, Tavi bermonazvnobisTvis ar
miuZRvnia. mis romantikul Tavgadasavals sxva dros giambobT.
gadmocemis mixedviT, mefes Svili ar hyolia. igi gulmxurvaled loculobda da RmerTs Svils
sTxovda. erTxel mtkvris piras Ramis gasaTevad gaCerebuls locvis Semdgom mierula,
gamoecxada angelozi da amcno, rom SeeZineboda Ze, romelic `did da srul~ iqneboda RvTis
winaSe da mraval ers moaqcevda RvTisken.
roca Tormeti wlis Sesrulda ufliswuli murvanozi, Teodosi imperatoris dasamSvideblad mamam
konstantinepolSi gaagzavna igi.
keisarma SviliviT Seiyvara mZevali. Teodosi didad morwmune mefe iyo, misi meuRle evdoqsia
da samefo kari eklesiurad cxovrobdnen. qarTveli ufliswulic ar CamorCenia maT. RmerTmac
daumadla Wabuks da madli kurnebisa mianiWa. im dros sparseTSi qristianebi awames. maTi
wmida nawilebi mcxeTis samefo karze miabrZanes qristianebma. mefem Tavis Zes gaugzavna
wmida nawilebi. ufliswuli maT ar iSorebda. wmindanebic ecxadebodnen mas da aZlierebdnen.
erTxel, naTlisRebis dResaswaulze, roca mefe-dedofali da amala eklesiaSi wirvaze iyvnen
wasuli, iberielma ufliswulma Cveulebisamebr ganmartoebiT locva moindoma. man sTxova
msaxurs, kandelisaTvis zeTi moetana. msaxuri gabrazebuli iyo masze mkacri qristianuli
cxovrebis gamo, misi mokvla gadaewyvita, arc zeTi miarTva da yuradRebac ar miaqcia.
murvanosi ar ganrisxda, aiRo wyali, Caasxa kandelebSi, ufals da wmindanebs Sewevna sTxova
da aanTo. Svidi dRe-Ramis ganmavlobaSi ar Camqrala uzeTo kandelebi.
es saswauli yvelam Seityo. amis mere ufro Seiyvares iberi ufliswuli keisarma da
bizantielma didebulebma.
male ufliswuls ufali gamoecxada. mefis Zem ierusalims wasvla gadawyvita. imperatori
evedreboda, ar wasuliyo da mcvelebi daudgina. mcvelebma misi mokvla gadawyvites, raTa ar
wasuliyo da Teodoss isini ar daesaja.
qarTvelTa mefis Zem brwyinvaled icoda berZnuli, ierusalimSi gamgzavrebis win asurulic
iswavla.
murvanosi Tanamzraxvel ioanesTan erTad gaeSura wmida qalaqisken. Tan waritanes wmida
nawilebi. konstantines qalaqidan gamosvlisas maT ixiles naTlis sveti, romelmac gaamxneva
isini: `eZiebdiT naTelsa...~
Tanamzraxvelebma navi ipoves da RmerTs miendvnen. Teodosi keisarma bevri eZeba isini,
magram RvTis madliT ver ipova.
ufliswuls Tan hqonda nawili uflis jvrisa, Zeli cxovels mironi sdioda. mironis wacxobiT
mogzaurebs Zala ematebodaT da SimSili uqrebodaT.
erT-erTi qalaqis mTavarma Seipyro ierusalims mimavalni. im Rames miwisZvra moxda, qalaqis
Tavma Cveneba ixila, romelmac gaafrTxila, gaeSva tyveebi, Torem qalaqi daiqceoda.
uTenia sapyrobileSi qalaqis Tavi SeiWra, fexebSi Cauvarda pyrobilebs da Sendoba iTxova.
ierusalimSi wmida adgilebi gulmxurvaled moiloces momlocvelebma. murvanos ufliswuli uflis
saflavze berad ekurTxa da uwodes saxeli petre, mis msaxurs _ ioane.
ocdaxuTi wlis asakSi wmida petre Zvali da tyaviRa iyo, imdenad daiSrita xorci. erTxel
monastris mSeneblobaze daRlils CaeZina. maSin warmoudga eSmaki da uTxra: `darCeniliyavi
Sens samefoSi, arc saWmeli mogakldeboda, arc sasmeli da dasveneba. xom xedav, fexze
veRar dgaxar.~
wmida petrem ganagdo igi uflis ZaliT. myis kvamlad iqca eSmaki da gaqra.
wmida petre qarTveli tiroda da RmerTs evedreboda. maSin gamoecxada mas ieso qriste da
uTxra: `nu stiri, rad xar aseTi sulmokle? Sexede zecas!~ _ petre iberma aixeda da dainaxa
mSvenieri eklesia caSi. _ `es eklesia Seni aSenebulia zecaSi, nu sulmokleob, aramed
ixare~. am monasters iverTa monasteri ewoda.
amis mere petre qarTvelis Zalebi gaaTkecda. mowafeebTan erTad srulyo RvTismSoblis
saxelobis qarTvelTa monasteri. Semdeg wavida iordanes piras da sxva monastris Seneba
daiwyo.
iordanes napirebTan dasneulda wmida ioane, saxeze wyluli gauCnda. wmida petrem miiyvana
igi uflis saflavTan da aloca. am dros moxda saswauli, lodidan xeli gamovida, ioanes saxeze
Seexo da gankurna.
gavida dro, ioane kvlav dasneulda. Tavad wmida ioanes uxaroda gansvla am soflidan. mama
petres Zalian uyvarda ioane da eZneleboda masTan ganSoreba. ufalma axlac Seusrula aja
petre ibers da Tormeti wliT gauxangrZliva sicocxle ioanes.
amis Semdeg wmida mamebma gamocxadebiT ixiles gankiTxvis dRe, ris gamoc wmida petre
ocdaaTi dRe amqveynad TiTqmis aRar iyo, aravis elaparakeboda da saxe gaubrwyinda.
wmida mamebma egvipteSic aaSenes monasteri. misi kurTxevisas ixiles, rom iqaur
episkoposTan erTad markoz maxarebelic akurTxebda eklesias.
wmida mamebma aleqsandriaSic mravali saswauli moaxdines, eSmakeulni gandevnes, brmebi,
keTrovnebi da avadmyofebi gankurnes.
ierusalimSi dabrunebis Semdeg kvlav mihyves xeli eklesiis Senebas. erTi eriskaci maT
sazRvars edaveboda. erT dRes man mama iovanes gaartya da muSebi eklesiidan gayara. petre
qarTvelma es rom gaigo, Tqva: `sakvirveli iqneba, Tu is kaci ar mokvdeba amaRam~. marTlac,
moCxubari kaci dilas mkvdari ipoves.
rodesac wmida mamebs glaxakTaTvis dasarigebeli sakvebi SemoakldebodaT, maTi WurWeli
saswaulebrivad ivseboda sursaT-sanovagiT.
gavida dro, wmida ioane miicvala.
wmida petre iberielis saxeli ganiTqva ierusalimSi, palestinasa da egvipteSi. am dros
gardaicvala qalaq miumis episkoposi. moqalaqeebma patriarqs sTxoves, mama petre
ekurTxebina episkoposad. patriarqis brZanebiT wmida petre udabnoSi ipoves, Seipyres,
Sekres da waiyvanes ierusalims, raTa ar gaqceodaT.
roca mama petrem gaigo, ratomac gakoWes, atirda da acxadebda, didad codvili varo. gzaSi
dauRamdaT, wmida petrem sTxova, gamxseniT da dilas SemkariTo. raime simaRlidan undoda
gadaxtoma, raTa rame moetexa da aecilebina saepiskoposo dideba, rameTu didad sZulda
amsofliuri pativi. am dros gamoecxada macxovari da ubrZana, emwyemsa misni cxovarni.
patriarqma petre qarTveli mTavarepiskoposad akurTxa da gaagzavna miumSi, sadac didi
pativiT miiRes. wmida petre iberma miumSi Jamiswirvisas SeamCnia, rom misi
mRvdelmoqmedebis Sedegad sakurTxevelSi naTlad gamoCnda wmida xorci da sisxli. mama petre
da mRvdelni SeZrwundnen. uceb xma moesmaT zecidan: `episkoposo, Sesawiravi ganasrule!
uwyodes yvelam, raoden did ars Sesawiravi ese siwminde!~
450 wels gardaicvala imperatori Teodosi II. taxtze avida markiane keisari. 451 wels
Catarda meoTxe saeklesiao kreba qalkedonSi, romelzec daigmo monofizitoba da RvTismSoblis
uTayvaniscemloba.
antioqiaSi, siriasa da palestinaSi bevri monofiziti iyo, romlebic aujanydnen
qalkedonitebs, diofizitebs da didi brZolebi gauCaRes markianes jarebs. radgan friad bevrni
iyvnen monofizitebi, mravali marTlmadidebeli mokles.
wmida petre qarTvelma gamocxadeba ixila, Tu rogor ahyavdaT gardacvlil marTlmadidebelTa
sulebi angelozebs zecaSi. eqvsi wlis mere mefe markiane mokvda da keisris taxtze avida
leon I. mwvalebelma monofizitebma dro ixelTes da kvlav aries qveyana. maT qarTveli
mRvdelmTavris petres mokvla ganizraxes. mis rezidenciasTan viTom avadmyofi bavSvi
miiyvanes da sTxovdnen, gamosuliyo da ganekurna igi.
petre iberiels xma Semoesma zecidan: `ar gauRo kari, mzakvarni arian~. zeciurma xmam
daafrTxo mzakvrebi. wmida petrem gadawyvita, gascloda iqaurobas, raTa misi mokvlis gamo
ugunurni codvaSi ar Cavardniliyvnen.
gzad erT adgilas gaCerdnen, Sevidnen SenobaSi wirvis Casatareblad. Senoba sakerpe
aRmoCnda. wmida petre arc Secbunebula, radgan icoda, rom msxverpls ufals Seswiravda da ara
_ kerpebs. wirvisas cecxli gamohkrTa petre iberielis sacecxlurisagan da dawva kerpebi,
saxls ki ara avno.
momdevno qalaqSi, romelSic gaiares, iyo erTi qristiani kaci, romelsac asuli hyavda mZimed
avadmyofi. rom vera uSvela ra, es kaci grZneulis mosayvanad gaeSura. gogonas deda ki meufe
petresTan movida. wmida petrem scxo avadmyofs evligia wmida samebis saxeliT, gankurna da
Tqva: `vgoneb, is grZneuli xval mokvdeba~. marTlac ase moxda.
im qalaqSi erT-erTi wirvis win didebulebis uxamsi saubari moismina wmida petre qarTvelma.
wirvisas angelozi gamoecxada da sakurTxevlidan gadagdebas upirebda. wmida petrem
cremlmoreulma ikiTxa: `aseTi ra davaSave, ufalo?~ angelozma gaafrTxila, rom meored ar
waebilwa Tavisi wmida goneba uxamsi da urgebi sityvebis mosmeniT.
wmida adgilebis molocvisas meufe petrem uambo mowafeebs, Tu rogor gamoicno moses mTaze
ucnobma berma masSi qarTvelTa mefis Ze da episkoposoba uwinaswarmetyvela. wmida petrem
Semdgom gamocxadebaSi ixila, rogor aiyvanes zecaSi angelozebma im beris suli.
petre iberieli marTlmorwmune uSviloTa imedad iqca. misma locvebma uSvilo mamakacebs
Svilieroba mianiWa.
leon keisari Cvidmeti weli mefobda. misi mefobisas bizantia dawynarda, marTlmadideblebi
gaZlierdnen. 474 wels leon pirveli gardaicvala. taxtze avida leon II, man sul ramdenime
Tve imefa. imave wels imperatoris taxti zenonma daikava. zenon mefem saxelganTqmuli wmida
esaia da wmida petre TavisTan miiwvia. arc wmida petres da arc wmida esaias ar surdaT
imperatorTan wasvla. wmida esaiam RmerTs avadmyofoba sTxova, raTa ver wasuliyo
konstantinepolSi. igi ise gasivda, rom senakidan veRar gamodioda. roca imperatoris msaxuri
wavida, wmida esaia isev gamojanmrTelda. wmida petre gadaixvewa. ucxo adgilas droebiT
gaCerebulTan mebostne mivida da amcno, rom Cveneba hqonda wmida nawilebis adgilmdebareobis
Sesaxeb. wmida petrem, adgilobrivma episkoposma da morwmuneebma gaTxares miwa da
aRmoiyvanes wmida nawilebi. gamocxadebiT ixiles, rom eseni iyvnen sparsTa mier damwvari
wmidanebi luka, fuka da romanoz. im adgilas maT saxelze eklesia aaSenes.
keisarma zenonma miswera wmida petres: `CemTvis mainc iloceTo!~ amis mere qarTveli meufe
kvlav dabrunda miumSi. miumis mcxovrebni didi sixaruliT Seegebnen da hmadlobdnen RmerTs.
gavida xani, gamocxadebiT wmida petrem Seicno wmida isaias gardacvaleba. iloca, itira da
meoxeba sTxova wmida samebis winaSe.
qarTveli meufe Tavadac grZnobda am soflidan gansvlis moaxloebas. sxvebic grZnobdnen. wmida
esaias da wmida zenon skitelis, romelic aseve gardaicvala, mowafeebi moZRvarTa
anderZisamebr petre iberiels daumowafdnen. amasobaSi movida wmida petresTan ebraeli
meTevze, romelic Zlier avad iyo. mama petrem saxlSi gauSva da uTxra: `Tu amaRam morCebi,
modi da mognaTlav~. ebraeli morCa da moinaTla.
erT dResac wmida qarTvelma episkoposma mrevls ganucxada, rom male gardaicvleboda. imave
Rames wmida zenonis mowafeyofilma aTanasem Cveneba naxa da tiriliT uambo iberiel
episkoposs. man ixila ufali da wmindanebi. wmindanebi SesTxovdnen RmerTs, mieyvana maTTan
wmida petres suli, `didad tanja sxeuli Tvisi siyvarulisTvis~. ufalma auwya, rom aTi
dRis Semdeg wmida petres suls moiyvans wmida petre aleqsandrieli patriarqio.
aTi dRis manZilze aRaraferi Wama petre qarTvelma. mxolod loculobda. uqadagebda mowafeebs
da mrevls da ganamxnevebda. meaTe dRes gamoacxada: `sayvarelno Svilno Cemno, amieriTgan
arRara mixiloT me~. mowafeebi da xalxi kocnidnen da tirodnen. man isini daamSvida, Semdeg
senakSi Sevida da loculobda. roca mowafeebi Sevidnen mis sanaxavad, senakSi sakmevlis
sakvirveli suni daxvdaT. `xelTa SenTa Sevhvedreb sulsa Cemsa, ufalo iesu qriste, RmerTo
Cemo~ _ Tqva netarma petrem da daiZina marTali ZiliT.
sami dRe ver dakrZales igi, imdenad didi iyo mnaxvelTa da TayvanismcemelTa ricxvi. wmida
cxedris garSemo sakmevlis suni trialebda. vinc mieaxleboda, Tu ram seni awuxebda, myis
gamojanmrTeldeboda.
ase gardaicvala palestinaSi, qalaq miumSi samocdaxuTi wlis asakSi qarTvelTa mefis Ze,
wmida mTavarepiskoposi petre, `samkauli da siqaduli qarTvelTa~. misi cxovreba asurul enaze
aRwera qarTlidanve misma mowafem, zaqariam, xolo qarTulad makari mesxma Targmna.
ovblf f,b,jc ytrhtctkb 2 cgfhctkt,bc 3qvthsbc4
vrdktkb
cgfhctkt,c 'fkbfy eyljlfs mfhskib vtaj,bc ufemvt,f8
vfs rfhufl tcvjlfs7 hjv mfhsdtkb vtat .jdtksdbc cf[bafsj bmyt,jlf vfssdbc8 vtabc ufhitvj
lfhfpvekb7 seylfw vwbhthbw[jdfyb b,tht,b .jdtksdbc cfibib b.dyty7 hflufy .dtkfyfbhfl [tkc
eikblyty htubjyib cgfhcsf uf,fnjyt,fc8 cgfhctsc rb cehlf cfv[hts rfdrfcbbc vskbfyfl [tkib
xfult,f7 ifdb pqdbc cfdfzhj upt,bc lfcfresht,f8 ifd pqdfpt ufcfcdktkfl cgfhctsbcsdbc
fewbkt,tkb b.j mfhskbc lf kfptsbc lfvjhxbkt,f8
fv htubjyib uf,fnjyt,bcsdbc b,h'jlf ,bpfynbfw7 cgfhctsbc elbltcb vnthb lf vtnjmt8
,bpfynbtkt,b7 bctdt hjujhw b,tht,b lf kfpt,b7 mhbcnbfyt,b b.dyty8 fvbnjv cgfhctsbc
[tkbceakt,f fmnbeh mvtlt,fpt uflfdblf8 mfhskc itvjenbf fhf vfhnj [vkbs7 fhfvtl
cfhoveyjt,bsfw7 2 vfpltfyj,bs8
%@# otkc mfhskb uehuty vtabc vtsfehj,bs fe]fy.lf cgfhctsbc if/c7 rfdflc7 cgfhctkt,vf
ufbvfh]dtc8 vtat uehutyb b'ekt,ekb b.j uflfcekb.j lfcfdkts cfmfhsdtkjib7 kfptsib8 vtht rb
rjycnfynbytgjkib vjeobf ofcdkf8
vbc vtht nf[npt fdblf vtat 'fvfyfhct8 vjrfdibhbc ufhtit epfhvfpfh cgfhctssfy ufvrkfdt,f
ehsektcb b.j8 cgfhctkt,vf 'fkbfy itfdbohjdtc mfhsdtkb udbhudbyjcfyb8 bub rjycnfynbytgjkc
xfdblf lf ,bpfynbbc rtbcfhc7 becnbybfytc cgfhcsf obyffqvltu rfdibhb itcsfdfpf8 bvgthfnjhc
'fkbfy ufe[fhlf7 cfxemht,bs lf lfgbht,t,bs ufvjbcnevhf b,thbbc vtat cfvij,kjib888 vfuhfv
lf[vfht,f lf sfdbcb bynthtct,bc ufnfht,f b,thbfib dtqfh it'kj8
becnbybfyt rtbcfhb lblfl vjhoveyt b.j8 vfy rjycnfynbytgjkib ffityf ,ho.bydfkt fbf-cjabfc
nf'fhb7 cflfw !$%# okbc vfbcbc ,jkjvlt mhbcnbfyekb ufkj,f bcvjlf8 rjycnfynbytgjkbc
lfg.hj,bc itvltu sehmt,vf fbf-cjabf vtxtsfl uflffrtstc8 f[kf veptevbf8
becnbybfytc ghj,ktvt,b /mjylf kfptsib7 kfptsb bv lhjc vbcb ufdktybc mdti b.j8 %@# otkc
uehuty mfhskbc vtatc vbltdyt,ekvf cgfhcsf ]fhvf kfpt,c ijhfgfyb lf crfylf offhsdf8
%@* otkc kfpt,c ,bpfynbtksf vfidtkb ]fhb vjedblfs8 vfs it'ktc crfylfcf lf ijhfgybc wb[tsf
lf,heyt,f8 vtnb ,bpfynbfc fh itt'kj8 vbs evtntc hjv %#! otkc cgfhctsbc nf[npt fdblf 'kbthb
if/b [jchjd 66 fyeibhdfyb8 %#@ otkc ,bpfynbfcf lf cgfhctsc ijhbc 3cfereyj pfdb4 lfblj7
hjvkbc vb[tldbs cgfhctsvf efhb ufyfw[flf kfpts-tuhbcpt7 mfhskb rb cfsfhtijl vfc lfhxf8
,bpfynbbc ofhvjvflutykt,b 'fkbfy welfl bmwtjlyty tuhbcib7 hbc ufvjw kfpt,b vhfdfkupbc
fe]fy.lyty vfs8
vjvltdyj cfereytt,ib rjycnfynbytgjkbc vfhskvflblt,kehvf trktcbfv becnbybfyt ovblfyfl
ithfw[f8
,bpfynbfcsfy lflt,ekb pfdbs bcfhut,kf [jchtd if/vf lf %#% otkc mfhskib vtaj,f uffemvf8
becnbybfyt rtbcfhvf dth it'kj vjrfdibhbc nf[nbc uflfhxtyf b,thbfib7 vfc kfptsibw
'fkbfy ezbhlf7 vtcjgjnfvbfibw lf c[dfufyfw8
cgfhctsbc if/vf mfhskbc ufvut,kfl cfresfhb vj[tkt7 vfhpgfyb ufvjfupfdyf8 vfhpgfyb
cgfhcekfl jkmbc vvfhsdtkc ybiyfdc8 mfhskbc vfhpgfyc 'fkbfy lblb eakt,t,b /mjylf8 vfc
itt'kj yt,bcvbthb vw[jdht,bc ufcfvfhskt,f7 bmyt,jlf bc ukt[b7 lblfpyfehb se vqdltkvsfdfhb
lf cbrdlbkbs lfc]fw8 nabkbcib7 vw[tsfib lf c[df mfkfmt,cf se wb[tt,ib cgfhctksf ]fhb bluf8
cgfhctkt,vf mfhsdtkt,c [fhrb lf cfv[tlhj ,tufhf lffrbchtc8 mfhsdtkb [fk[b fh ehbult,jlf
ew[jtksf ,fnjyj,fc8
vttmdct cfereybc ief [fyt,ib hjvftkt,b =,bpfynbtkt,b` fv,j,lyty 3b,tht,b yt,f.jakj,bs fh
tvjhxbkt,bfy cgfhctkt,c888 w[flbf7 hjv b,tht,c bkf]b ufo.dtnbkb fmds lf bcbyb fgbht,ty
f]fy.t,fc ef[kjtc vjvfdfkib7 se vj[th[t,ek lhjc itehxtdty4888
cgfhctkt,b wlbkj,lyty mfhsdtksf hovtybc ith.tdfc lf mfhskib vfpltfyj,bc ufdhwtkt,fc8
vfpltfyj,f7 wtw[ksf.dfybcwtvkj,f7 pjhjfcnhbpvb 2 fv cf[tkt,bsff tc htkbubf wyj,bkb8 bub
e'dtktcb htkbubff7 mflfut,c ,jhjnpt rtsbkbc ufvfh]dt,fc7 ,jhjnb f/hbvfybc wtw[kbs
ufyovtylfc7 qvthsb f/ehfvfplfc ufvfh]dt,fc lf f8 i8
mfhsdtkt,bcsdbc7 hfcfrdbhdtkbf7 wtw[kbc sf.dfybcwtvbs ufyovtlf cbcektktl xfyc7 hfvtse
vfhskvflblt,kj,f udfcofdkbc7 hjv wjldfsfufy ufyovtlf cbyfyekc ite'kbf lf fhf wtw[kc8
fvbnjv b,tht,b uffasht,ekb oby fqelut,jlyty ofhvfhs7 wtw[kbcsf.dfybcvwtvtk
cgfhctkt,c8
lfvg.hj,kt,vf mfhskib vhfdfk flubkfc fqvfhstc wtw[kbc cfsf.dfyj flubkt,b8 c[dflfc[df
vtsjlt,bs wlbkj,lyty flubkj,hbdsf wleyt,fc8
qvthsvf fv ufycfwltkib fh vbfnjdf mfhsdtkt,b8 vhfdfkb mfhsdtkb cfthj lf cfcekbthj vjqdfot
bqodjlf cfhoveyjt,bcf lf thjdyt,bc ityfhxeyt,bcfsdbc8 fvfc lftvfnf qdsbc elbltcb cfxemfhb8
cfmfhsdtkjib cfvjqdfojl xfvjdblyty ovblf fcehtkb vfvt,b8 bcbyb cfmfhsdtkjc c[dflfc[df
geymnt,ib lfvrdblhlyty7 iteluyty vcf[eht,fc lf mhbcnbfyj,bc ufyvnrbwt,fc8 vfsb vj'qdfhb
b.j bjfyt ptlfpytkb8
bjfyt ptlfpytkbc vjofatt,b lf 'vt,b5 f,b,jc ytrhtctkb7 fynjy vtcdtnt vfhnv.jatkb7 lfdbs
ufht]tkb7 ptyjy b.fksjtkb7 sfltjp cntafyovbltkb7 bct obkrytkb7 bjct, fkfdthltkb7 bcbljht
cfvsfdytkb7 vbmftk ekevgjtkb7 gbhjc ,htstkb7 cntafyt [bhctkb7 ibj vqdbvtkb ofhvjij,bs
mfhsdtkt,b fh b.dyty7 vfuhfv qvthsvf vfs cfmfhsdtkjc uflfhxtyfib lf ufyvnrbwt,fib lblb
vbcbf itfchekt,byf8 fv,j,ty7 hjv fv wfvtn vfvfc c[df vfvt,bw f[klyty7 vfufkbsfl qbhcb bkbf
lbfrjyb lf c[dt,b8
pjub abmhj,c7 hjv ovblf fcehtkb vfvt,b itcf'kjf 'dtkb mfhsdtkehb vjluvbc isfvjvfdkt,b
b.dyty8 wyj,bkbf7 hjv e'dtktc [fyfib vwbht fpbfcf lf obyf fpbfib vhfdkfl w[jdhj,lyty
b,thbekb hfcbc [fk[t,b8 vfsb yfobkb cfmfhsdtkjib vjdblf7 vfufkbsfl7 vtc[t,b =vjcj[t,b`7
yfobkb rb flubkpt lfhxf lf vbcek [fk[t,c ittho.f8 fctdt mfhsdtkehb ofhvjij,bc itb'kt,f
b.dyty vfhskvflblt,kehb trktcbbc ovblf vfvt,b ,fcbkb lblb7 uhbujk qdsbcvtn.dtkb lf bjfyt
jmhjgbhb8
fcehtk vfvt,c mfhsekb cwjlybfs cekbovblbc vflkbs fy mfhsdtkehb ofhvjij,bc ufvj8 fctf se
bct7 b,thbfc qdsbc lblb 'fkf ittobf8
e'dtktc mfhsek mfkfm ytrhtcib7 rf[tsib7 cftgbcrjgjcj tgfhmbfc ufyfut,lf ovblf fcehtkb vfvf
f,b,jc ytrhtctkb8
ovblf f,b,j fqb'hf cfqvhsj iehbs8 vbdblf wtw[ksf.dfybcvwtvtksf ths-ths cfnaeht,fcsfy7
cflfw wtw[kb tysj lf ofhvfhsyb sf.dfyc cwtvlyty7 hjujhw qvthsc7 lffc[f o.fkb wtw[kc lf
xffmhj8
ec]ekj cgfhctkt,vf itbg.htc ytnfhb lf bct cwtvtc7 vrdlfhb utujyt,jlfs8 itvltu cfg.hj,bktib
xffultc lf vfhpgfyc itesdfktc vjv[lfhb8
vfhpgfyvf ,h'fyf tgbcrjgjcbc vfcsfy vb.dfyf8
ytnfh vteatc /.fdlf vtuj,fhb cdbvbjy vtcdtnt fynbjmbtkb7 ovblf cdbvbjyc lf ovblf f,b,jc
thsvfytsb sdfkbs fh /.fdlfs yfyf[b8 vfs vbvjothf /mjylfs thsvfytssfy lf cekbthb
v[tldtkj,bs bwyj,lyty ehsbthsc8 hjltcfw ovblf f,b,j itg.hj,bkb vj/.fdlfs8 cjatk bfkljib
vbtf[kf vfc cdbvbjy cfrdbhdtkvjmvtlbc ufvjupfdybkb vjwbmekb lf uflfcwf ovblf cdbvbjybc
rdths[b7 ovblf tdkjubf lf othbkb8 ytnfhb f,b,j lblfl uff[fhf lf ufyfvnrbwf cfxemht,vf8
mfhsdtkt,c vbcb ufvj[cyf eyljlfs 'fkbs7 vfuhfv vteat f,b,jv fh byt,f7 hfvtse cehlf
vfhndbkj,f mhbcntcsdbc8
upfib ovblfyvf cgfhctkt,c cs[jdf7 wjnf [ybs uftidfs ytnfhb ibj vqdbvtkbc cfyf[fdfl8
cgfhctkt,b lfsfy[vlyty8
tgbcrjgjcvf f,b,jv lf ,thvf ibjv bkjwtc thsfl7 itvltu ytnfhvf f,b,jv cs[jdf ytnfh ibjc7
vbcsdbc tkjwf8 ovblf ibjv ufyfvnrbwf bub sfdbcb cbn.dt,bs8 tgbcrjgjcb f,b,jc ythrtctkb
cb[fhekbs ufeluf upfc8
cjatk ht[ib vfhpgfyvf cfcfvfhskj vjfo.j7 vfc lftcohyty mfhsdtkb tgbcrjgjct,b7 vqdlkt,b lf
thbcvsfdht,b cgfhctkt,sfy thsfl8
vfhpgfyvf /rbs[f ytnfhc5 2 hfl efh/.fdb xdtyb vtatsf vtabc 'fkfeakt,f lf hfl vjrfkb xdtyb
qvthsb0
ovblfyvf vbeuj5 2 qvthsb v[jkjl eafkb btce mhbcntf8 [jkj wtw[kb7 hjvtkbw lfdihbnt7 tivfrbc
cfwlehbf8 ukjwfds7 hfsf ufyeluts tivfrc lf v[jkjl ztivfhbn qvthsc vcf[ehj,lts8
vfhpgfyvf /rbs[f5 2 hbcsdbc vjrfkb qvthsb xdtyb7 hjv ity qvthsc dtvcf[ehjs0
ytnfhvf egfce[f5 2 bwjlt7 hjv qvthsb fh vjvbrkfdc7 wtw[kb xfdfmht8 wtw[kb qvthsb fh fhbc7
bc thsb vjdktyff ,eyt,fsfufyb8 qvthsvf cfv.fhj itmvyf o.kbs7 /fthbs7 vbobs lf wtw[kbs8
wtw[kb v[jkjl ths-thsb tktvtynsfufybf8 tc tktvtynt,b sfyfcojhbf7 sfyf,fhbf8 se ths-thsb
fqvfnt,ek bmyf7 c[df cecnlt,f8 smdtyb wtw[kb itibc vtidtj,bs bodbc8 o.fkb lfdfc[b lf
xfmhf8
vbrdbhc smdtyb uf,hfpt,f7 hjujh fh uhw[dtybfs vbcb qvthsfl vbxytdf8 smdtyb wtw[kb [jv
smdtyb lfyst,ekbf8 hjujh fhbc bc qvthsb0
fv cbn.dt,vf 'fkbfy uffwjaf cgfhcsf if/bc vfhpgfyb8 vbcb ,h'fyt,bs fofvtc ytnfhb7 vtht
mdt,bs xfmjktc8
vteabc ovblf w[tlfhb mfkfmufhts ufbnfytc7 lfeotctc vwdtkt,b7 hfsf v[twt,c lf ahbydtkt,c
ittzfvfs8 vfs tibyjlfs7 mhbcnbfyt,vf lblt,bs lf gfnbdbs fh lfrh'fkjyj8
ytnfhbc ovblf c[tekc dthw thsb v[twb lf ahbydtkb dth itt[j8 cgfhctkt,b vb[dlyty7 hjv
n.ebkfl tkjlyty ovblfybc itehfw[.jafc v[twsf vbth lf ofdblyty8
vfiby vjdblyty mhbcnbfyt,b7 off,h'fytc ytnfhbc ovblf c[tekb lf lfrh'fktc vfs vbth fityt,ek
vjyfcnthib =lqtdfltkb cfvsfdhjc ltlfsf vjyfcnthb=8
fct itbobhf ztivfhbnvf qvthsvf ovblf f,b,jc vc[dthgkb7 ofhvfhs cgfhcsf 3qvthsbc4 vjrdkf lf
vfhndbkj,f8
ovblf f,b,jc ofvt,fv itltub ufvjbqj8 mfhsdtkyb ufyvnrbwlyty cfhoveyjt,fib7 ,tdhvf
ehoveyjv bhoveyf vfw[jdfhb8 vfkt f[lf ytnfhbc obyfcofhvtn.dtkt,fw8 vttmdct cfereybc
cfvjwlffsbfy okt,ib ,bpfynbfcf lf cgfhctsc ijhbc jvb ufyf[klf8 rfdrfcbtkb [fk[t,b
fe]fy.lyty vfpltfyt,c8 fvfcj,fib cgfhctsib ibyfjvb fn.lf8 %(! otkc cgfhctkt,b ufyltdytc
mfhskbc elbltcb yfobkblfy8 bcbyb v[jkjl nabkbcbc wb[tcf lf f[kj-vf[kjqf b.dyty
ufvfuht,ekyb8
b,thbfib fqcluf cf[tkvobajt,hbj,f8 vfhsfkbf7 vtatl fhfdby erehs[t,bfs lbl-fpyfehsf
fv,bwbt,bcf lf atjlfkehb bynthtct,bc ufvj7 vfuhfv mdt.ybc vtsfehb uf[lf thbcvsfdfhb8
gbhdtkb thbcvsfdfhb b.j udfhfvb8 fv lhjc vj[lf afhyfdfpbfysf lf ,fuhfnbjysf lfyfstcfdt,f8
udfhfvc wjkfl ithstc df[nfyu ujhufckbc idbkbidbkb8 bub 3b.j rfwb vjhoveyt lf vfityt,tkb
trktcbfsf48 vfc lfeo.bf vw[tsfib ]dhbc vjyfcnhbc vityt,kj,f7 hjvtkbw flfhyfct thbcvsfdfhvf
lffchekf8
wmida giorgi didgorSi gancxadebulad win uZRoda daviT aRmaSenebels
da qarTvelTa jars
egviptidan iranamde, yovel qveyanaSi, yovel qalaqSi, yovel sofelSi, yvela sasaxlidan,
yvela minareTidan, yvela gzajvaredinze, yoveli sulTani, xalifa, amira, aTabagi, begi,
yadi, mola mouwodebda qudze, ufro sworad, Calmaze kacs saqarTvelos winaaRmdeg
galaSqrebisken.
`sanam saqarTvelo ar daecema, araferi gveSveleba musulmanebs, sanam daviT mefe cocxalia,
bednieri ver viqnebiT Turqebi, arabebi, sparsebi~! _ gahkiodnen mahmadianuri samyaros
Tavkacebi.
saukuneebis manZilze izrdeboda da Zlierdeboda muhamedis mimdevarTa civilizacia. jer
arabebi gamovidnen arabeTis naxevarkunZulis udabnodan virTxebTan erTad da virTxebiviT
moednen mTel imdroindel msoflios. mere Turanidan oRuz-Turqebi daiZrnen da jer mTel Sua
azias, mere wina da mcire azias moednen da misustebuli arabuli musulmanuri Zala ufro
veluri da aranakleb sastiki mahmadianuri ZaliT Caanacvles da gaaZlieres.
gansakuTrebiT ki meTerTmete saukuneSi _ is iyo, mcire aziisa da evropis qveynebs arabTagan
gaTavisuflebis imedi gauCndaT, rom mcire azia Turq-selCukebma walekes.
`didi Turqoba~ _ ase uwodebs istorikosi selCukTa mier saqarTvelos aoxrebas. klarjeTi,
SavSeTi, lazeTi, aWara, samcxe, qarTli, argveTi, quTaisi TurqebiT aivso. `moWames da
moswyvides~ qveyana. es iyo didi Turqobis dasawyisi saqarTveloSi. `ar iyo maT JamTa Sina
Tesvai da mkai; mooxrda qveyanai da tyed gardaiqca~. arc bizantias daakles xeli Turqebma
da evropis qveynebsac daemuqrnen.
arsad Canda gamosavali, qristianul samyaros da, gansakuTrebiT, saqarTvelos ganadgureba
emuqreboda.
magram moiRo wyaloba ufalma, `rameTu amieriTgan iwyes niavTa cxovrebisaTa mobervad da
RrubelTa macxovarebisaTa aRmoWvirebad, vinaidgan aTormet wel amaT TviTo-saxeTa WirTa
gangrZobilTa bnelsa ukunsa Sina iwyo aRmociskrebad mzeman yovelTa mefobaTaman, didman
saxeliTa da udidesman saqmiTa, saxelmodgamman daviT RmrTisa mamisaman, da TviT
samocdameaTormeteman Svilman amis daviTisman, daviT~.
qveynis mesveurebi, eklesia, giorgi II mixvdnen, rom saqarTvelos taxts gansakuTrebulad
madliani mpyrobeli sWirdeboda. giorgi mefis mxolodSobil Zes, Teqvsmeti wlis Wabuk daviTs
etyoboda, rom RvTis rCeuli iyo. amitom qarTulma ordenma giorgi II-s TanxmobiT mefed
akurTxa daviT IV _ TviT mamaman (mefe giorgim) daadga gvirgvini mefobisa~. ufro swori
iqneboda, gveTqva, rom Tavad ufalma akurTxa igi: `TviT mamaman zecaTaman pova daviT, monai
Tvisi da sacxebeli misi wmidai cxo; rameTu xeli misi Seewia da mklavman misman ganaZliera
igi; wyalobai da WeSmaritebai Sehmosa mas; da uaRres yo ufrois yovelTa mefeTa queyanisaTa,
vidremdis dadva zRuasa zeda xeli misi da mdinareTa zeda marjvene misi...~ Tumca yvela es
zegardmo wyaloba daviT mefem Tavisi eklesiuri cxovrebiT, didi SromismoyvareobiT, niWiT,
vaJkacobiTa da TavdadebiT daimsaxura.
daviT mefem yma-molaSqreTagan, ubralo moqalaqeebisgan da msaxureuli aznaurebisgan samxedro
razmebi Seqmna. nel-nela wvrTnida maT, gamarjvebas aCvevda. TandaTanobiT mTaSi gaxiznuli
mosaxleoba saxl-kars daubrunda. mefem daamarcxa moRalate liparit erisTavi da misi Svili
rati, Zagan da modistos erisTavebi. 1099 wels xarki Seuwyvita Turqebs, 1103 wels daibruna
zedazeni, 1104 wels Tavis samflobelos, afxazTa samefos SemouerTa kaxeT-hereTi, 1110 wels
aiRo samSvilde, 1115 wels _ rusTavi, Semdeg wels _ lore.
1118 wels daviT aRmaSenebelma CrdiloeT kavkasiis velebidan saqarTveloSi Camoiyvana 40
aTasi yivCaRuri ojaxi. eseni iyvnen daqiravebuli meomrebi TavianTi col-SviliT, romelTagan
daviTis sikvdilis Semdeg nawili ukan dabrunda, nawili daviTis mier maTTvis gamoyofil
miwebze damkvidrda da gaqarTvelda, nawili _ gasomxda.
wmida daviT IV did yuradRebas uTmobda marTlmadideblobis ganmtkicebas. ruis-urbnisis
saeklesio krebaze man gawminda saqarTvelos eklesia `qvab-avazakTagan~.
1104 wels saqarTveloSi TurqTa 100000 molaSqre SemoiWra. daviT mefem 1500 qarTveliT
saswaulebrivad gaanadgura TurqTa brbo erwuxis brZolaSi.
1096 wels romis papma urban II-m uflis saflavis gasaTavisufleblad jvarosnuli omi
gamoacxada, mouwoda yvela evropels masSi monawileobisken da codvaTa miteveba aRuTqva.
`deus le volt~ (RmerTs nebavs) _ SesZaxa asi aTasma, zogi cnobiT _ samasi aTasma evropelma
da ierusalimisken daiZra. gzad maT SeuerTda bizantiis samxedro Zala, somxebi, asurelebi da
daviT aRmaSeneblis jariskacebi.
jvarosnebma aiRes antioqia, edesa, Semdeg ierusalimi. ierusalimSi evropelebma sastiki
xocva-Jleta gamarTes, riTac Tavis winaaRmdeg ganawyves ara marto mahmadianebi, aramed
sxvebic.
molaparakebisamebr, aziaSi musulmanTagan gaTavisuflebuli miwebis patronad bizantiis
keisari aleqsi komneni, (savaraudod, warmoSobiT elinizebuli lazi) unda gamocxadebuliyo.
jvarosnebma bevri piroba daarRvies da gaanawyenes berZnebi.
mahmadianTagan gaTavisuflebul ierusalimSi Seiqmna samefo (samTavro), romlis meTaurma
gotfrid bulonelma `uflis saflavis mcvelis~ tituli miiRo. daarsda sxva samTavroebic.
mahmadianebi nel-nela gons movidnen da gaafTrebuli brZola daiwyes qristianTa winaaRmdeg.
musulmanTa razmebSi gansakuTrebiT gamoirCeoda TurqTa saxelovani mxedarTmTavari ilRazi. man
1119 wels Seutia antioqiis qristianul samTavros. antioqiis mTavari roJeri da bevri
evropeli raindi jvarosani daiRupa am omSi. am droisTvis ierusalimis mefe iyo balduin II.
man Tavi mouyara yvela jvarosans ilRazis winaaRmdeg da antioqias mieSvela. jvarosnebma
SeZles antioqiis SenarCuneba, magram didi zarali ganicades.
jvarosnebma icodnen, rom TurqTa Setevebi ganaxldeboda. amitom gansakuTrebiT mniSvnelovani
iyo Zlieri mfarvelis Zieba. 1119 welsve mefe balduini faruli vizitiT ewvia naWarmagevSi
wmida daviT mefes.
daviT aRmaSeneblis pirovnebam didad daainteresa msoflios qristianebi, ara marto
aRmosavleTSi, evropaSic. masze legendebi vrceldeboda, TiTqos igi ibrZoda ierusalimTan,
Cvens mefes aigivebdnen aRmosavleTis legendarul mefe-mRvdel ioanesTan. iverias jvarosnebi
ganixilavdnen, rogorc Tavis `wina burjs~.
1119-1120 wlebSi tfilisis mahmadiani mmarTvelebi, `berebi~ (uxucesebi) musulmanuri
qveynebisken gaeSurnen, maTTan erTad iyvnen ganZeli da dmaneli Tavkacebic, miwa da nacari
daiyares Tavze, Savad SeiRebes tansacmeli da xel-piri da vaebiT eaxlnen sulTnebsa da
meTaurebs.
Turq-selCukebma da arabebma gadawyvites, pirvel rigSi gaerTianebuli ZalebiT saqarTvelosken
daZruliyvnen. maT kargad esmodaT, rom qarTvel xalxs daviT mefis meTaurobiT gadawyvetili
hqonda, Seeqmna uZlieresi saxelmwifo, romelic araTu vinmes daemorCileboda, aramed Tavad
gaxdeboda mterTa dammorCilebeli da moyvareTa Semwe. qarTveli xalxi Tavis qveyanaSi
avtoqtonia, evropelebisgan gansxvavebiT, qarTvelebs meti motivacia hqondaT mahmadianebTan
saomrad. qarTvelebis damarcxebis gareSe ki SeuZlebeli iqneboda ierusalimis, antioqiis
dabruneba, bizantiaze Seteva, evropisken daZvra. qarTuli saxelmwifos mzardi Zala am
yvelafers safrTxes uqmnida.
swored amitom Turq-arab-sparsTa samxedro koalicia daiZra saqarTvelosken da ara
ierusalimisken. koalicias xelmZRvanelobda nejm ad-din ilRazi, baRdadis gamgebeli, mardinis
cixis mflobeli, alepos dampyrobi, antioqiaSi jvarosanTa dammarcxebeli. sulTanma mahmudma
amitom Caabara mas gaerTianebuli jaris mTavrsardloba.
durbeizi (dubeis sadayas Ze) evfratze mdebare qalaq hilas patroni, `arabeTis mefe~.
ToRrul muhamedis Ze _ yazvinis, zenjanis, gilanis, asanisa da ganZis mflobeli, sulTani,
muhamed sulTanis Zma.
TuRan arslan kuziani, Turqi amira, biTlisisa da arzanis mflobeli, somxeTis qalaq dvinis
dampyrobi.
`yovelTa somxeTisa amirebi~ da `sadRac vin iyo... mxedrobad SemZlebeli~.
somexi istorikosis maTe urhaecis cnobiT, mahmadianTa laSqari 560 aTas kacs Seadgenda.
antioqiis samTavros kancleris goties monacemebiT, musulmanTa jari 600 aTas iTvlida.
daviTis istorikosis sityviT, Turq-arab-sparsebi `viTarca qviSa zRvisa~ movidnen `TrialeTs,
manglis da didgors~.
ivane javaxiSvili da SoTa mesxia miiCnevdnen, rom musulmanTa koalicia 300000-ze naklebi ar
iqneboda, yovel SemTxvevaSi, isini qarTvelebze gacilebiT metni iyvnen.
mahmadianebi yarsi-TrialeTis, dvinisa da ganZis mxareebidan Semosulan saqarTveloSi da 1121
wlis 10 agvistosTvis Tavi mouyriaT manglis-didgorSi.
somexi maTe urhaecis TqmiT, daviT mefes brZolis velze gamouyvania 40000 qarTveli, 15000
yivCaRi, 500 osi da 100 evropeli jvarosani. Cveni laSqari didgoris vels niCbisis gziT
miuaxlovda da or mTas Soris dabanakda. daviTs dasavleTidan unda Seetia, demetre ufliswuls
ki moulodnelad mTaze gaSlili tyidan unda daertya. raTa ukandasaxevi gza moeWra mtrisTvis.
laSqris ukan xevi xis jebirebiT Caxerges. am adgils dResac Caxergilas uwodeben.
brZolis win daviT aRmaSenebelma sityviT mimarTa jars: `eha, meomarno qristesano! Tu RvTis
sjulis dasacavad TavdadebiT vibrZolebT, aramc Tu eSmakis uricxv mimdevarTa, aramed TviT
eSmakebsac advilad davamarcxebT, da erT rames girCevT, rac Cveni patiosnebisa da
sargeblobisTvis kargi iqneba: Cven yvelam, xelebis cisaken apyrobiT, Zlier RmerTs aRTqma
mivceT, rom misi siyvarulisTvis am brZolis velze davixocebiT da ar gaviqceviT. da raTa ar
SegveZlos gaqceva, kidevac rom movindomoT, am xeobis Semosavali, romliTac SemovsulvarT,
xeTa xSiri xorgebiT SevkariT da mters, roca mogviaxlovdeba Cvenze ieriSis mosatanad,
mtkice guliT daundoblad SevutioT!~
didgoris brZola RvTismSoblis marxvis xuTSabaT dRes, 12 agvistos momxdara.
roca meomari mxareebi erTmaneTis win gaewyvnen, mefis brZanebiT laSqars orasi qarTveli
vaJkaci gamoeyo. isini mters miuaxlovdnen. urjuloebs egonaT, mefes uRalates da Cvens
mxares gadmovidneno. amitom daubrkoleblad SeuSves TavianT ganlagebaSi. uecrad
Tavganwirulebma xmlebi iSiSvles da mters daerivnen. aman areuloba gamoiwvia mtris rigebSi,
ukana razmebs egonaT, davmarcxdiTo da TavdaviwyebiT garbodnen. WyletaSi bevri daixoca.
sanam mteri gons movidoda, daviT mefe da qarTvelTa jari mters ekveTa. gaCaRda daundobeli
brZola. am dros mTidan daeSva demetre daviTis Ze Tavisi laSqriT da flangidan Seutia mters.
`iqmna sastiki brZola or mTas Soris, ise, rom laSqarTa saSineli xmaurisgan es mTebic
xmaurobdnen~, _ wers maTe urhaeci.
`pirvelsave omsa iota banaki maTi da ivltoda...~ gviambobs daviTis istorikosi. brZola sul
sami saaTi gagrZelebula. `sam Jamamde iyo da verca pirvelsa kueTebasa SeuZles
winadadgomad~.
`rameTu (daviTs) xeli maRlisai Seeweoda da Zali zegardmoi hfarvida mas; da wmidai mowame
giorgi gancxadebulad da yovelTa saxilvelad wina-uZRoda mas da mklaviTa TvisiTa mosrvida
zeda-mowevnulTa usjuloTa maT warmarTTa, romel TviT igi usjuloni da umecarni moRmarT
aRiarebdes da mogviTxrobdes saswaulsa amas mTavarmowamisa giorgissa~, _ gviambobs daviT
aRmaSeneblis istorikosi.
mahmadianebi gaiqcnen, qarTvelebi misdevdnen, Cexdnen an qaTmebiviT iWerdnen. `aRivsnes
velni, mTani da Releni mZorebiTa~.
gotiesa da maTe urhaecis cnobiT, 400000 musulmani mouklavT qarTvelebs. Cvenc mogvikles
meomrebi, magram daviTis laSqris danaklisi imdenad mcire iyo mterTan SedarebiT, rom
Tanamedroveebs arc aRuniSnavT.
`Zlevai sakvirveli~ didad mniSvnelovani iyo imdroindeli msofliosTvis. qristianebi
ganmtkicdnen palestinaSi, bizantiaSi, mcire aziaSi. mahmadianebi gatydnen. am brZolam 66
wliT gadado ierusalimis dakargva jvarosnebisgan. saqarTvelo uZlevel qveyanad iqca.
momdevno wels daviT aRmaSenebelma aiRo qalaqi tfilisi `oTxas wel qonebuli sparsTa~,
amieridan Tbilisi gaerTianebuli saqarTvelos dedaqalaqi gaxda.
1123-1124 wlebSi wmida mefem anisis somxeTis da Sirvanis (dRevandeli azerbaijanis) olqebic
SemouerTa saqarTvelos da Tbilisi saqarTvelos kavkasiuri imperiis dedaqalaqad iqca.
mxolod homeross an rusTvels SeeZloT, jerovnad aReweraT `Zlevai sakvirveli!~
SamqorSi
gamarjvebulma qarTvelebma sultnis
sasaxleSi
Roris xorciT iqeifes
brZnuli da RvTisnieri qmedebebiT Tamar mefem SidaqarTuli dapirispirebebi Caacxro da erT
muStad Sekra qarTveloba. aman mTeli qarTuli samxedro resursi saqarTvelos imperiis gavlenis
gavrcelebisken mimarTa. es, rasakvirvelia, ar awyobdaT arc maxlobel musulmanur
saxelmwifoebs, arc Sua, wina da mcire aziaSi arsebul uZlieres mahmadianur
sasulTno-saxalifoebs.
`lomi brWyalTagan sacnaur ars da Tamar _ saqmeTagan~. izrdeboda da izrdeboda saqarTvelos
samflobeloebi da mcirdeboda TurqTa da sparsTa. qarTvelebma `iwyes yovelgniT rbevad
sparseTisa da iqmnebodes ganmarjvebani sakvirvelni~. alafiT aivso qarTvelTa mxedroba, xolo
mahmadianni `viTarca melni imalvodes da viTarca mTxunvelni Zvrebodes miwaTa Sina~.
uRonobam moicva musulmanebi, amitom maTi xelmZRvanelebi Seikribnen, SeiRebes tansacmeli da
piri Savad da mividnen musulmanTa sulier liderTan, islamis damaarseblis, mociqul mahmadis
sisxlismier STamomavalTan, xalifasTan. xalifas sTxoves daxmareba. man gaxsna Tavisi
saganZuri, idumalad gaagzavna Sikrikebi avRaneTis, indoeTis, samaryandis miwebidan
moyolebuli yvela musulmanur samflobeloSi, TviT darubandamde.
xalifam brZaneba gasca, vinc ar wamovidoda saqarTvelos winaaRmdeg saomrad, Tavad misi
qveyana aeoxrebinaT.
am droisTvis iranis azerbaijanis, namdvili, Zveli azerbaijanis _ adarbadaganis
gasultanebuli aTabagi yizil-arslani gardacvalebuli iyo uZeod. memkvidreobiT misi
samflobelo ergoT misi Zmis fehlevandis (`falavandis~) Svilebs. ufrosma xutluinanCim
sakuTrebad miiRo `erayiT xuarasnamdis da babiloanamdis~; abubeqrma (`amir-bubaqarma~)
adarbadagani somxiTamde; amir-mirmanma _ `irani gurganis zRviT belaqunis zRuadmde~. Zmebs
Soris pirvelobisTvis omi gaCaRda. abubeqrma ufrosi Zma, xutluinanCi daamarcxa, gaaqcia da
TviTon dajda aTabagad. amir-mirmani saqarTvelos vasalis, Sarvan-Sahis siZe gaxda. abubeqri
`belaynis kars~ Tavs daesxa maT da gaaqcia.
Sirvan Sahs stiqiuri ubedurebac daatyda Tavs. miwisZvram daangria Sirvanis dedaqalaqi
Samaxia. SarvanSas coli da Svilebi daiRupnen.
gaubedurebul Sirvan Sahs abubeqrisgan qveynis aoxrebis saSiSroeba adardebda. misi mxsneli
mxolod RmerTi da `RmerTisgan RmerTqmnilni daviT da Tamar~ iyvnen.
aRsarTan Sarvanis Sahma werili moswera Tamars da daviTs, Tavis suzerenebs da Svela sTxova.
saqarTvelo valdebuli iyo daxmareboda qveSevrdoms. Tamar mefem brZaneba gasca laSqris
Sekrebisa. oqroWedil taxtze dasxdnen Tamari, daviTi da Ze maTi giorgi. didis pativiT
miiRes aRsarTani da amir-mirmani, aseve maTi Tanmxlebni. mere gamovidnen tfilisidan da
mefes da didebulebs miegebnen saqarTvelos samsaxurSi myofi osebi da yivCaRebi; _ maSin
`Zma yivCayTa mefisa sevinjisa savalaTi aqa iyo samsaxurad~. daviT aRmaSeneblidan
moyolebuli saqarTvelo qiraobda xolme yivCaRebs da sxvebs `roqis spad~, _ aseve `mesxni da
Torelni; SavS-klarj-taoelni; Semdgomad somxiTarni; Semdgomad afxazni da
suan-megrel-gurielni Tana raWa-Takuer-margueliTurT~.
stumrebisTvis puroba gaimarTa, Semdeg nadimi. Tamar mefis natifma da daxvewilma qcevam da
silamazem, qarTuli samxedro Zalis demonstrirebam imdenad aRafrTovana daxmarebis
saTxovnelad mosulni, rom `gancvifrebulqmnilTa, ficiTa daamtkices:
_ ara naxula kacTa TvalTagan, arca wagvikiTxavs ZvelTa werilTa Sina, gina axalTa, saxe
Tamarisi da msgavsi qceviTa yofisa misisa~.
didi STabeWdileba datoves maTze daviT soslanma da qarTvelma meomrebma: `gavimagrneT gulni
Cuenni da aRviZarcvoT kmaeba SeWirvebisa TualTagan CuenTa! WeSmaritad Zaluc xsna Cueni da
kvaladgeba mamuladve Cvenda~.
amir-mirmanis sapativcemulod iyo `zma mgosanTa da muSaiTTa~, nadiroba da `burToba~, mTeli
kviris ganmavlobaSi.
amir-mirmani da misi amala eraySi, eransa da adarbadaganSi saukeTeso moburTalebad
iTvlebodnen. daviT soslani Tavisi moymeebiT gaejibra maT. `saWvretelad~ brwyinvale Tamar
mefec mobrZanda. qarTvelebma mswrafl Zlies burTaobaSi stumrebs.
saqarTvelos samefo kari amasobaSi saomrad emzadeboda. aTi dRis ganmavlobaSi `viTarca groi
SevardenTa, mofrinda yoveli mxedari~ tfilisSi.
wmida mefem saqarTvelos yvela monastersa da eklesias SeuTvala `raTa daucadebelni Ramis
Tevani da litoniobani aResrulebodian yovelsa adgilsa~. glaxakTaTvis gasca `friadi safase~,
raTa moicalon locvad da mowyale yon RmerTi. nu sada Tqvan warmarTTa: sada ars RmerTi igi
maTi!~
Sekrebil laSqars mefeTa mefem mimarTa: `Zmano Cemno, yovlad nu SeZrwundebian gulni Tqvenni
simravlisa maTisaTvis da simcirisa Tqvenisa, rameTu RmerTi Cven Tana ars... mxolod RmerTsa
oden mieT da gulni Tqvenni simarTliT ipyreniT winaSe missa da sasoeba yoveli jvarisa
mimarT qristesa iyavn. Seiswrafed qveyanad maTda SewevniTa yovlad wmidisa
RmrTismSobelisaTa da ZaliTa uZlevelisa jvarisaTa waremarTeniT~.
wmida dedofalma daloca jari da Seavedra RmerTs, `waruZRvana Zeli cxovrebisa~. TviTon fexT
gaixada da fexSiSveli avida RvTismSoblis saxelobis metexis taZarSi. yovladwmidas xatis
winaSe daucxromlad loculobda da cremliT evedreboda RmerTs qristianTa gamarjvebas.
daviT soslanma waimZRvana Zeli cxovrebisa da sviani droSa `gorgaslian-bagratoanuri~.
qarTuli jari, romelsac Tavi moeyara mtkvris, algeTis, qciisa da qurdvaWris (qciis Senakadi
mdinare debeda) xeobebSi, daiZra Samqorisken.
amasobaSi abubeqri Tavisi uricxvi laSqriT qalaq SamqorSi da mis midamoebSi gamagrda.
mzveravebma daviT soslans ambavi miutanes: `Cven TvaliTa CeveniTa gvixilvan aTasni
aTasTani da bevrni bevrTani, umravlesni ricxvisani, viTarca mkalni da viTarca qvisa zRvisa
SamqoriTgan vidre mTad SoTisa da vardanaStisa ganZis karamdi, ver misawvdomel arian Tvalni
gancdad da gardawTomad~.
mefe daviT da jari mtris ricxvmravlobas ar SeuSinda, piriqiT, mswrafl moqmedebaze
gadavida.
`aRiWurva mefe da Sejda zerdagsa~. es cxeni Zalian saxelganTqmuli iyo. igi cixisa da
miwebis safasurad vaxtang xaCenelisgan eyida daviTs. `hkres spermurTa da sces zari,
daawyves razmi wesisamebr. miuwia wverman mTad da marcxniTgan _ mtkvrad~. ase dawyobili
razmi miuaxlovda Samqors. mefem jari orad gayo. erT, ufro mravalricxovan nawils Tavad
uTava, marjvniv Semouara Samqors, gadalaxa Samqor-Cais mdinare, raTa SamqorisTvis zurgidan
daertya, Caeketa Samqorisa da ganZis gzebi. aseTi manevri mters daabnevda, romelic imdenad
mindobili iyo Tavis mravalricxovnobas, Samqoris cixesimagris siZlieresa da masTan
misasvleli xevis gauvalobas, rom daetovebina ganZisa da aranis gamagrebuli adgilebi.
Samqor-Cais garda, mowinaaRmdege gamagrebuli iyo mtkvarSi Camavali mdinareebis koSka-Caisa
da ganja-Cais xeobebSi.
qarTvelTa mewinave razmi Camoxta cxenebidan, Tayvani sces RmerTs da wmida jvars cremliT da
mters `viTarca arwivTa mimarTes da viTarca vefxni ekveTnes...~
mewinave, marjvena frTis samoqmedo areali viwro iyo, mxolod mewinaveni Tu ebrZodnen
erTmaneTs. daviT mefis razms cudi gzis gamo manevri Seuyovnda. mewinave qarvelebs cxenebi
gamoukles, is iyo gauWirdaT qarTvelebs, rom moaxlovda mefe daviTi da gamoCnda `droSa igi
gorgasliani, romeli sindeTs SeslviTgan mospetakdeboda~.
mefis mosvlamdis uZlebda aTabagis jari. magram ra ixiles soslani, Tavzari daecaT
mahmadianebs. qarTvelebma `daaTvres isarni sisxliTa da xrmalni Wamdes xorcTa mterTa
maTTasa. da mefe iqceoda msgavsad aqilevisa~.
qarTvelTa jarma ar misca musulmanebs manevrirebis saSualeba. mdevarma erT mxriv ganZis
mxrisken, meore mxriv gelaqunisken mouWra gza mahmadianebs. `viTarca TagvTa mosvrides da
viTarca qaTamTa ipyrobdes didTa maT amiraTa maTTa baRdadelTa da musulelTa, avrielTa da
erayelTa da adarbadaganelTa da eranelTa da sxvaTa mravalTa adgilTasa... wevrTa zidviT
moiyvanebdes winaSe daviT mefisa~.
Tavad abubeqr aTabagi SeSinebuli gaiqca da mxolod imiT gadairCina Tavi, rom `miwevnulman
xnarcvsa sadme mciresa miwasa Sina dafla Tavi Tvisi~.
qarTvelebma sami qalaqi daionavres~, erTi aTabagisa, erTi aTabagis Zisa beSqen qvelisa,
erTi saTmaz ezdinis Zisa~.
qarTvelma gmirma Salva axalcixelma xalifas droSa waarTva musulmanebs. mtris devnisgan
mobrunebul mefes Seegeba anton mwignobarTuxucesi _ Wyondideli, romelmac xmali ar amoiRo,
rameTu beri iyo, magram sami yrma msaxuris meSveobiT xelT Caigdo samasi jori da aqlemi.
daviT mefesTan gamocxaddnen SarvanSa da amirmirman, aseve qarTveli sardlebi, Camoxtnen
cxenebidan da Tayvani sces.
im aremareSi medreseTa magier aRmarTes eklesiani da myivara molaTa magier hkres Zelsa da
adidebdnen adonais, ufal sabaoTs.
es moxda 1195 wlis 2 ivniss. meore dRes, diliT Samqorelebma mefes miarTves qalaqis
kliteni. daviT soslanma Samqori amirmirmans uboZa. TviTon gaemarTa ganZas. gamoegebnen
didebulebi, didvaWarni, yadi da molebi. daecnen miwaze da cremliT Seavedres Tavi da
col-Svili. gauRes mefes qalaqis kari, daufines stavra sultanis sasaxlemdis `da
gardaasxmides Tavsa oqrosa da vercxlsa, dramasa da drahkansa~.
Seiyvanes mefe daviTi sultanis sasaxleSi da sultanis taxtze dasves. Seiqmna darbazoba.
Semovidnen qarTveli vezirebi, SarvanSa da amirmirmani da sxva qveSevrdomni Zvelni da
axalni.
ijda daviT-mefe da sultani taxtze, aTabagis Ze, Sarvan Sahi da sxva ymebi eTayvanebodnen.
ganjelebma didi ZRveni da xaraja Seswires.
`fanjnobaTasa sasultnosa ukres da Roris xorciTa didad Zali puroba gardaixades~.
Tamar mefeTa mefis gasaxareblad daviT mefem malemsrboli gamoagzavna. ramdenime dReSi
Tavadac gamoemgzavra, jarTan erTad.
bednieri Tamari win Seegeba gamarjvebul qarTvelTa jars. Tamar mefisa da moqalaqeebisTvis
saCveneblad zaqaria da ivane mxargrZelebma tyveebi da alafi qalaqgareT gamofines. didubis
velze avWalamde da gldanis xevamde daayenes tyve amirebi sakuTari droSebiT, pirvel rigSi
xalifas droSa, romelic Salva axalcixelma
Tamars
miuZRvna, mere aTabagis droSa, mere tyveebi, Tormeti aTasi kaci, ormoci avaza, oci aTasi
cxeni, Svidi aTasi jori, TxuTmeti aTasi aqlemi. xolo oqro, vercxli, WurWeli, lari da sxva
alafi imdeni iyo, rom daiRleboda kaci daTvalierebiT.
ase gaamarjvebina RmerTma wmida daviT winaswarmetyvelis oTxmocdameerTe Svils, wmida
Tamars.
mefeTa mefem xalifas droSa xaxulis RvTismSoblis xats Sewira. xolo RvTis sadideblad iambiko
(leqsi) gamoTqva:
`casa caTasa damwyeb ars RmerTmTavroba,
Ze saukunobs pirveli da kvaladi,
sulman man RmerTman srulyo moqmedebadi,
samebiT srulman erTiTa RmrTaebiTa,
miwiT pirvelis, pirmSoisa kacisa.
Sen mier misTvis drkusa mis ganmgebeli
drkui midrka uvnebeli vnebisadmi,
ivno da vneba pirveli uvnebel yo,
Sengan Sobilman Cven Rirsgvyvna aRmoSobad
bneliT naTelsa, naTeliTa mxedvelobad.
Sengan qalwulo, romelsa SenTvis daviT
rokvida, Zisa RmerTisa Zed Senda yofad,
me, Tamar, miwa Seni da mierive,
cxebulobasa Rirsmyav da Tvisobasa.
edems, RadirTad, samxriT da CrdiloeTiT
Suamflobeli iavars Senda vmrTelob,
xalifas droSa Tanave maniaksa
SevrTe, cru-sjulTa moZRvrisa Razod mZRvani,
vin daviT, Zeebr efremis moisarman,
moirTxna, mosrna sultniTa, aTabagiT.
erans ebrZoles Cemi mier misTa spaTa
Cvenni mxedarni, mosavni Senni, sZalo
mowylnes, moswyvides agaris naTesavni.
muniT moxmulTa niWTagan erTsa amas
Senda Sevwirav. moixe Zeebr, RmerTo!
es sixaruli Tamar mefes wmida guls agarianebma cremliT Seucvales. damarcxebulma
abubeqrma Suri iZia da moawamvlina Tavisi Zma, saqarTvelos ymadSeficuli amirmirmani. es
rom gaigo wmida Tamarma, didad damwuxrda, Savebi Caicva da iglova yma.
daviT soslanma abubeqris dasasjelad mzadeba daiwyo. am periodSi ivane mxargrZels, romelic
gelaqunSi laSqrobda, Sexvda mtris laSqari, romelic ganZidan dvinisaken miemarTeboda.
mahmadianebi aTjer metni iyvnen. qarTvelebi ar SeuSindnen da `dafanCes da dapantes...~
`daxoces...~ da risxva RmerTisa moavlines maTs zeda~. am laSqrobiT gelaqunis (sevanis)
tbis garSemo qveynebi saqarTvelos SemouerTdnen. Semdeg Tamar mefem Seyara laSqari, erTi
nawili gagzavna dvins da daimorCila dvini, meore nawilma ilaSqra ganjaSi, ocdaxuTi dRe
dayves qalaqSi da amowyvites damnaSave ganZelebi daviT mefem da qarTvelebma. ase dasajes
abubeqri da waarTves mas dvini da ganja.
RmerTsa
da wmida Tamaris cremlebs mindobil
gmirTa
gamarjveba basianSi
1203 wels mahmadianTa didi koalicia daiZra saqarTvelos gasanadgureblad. dasavleT
TurqTaTvis yvelaze did xifaTs saqarTvelo warmoadgenda. Tamar mefis brZnulma politikam da
qarTuli samxedro Zalis uZlevelobam sul ufro da ufro gaafarTova saqarTvelos sazRvrebi, ukan
da ukan gadaswia TurqTa samflobelo da samoqmedo areali.
saqarTvelos imperia safrTxes uqmnida Turqul imperias, rumis (ikoniis) sasulTnos.
saqarTvelos mezobeli mahmadiani samTavroebi damorCilebulni iyvnen Tbilisis samefo
kars. arabTa, yovelTa musulmanTa xalifa ZRveniT sTxovda Tamars, mxolod xarki aeRo
mahmadianTagan da ar erbia isini. wina azia-mcire aziaSi or metoqes Soris, TurqTa da
qarTvelTa imperiebs Soris, Setakeba gardauvali gaxda.
amisTvis didxans emzadeboda rumis sultani ruqnadini _ ruq-al-din suleiman Sahi %qarTuli
wyaroebiT `nuqradin (nuqardin) Caraslanis~ Ze) romelmac Tavisi Zma yias ed-din qeixusrevi
taxtidan Camoagdo da sultani gaxda. Semdeg daimorCila aseve Tavisi Zma, malaTiis gamgebeli
muiz-ed-din-kaisur Sahi, aseve siZe fahrun-din-behrami, da mTeli ikoniis imperiis
erTpirovnul mmarTvelad iqca. misi xelisufleba cno musulmanTa sulierma liderma, baRdadis
xalifa nasir ad dinma da mis saxelze xutba aRavlina.
manamde Tamar mefis karsa da rumis sasulTnos diplomatiuri urTierTobebi hqondaT.
ruqnadinma `gaxsna mamapapuri saunjeni da gamoyarna oqro auracxeli da wargzavnida
oqroTa SekrebisaTvis mxedrobisa~. SuamdinareTSi, kilikiaSi, galatiaSi, ankaraSi,
kabadokiaSi, biTviniaSi, siriaSi, erzinkaSi, arzrumSi da mTels
saTurqeT-samahmadianoSi `ara dauteva Tvinier dedakacisa sofelsa Sina maTTa, aramed yovelni
aamxedra~.
`istoriani da azmani SaravandedTanis~ ucnobi avtoris TqmiT, saqarTvelosken daZrula 400 000
mahmadiani. basili ezosmoZRvaris TqmiT, musulmanebi rvaasi aTasi iyvnen.
ruqnadinma Tavisi jari erzinkis sasulTnos teritoriaze Sekriba, iqve gaamzades saomari
manqanebi. ixila ra aseTi mravalricxovnoba da momzadebuloba Tavisi armiisa, `aRzvavda
guliT~, daiviwya qarTvelTa mefisTvis micemuli aRTqma mSvidobisa da Tavxeduri werili
miswera wmida Tamar mefes:
`me, nuqardin sultani, yovlisa cisa qveSisa umaRlesi, mimsgavsebuli Zlierebasa
angelozTasa, Tanamdgomi RmerTisa, movlinebuli didisa mohmedisagan. mogimcnob mefesa
qarTvelTasa Tamars.
yoveli diaci regvenia. da Sen gibrZanebia qarTvelTad aRebad xrmalTa da RmrTisagan
sayvarelisa islemTa erisa daxocad, musulmanTa, da kvalad naTesavsa zeda Tavisufalsa
dadebad xarki ymeburi. da aw me moval, raTa usajo samarTali saxlsa sparsTasa da gangwvarTo
Sen da eri ege Seni araodes aRebad xrmlisa, romeli RmerTsa CvenTvis uboZebia. xolo
cxovnebiT igi oden vacxovno, romelman uwinares mosvlisa Cemisa Tayvanis mces winaSe
karvisa Cemisa da aRiaros qadageba mohamad mociqulisa da uaryos sjuli Seni da xeliTa
TvisiTa iwyos winaSe Cemsa lewad jvarisa, romlisa mimarT dagicT cudi sasoeba. da aw
moelodi nacvalsa Cemsa, romeli SeamTxvie sparsTa~.
roca ruqnadinis elCi Tamar mefis sasaxleSi misula da werili waukiTxavs, mefisTvis
`arasakadrebeli~ sityvebi uTqvams: `ukeTu mefeman Tqvenman dauteos sjuli, ipyras sultanman
colad. da ukeTu ara dauteos sjuli, iyos xarWad sultnisa!~
ampartavani da uzrdeli elCis sityvebma aRaSfoTa samefo kari, `warmodga zaqaria
amirspasalari da uxeTqa xeliTa pirsa da viTarca mkvdari daeca da idva~.
roca mociquli moasulieres, zaqariam uTxra: -elCi rom ar iyo, jer enas amogaclidi da mere
Tavs mogaWridi aseTi kadnierebisTviso. mas saCuqrebi uboZes da sapasuxo werili misces.
werilis gagzavnamde Tamarma brZana nikofsiidan darubandamde saqarTvelos jaris Sekreba.
gaqroldnen malemsrbolebi. ramdenime dReSi `viTarca vefxni sikiskasiTa da viTarca lomni
guliTa~ Sekrba laSqari javaxeTs. mefeTa mefe Tamarma varZiis RvTismSoblis xatis winaSe
cremlebiT Seavedra RmerTs daviT soslani, qarTvelTa jari da `droSa bednierad xmarebuli~.
Semdeg ubrZana laSqars amxedreba, TviTon avida amaRlebul adgilas fexSiSveli, ise, rom
yvela daenaxa da davarda locvad. mTeli laSqari aRelvebuli, cremlmoreuli ucqerda dedasa da
dedofals da loculobda Tavadac. Tamarma cremliT daalto miwa. mere uxmo mxedarTmTavrebsa da
erisTavebs TavisTan, raTa mTxveodnen wmida jvars, romelic Tavad Tamar mefes epyra xelT
cali mxridan, meore mxridan _ ezosmoZRvar basilis da jvarismtvirTvels.
modiodnen qarTveli sardlebi, tiriliT eTayvanebodnen jvars da Tamar mefis xels, anderZs
utovebdnen mefeTa-mefes da SesTxovdnen col-SvilTa, saxleulTa mfarvelobas da Tavisi
sulisaTvis locvas.
Semdeg Tavad wmida Tamarma aiRo xelSi wmida jvari da jvari gadaswera jars samgzis, daloca.
90 aTasi qarTveli gmiri RmerTsa da wmida Tamaris cremlebs mindobili saomrad gaemgzavra.
mefeT-mefe fexSiSveli da Tvalcremliani miacilebda laSqars, Semdeg oZrxes wavida salocavad
da samarxulod.
qarTvelTa laSqarTan erTad gaamgzavres ruqnadinis mociquli, romelic kargad daasaCuqres,
misces sapasuxo werili da gauSves patronTan.
oZrxeSi Tamar mefesTan erTad iyvnen qarTlis kaTalikosi Tevdore ||, `kaci wmida da
saxieri~, episkoposebi, berebi, monazvnebi, maT Soris ioane SavTeli, `kaci yovlad
ganTqmuli~, `filosofosi da ritori, leqsTa gamomTqmeli~, da evlogi, salosad wodebuli,
romelsac RvTisgan winaswarmcnobelobis madli hqonda miniWebuli.
iyo RamisTeva, locva da litanioba mTeli saqarTvelos eklesia-monastrebSi. Tavad Tamaric
Rameebs texda locvaSi. gadioda dReebi. erT mSvenier dRes Tamar mefis winaSe iyvnen ioane
SavTeli da evlogi. uceb evlogim zemoT daiwyo cqera, Semdeg sulelis msgavsad RaRadeba
daiwyo salosma. mere samjer axta da iyvira: `aha,wyaloba RmrTisa saxlsa zeda Tamarissa
moiwia!~
amis Semdeg evlogi gaiqca da avida araganis mTaze. ioane SavTelma uTxra mefes, keTili
Cveneba ixila salosmao. CainiSnes dRe da saaTi.
Tamar mefis dalocvis Semdeg daZruli qarTvelTa jari basians miadga, adgils, romelsac
boliscixes uwodeben, iq iyo dabanakebuli nuqardinis jari.
basianis mxare odiTgan qarTuli tomebiT iyo dasaxlebuli. swored kolxuri tomis, fasianebis
saxeli Seerqva am kuTxes. adgili, sadac basianis brZola moxda, daaxloebiT 60 kilometriTaa
daSorebuli qalaq arzrumidan (karnu-qalaqi). Tamaris dros basianic SemouerTda saqarTvelos.
xolo arzrumi, aseve Zveli qarTuli, diaoxis, kolxeTis teritoria, dakavebuli hqondaT
Turqebs, Tumca Semdeg Tamarma arzrumis saamiro saqarTvelos dauqvemdebara. mecxramete
saukunemde arzrumSi ijda qarTveli episkoposi, arzrumeli.
qarTvelTa jarze gamarjvebis SemTxvevaSi, basianidan sami mimarTulebiT undoda Semoseoda
saqarTvelos ruqnadini. basianidan iRebs saTaves Woroxis xeoba (TorTumi, arTvini _ aWara),
mtkvris xeoba (olTisi, artaani, axalcixe), araqsis xeoba (yarsi _ anisi).
qarTvelebi rom miuaxlovdnen nuqradinis banaks, miavlines kidec misi elCi, romelsac Tan
hqonda saqarTvelos imperatoris werili:
`Zalsa RmrTisa yovlisa mpyrobelisasa mindobilman da maradis qalwulisa mariamis
mvedrebelman da patiosanisa jvarisa sasoebiT mosavman warvikiTxe RmrTisa
ganmarisxebeli wigni Seni, hoi nuqardin, da vscan sicrueni Senni, romelTa bWe RmerTi iyos.
ara gasmiesa,~ rameTu `yoveli crud mfucavi saxelsa RmrTisasa mis mier aRixocos?~
Sen oqrosa SekrebulTa simravlisa mevireTa mindobil xar umecari msjavrsa RmrTisasa. xolo me
arca simdidreTa, arca spaTa CemTa simravlesa, arca ras sxvasa kacobrivsa saqmesa mindobil
var, aramed Zalsa RmrTisasa yovlisa mpyrobelisasa da Sewevnasa qristes jvarisasa, romelsac
Sen hgmob.
ese-ra-viTari SemogeTvala, warmomivlenia mxedroba qristes mosaxele ara Senda
Tayvaniscemad, aramed damxobad Senda- zvavisa magis da ampartavnisa gulisa Senisa, raTa
ganiswavlo RmrTisa mier arRara gmobad saxelsa missa. iyavn neba RmrTisa da nu Seni,
samarTali misi da nu Seni! xolo me uwyi daxsniloba msaxurTa SenTa. amisTvis warmomivlenies
msaxuri Cemi, raTa wignisa Senisa pasuxi adre mogarTvas da gangakrZalos, rameTu Cem mier
warmovlenilTa spaTa ferxni, esera, karTa SenTa zeda dganan~.
es werili rom waikiTxa ruqnadinma, marTlac, qarTvelebi misi jaris win iyvnen dabanakebuli.
gabudayebul ruqnadins darajebic ki ar eyena, amitom qarTvelebi moulodnelad miadgnen da
daesxnen Tavs. saerTo sardloba daviT soslans ebara. winambrZolebi iyvnen zaqaria
mxargrZeli _ amirspasalari, Salva mandaturTuxucesi da misi Zma ivane axalcixeli, Wiaberi
da sxva Torelebi. ra dainaxes musulmanebma qarTvelTa uSiSrad Seteva, miatoves sadgomebi da
gamagrebul adgilebs Seefarnen. TurqTa am nawilebs meore eSeloni wamoeSvela. xangrZliv
brZolaSi cxenebi dauxoces ivane mxargrZel msaxurTuxucess, zaqaria gagels, Salva da ivane
axalcixelebs da sxvaTa mravalTa TavadTa~. sxva qarTvelebma es rom ixiles, gawires Tavi da
CamoqveiTdnen. dadga kritikuli momenti. am dros daviT soslanma genialuri xerxi ixmara, man
Turqebis winaaRmdeg datova CamoqveiTebuli qarTvelebi, raTa Tavad qarTvelTa cxenebs ar
daezianebinaT qveiTi TanamebrZolebi. daviTi marcxnidan, xolo zaqaria mxargrZeli marjvnidan
cxenosani molaSqr!
eebiT ekveTnen mtris jaris flangebs. `viTar mgeli cxovarTa, egreT Seucvivdes uricxvTa maT
spaTa sultanisaTa~.
soslanis gegmam warmateba moitana, `anasdaT egeodeni simravle gansqda, iZlia, daipanta da
amas gvanda Tvalgardauwdomeli igi laSqarTa simravle, viTa maRnari miwiTurT moglejili iyo
da ganqceul. da sadeTca Tvali miswvTeboda, yovelgan tyeTa msgavsi laSqari ixilveboda
ltolvili~.
qarTvelebi gamoudgnen mters, Ramemde sdevdnen da xocavdnen an ipyrobdnen. mahmadianebi
Tavadac `dasTrgunvidnen urTierTs~ gaqceulni.
mahmadianTa gaqcevis dro aRmoCnda is Jami, rodesac salos evlogis Cveneba hqonda.
qarTvelTa jaris alafi auracxeli iyo _ pirvel rigSi ruqnadinis droSa, oqro, vercxli,
Zvirfasi WurWeli, cxenebi, jorebi, aqlemebi, karvebi, fardagebi, Tval-margaliti da sxva.
mahmadianTa karvebSi qarTvelebma ipoves Saqris natexebis mTa. im adgilebSi bevri wyaro
iyo. qarTvelma meomrebma muzaradebs amoafxriwes Casafenebi, SaqriT gatenes, wyali
daasxes da svamdnen.
uamravi tyve igdes qarTvelebma xelT. maT Soris Turqi amirebi da warCinebulebi, romlebic
zogi cxenis Zuaze mibmuli, zogi ki TmebiT urTierTgadabmuli, sxvebi TokebiT gabawrulni
mihyavdaT, `viTarca Tikanni~.
mefeTa mefe varZiaSi Seegeba gamarjvebul laSqars. saxelovani daubrunda daviT soslani
Tavis mzes.
sruliad saqarTvelosa da kavkasiis imperiis dedaqalaqi tfilisi didad mokazmuli Sexvda
triumfator laSqars. moqalaqeebis win gaatares datyvevebuli mahmadianebi. Tamar mefe
lmobierad moepyro tyveebs _ amirebs, mxedarTmTavrebs, didebulebs, ar moakvlevina, mxolod
cixeebSi gamoamwyvdia. ezinkis sultani cxenis nalad gayida.
musulmanebmac aRweres basianis brZola. amira nassir eddin iahia `seljuy-nameSi~ wers:
`varskvlavebiviT mravalricxovani~ jariT ruqnadini Seesia saqarTvelos. omis dros orive
mxridan bevri daiRupa. musulmanebs unda gaemarjvaT, magram moxda gauTvaliswinebeli ram.
cxens, romelzec ijda ruqnadinis saCrdiloblis mWiravi msaxuri, raRac cxovelis soroSi
Cauvarda fexi. msaxuri Camovarda da saCrdilobelic miwaze davarda. mahmadianebs
egonaT, sultans ubedureba SeemTxvao da SeSinebuli gaiqcneno.
Turq avtors unda cxovelis soros (Tu cxovels, albaT, Txunelas) da saCrdilobelis mWirav
msaxurs (Tu mis cxens) gadaabralos mahmadianTa marcxi.
vfiqrob, qarTvelebma damsaxurebulad gaimarjves. isini sakuTar miwa-wyals, wmida dedofals
da qristianobas icavdnen. xolo Tu marTla Cauvarda nuqardinis msaxuris cxens fexi soroSi,
es im wuTSi iqneboda, roca evlogi soloss Cveneba hqonda.
marTlmadideblobis
saswauli Tamar mefis karze
Tamar mefis karze msaxurobdnen qurTuli warmoSobis grigorianuli aRmsareblobis Zmebi _
zaqaria da ivane mxargrZelebi. zaqarias amirspasalaris Tanamdeboba _ saxelo ekava. ivanes
_ msaxurTuxucesis. im dros saqarTvelos kaTalikos-patriarqi iyo ioane `sulmoberuli, kaci
angelozTa mosagre~.
erTxel wirvisas zaqaria mxargrZelma sefiskveri moiTxova. mRvdlebma ar misces, radgan
marTlmadidebeli ar iyo. zaqariam ZaliT aRitaca da SeWama sefiskveri, riTac ioane
kaTalikosis risxva gamoiwvia: `sefiskveri Cvengan ar gekuTvniT mwvaleblebs, ZaRli Tu
ikadrebs motacebas~. Sercxvenili zaqaria gaiZurwa, magram mefis darbazSi misvlisas Seudga
Cveni sarwmunoebis, marTlmadideblobis gmobas, razec kaTalikosi jerovan pasuxs miugebda da
uxsnida marTlmadideblobis arss.
zaqariam ver SeZlo patriarqTan Teologiis sakiTxebze kamaTi da Tavxedurad ganucxada qarTvel
mamamTavars: `me mebrZoli kaci var da SenTan sityvieri paeqroba miWirs, moviyvan Cemi
sarwmunoebis moZRvrebs da isini Segarcxvenen Sen.~
kaTalikosma miugo: `iyos neba qristesi da RvTismSoblisa da maT Searcxvinon mwvaleblebi.~
marTlac, zaqariam Camoiyvana somexTa kaTalikosi, episkoposebi da vardapetebi
%sjulismecnierebi). samefo karze saqarTvelos qveSevrdomi monofiziti mRvdelmTavrebi pativiT
miiRes.
daidga samsjavro. saqarTvelos mefes Tamars, mis meuRles daviTs, qarTvel patriarqs da
warCinebulebs somxebi daupirispirdnen. vardapetebi kamaTs Seudgnen. ioane kaTalikosi
brZnulad miuTiTebda gaukuRmarTebul Sexedulebebze da gonivrulad uxsnida qristianobis
WeSmarit safuZvlebs. kamaTi saRamomde gagrZelda.
radgan sityvebma ver daarwmunes grigorianelebi, ioane sulmoberulma, suliwmidas mindobilma,
somxebs SesTavaza, saqmiT gaerkviaT, Tu romeli sarwmunoeba iyo WeSmariti: `axali aRTqmiT
qristem dagvidgina, veziaroT mis xorcsa da sisxls. WeSmariti sarwmunoebis mRvdelmsaxurs
SeuZlia, puri qristes xorcad aqcios, xolo Rvino _ qristes sisxlad. Tu Tqveni sarwmunoeba
ukeTesia, Tqven SeZlebT, puri aqcioT xorcad uflisa. xolo Tu Cveni sarwmunoebaa umjobesi,
puri uflis xorcad Cveni locviT gadaiqceva. mogiyvanT ZaRls, sami dRe aSimSileT, Tan es
Rameebi litaniobiTa da RvTis vedrebiT gaaTeneT. erTi ZaRli me momgvareT, sami dRe uWmelad
Sevinaxav da Rameebs litaniobiT da RvTis vedrebiT gavaTeneb. mesame dRes Cem mier
mRvdelmoqmedebul kvers davudeb Tqven mier naSimSileb ZaRls. Tqven moitaneT Tqveni
sefiskveri da Cem mier naSimSileb ZaRls daudeT. vis sefiskversac ZaRli SeWams, misi
sarwmunoeba ar aris WeSmariti qristianoba. Tu Tqvensas SeWams, Tqveni sircxvili iqneba, Tu
Cemsas _ Cemi.~ somxebi daT!
anxmdnen. Tamari kaTalikosis sityvebma SeaZrwuna: `es ra Tqvi, vis SeuZlia amis qmna?!~
ioane patriarqma mSvidad miugo, rom ara sakuTari Tavis imediT, aramed `mindobiTa
marTlmadideblobisa cxadvyofT WeSmaritebas~.
paraskevi dRe iyo, daiwyes locva, erTis mxriv, qarTvelebma, mefem patriarqma,
warCinebulebma da samRvdeloebam da meore mxriv, somxebma, grigorianTa kaTalikosma,
samRvdeloebam da mxargrZelebma. ase gaaTenes Rame.
SabaTsac gaagrZeles mRvdelmsaxureba da gaTenda kvira. mze amovida da yvela eklesiisaken
gaemarTa. gaamzades wminda trapezi. orive krebuli tiroda, loculobda da Sewevnas SesTxovda
ufals.
ioane angelozissworma kidev erTxel mimarTa monofizitebs: `axla gamoCndeba, Tu Tqveni
sarwmunoeba moswons ufals, Tqveni sefiskveri qristes xorci iqneba, Tu Cveni moswons, Cveni
iqneba misi xorci. ar ikadroT uaryofa.~
ioane Semosili idga, `viTarca godoli Seuryvneli~. xelSi saidumlo xorcqmnili sefiskveri
ekava. brZana da mouyvanes somexTa mier naSimSilebi ZaRli. ioanem warmoTqva: `qriste
meufeo... Sen... gTnavs sarwmunoeba qarTvelTa, gTnavs sarwmunoeba ese Cveni. Seuxeblad da
miuaxleblad daicav... xorci ese Seni Cven mier mRvdelmoqmedebuli!.. aCvene ersa amas gza
WeSmariti... sircxvileul yven winaaRmdgomni Cvenni!~
Semdeg daudo sefiskveri ZaRls. igi purisaken gaeqana, magram miuaxlovda Tu ara,
yuriswamRebad daiwkmutuna da ver miekara sefiskvers. Tamar mefem da qarTvelebma cremlebiTa
da sixaruliT adides RmerTi.
raRa unda eqnaT somxebs, moitanes Tavisi mRvdelmoqmedebuli sefiskveri da daudes
qarTvelebis mier naSimSileb ZaRls, romelmac TvalisdaxamxamebaSi gadasansla somxuri kveri.
`did xar Sen, ufalo, sakvirvel arian saqmeni Senni!~ _ sixaruliT gaiZaxodnen qarTvelni.
Sesves maT kaTalikosi Tavis cxenze, ioane mexuTes tabakiT epyra sefiskveri. mas laSqris
win daatarebdnen da galobdnen 128-e fsalmuns:
`mravalgzis mbrZodes me mterni Cemni siyrmiT CemiTgan da me ver mereodes. beWTa CemTa
mcemdes me codvilni da ganagrZes usjuloeba maTi. ufalman Semusrna qedni codvilTani.
hrcxvenoden da marTl ukuniqcen yovelni moZuleni sionisani. ufalsa ugalobdiT, rameTu
didebiT didebuli ars. ufalman Semusrna mebrZolni, ufali aris saxeli misi~. ase sixaruliT
Semoiares mTeli banaki. SeuZlebelia aRiweros, Tu rogori sasoeba da madliereba hqondaT
qarTvelebs RvTis mimarT.
somxebi TavCaRunuli da mdumareni idgnen, rogorc uWaobo bayayebi. Semdeg Sercxvenilebi
wavidnen mxargrZelTa karavSi.
am saswaulis Semdeg ivane mxargrZeli marTlmadideblurad moinaTla, iseve,
rogorc sxva mravali somexi. Sercxvenilma zaqaria mxargrZelma ganacxada: `mivxvdi,
qarTvelTa sarwmunoeba WeSmaritia, magram codva masze iyoso, vinc pirvelad ganudga
marTlmadideblobas.~
ase daamtkica RmerTsa da marTlmadideblobas mindobilma ioane angelozTasworma qarTuli
sarwmunoebis WeSmariteba.
rogor
uvlidnen gvelebi daviT ulus, laSa giorgis Zes
imperator laSa-giorgis gardacvalebis Semdeg saqarTvelos mefeTa mefis taxti, laSas
anderZisamebr, misma dam rusudanma daikava. rusudans, anderZis Tanaxmad, samefod unda
aRezarda laSas Ze daviTi da roca igi srulwlovanebas miaRwevda, taxti misTvis unda daeTmo.
laSas daviTi veliscixeli glexis qalisgan hyavda, romelic qmars waarTva da colad undoda
moeyvana, magram eklesiam ar misca amisi neba. giorgi-laSas veliscixeli qali wahgvares da
qmars daubrunes. Cvili daviTi udedod izrdeboda mamidis _ rusudanis meTvalyureobiT.
rusudan mefes qal-vaJi SeeZina. misi asuli Tamari 1236 wels politikuri mosazrebiT
miaTxoves rumis (ikoniis) sulTan yias ed-din qei xosrov II-s. Zis _ daviTis gaCenam
gadaawyvetina rusudans, daviT laSas Ze Tavidan moeSorebina, sicocxlis bolomde taxti ar
daeTmo da Tavis Semdeg gvirgvini sakuTari ZisTvis gadaeca.
am mizniT rusudanma Zmiswuli daviTi ikoniaSi gaagzavna da werili miswera siZes, sulTan
yias ed dins, sadac mis mokvlas sTxovda. sulTans da mis meuRles Tamars, romelsac gurji
xaTuns uwodebdnen, SeecodaT daviTi da ar mokles, piriqiT, didad Seiyvares.
gurji-xaTun Tamars didi pativiT eqceodnen sasulTnoSi. misi saxe qmarma fulze amoatvifrina.
Tamars Tan axlda qristianebisgan Semdgari amala, Riad hqonda gamofenili macxovrisa da
RvTismSoblis xatebi da qarTuli wesisamebr cxovrobda da loculobda.
laSa giorgis Zis rumSi wargzavnis Semdeg rusudanma quTaTisSi afxazeTis kaTalikoss
Tanamefed akurTxebina Tavisi Ze daviTi. am dros igi mxolod dasavleT saqarTvelos _ afxazeTs
akontrolebda. aRmosavleT da samxreT saqarTvelo, rusudanis uvargisi mefobis wyalobiT,
jalal-ed-dins da xvarazmelebs eWiraT. amitom daviT rusudanis Zis gamefebas ver daeswrnen
mcxeTeli kaTalikos-patriarqi, sruliad saqarTvelos didebulebi, maT Soris sargis Tmogveli,
kaci `filosofosi~.
rusudans adardebda Tavisi Zis aralegitimuroba da amitom ar moiSala boroti saqmis keTeba,
kvlav araerTxel miswera siZes da qaliSvils daviT laSas Zis mokvlis Txovna. yiasdini da
Tamari misi ugulo zraxvis aRsrulebas ar apirebdnen.
am dros saqarTvelos monRolebi moadgnen, maT gaaqcies jalal-ed-dini, romelic mZinare viRac
ubirma qurTma mokla basianSi. monRol-TaTrebi mTel aRmosavleT da samxreT saqarTvelos
moednen da misi aoxreba daiwyes. TandaTanobiT monRolTa batonoba aRiares da xarki ikisres
saqarTvelos didebuli aristokratiis warmomadgenelma qurT-somexTa STamomavlebma avag da
SanSe mxargrZelebma, mere varam gagelma. mis magaliTs sxvebmac mibaZes. rusudani iZulebuli
iyo, taxti rom ar daekarga, monRolebis batonoba eRiarebina. is aRmosavleT saqarTveloSi,
tfilisSi gadmovida monRolTa noinebTan, Tavisi Ze bardavs gagzavna da Tan didebulebi
gaatana.
monRolma noinebma daviT rusudanis Ze Cingiz yaenis SviliSvilTan, baTo yaenTan wargzavnes,
romelic flobda oseTs, yivCaReTs, xazareTs da ruseTs. baTo yaenma rusudanis vaJi monRoleTis
umTavresTan da Cingizis mTavar memkvidresTan mangu yaenTan gaagzavna yarayurumSi.
mas Semdeg, rac monRolebma sruliad saqarTvelos mefoba rusudan dedofals daumtkices,
TbilisSi SeuSves da misi Ze mefed dasamtkiceblad yaenTan gagzavnes, rusudani kvlav Seudga
Tavisi gegmis ganxorcielebisTvis zrunvas, romelic Zmiswulis ganadgurebas iTvaliswinebda.
monRolTa droindeli qarTveli JamTaaRmwereli aRSfoTebas ver faravs, miuxedavad imisa, rom
mefis kritika eZneleba. igi ambobs: `JamTaaRmwerloba WeSmaritis metyveleba ars da ara
Tvalabma visTvisme~. amitom mematiane ase afasebs rusudan mefis saqciels: `hoi goneba,
mxecTa umZvinvaresi, vai mkvleloba, odesme smenilTa da gardasrulTa mkvlelobaTa uborotesi,
romeli aRasrula Svilsa da Zmasa zeda damaviwyebelman dedobrivTa da ZmaebrivTa lmobaTaman~.
ra gaakeTa aseTi rusudanma? man miswera siZes: _ Cemi Zmiswulis mokvdineba Cems asuls
imitom ar surs, rom misi sayvareliao.
marTlac, aseTi bilwi saqcieli saqarTvelos istorias ar axsovs. sakvirveli ar aris aseTma
mefem rogor daRupa saqarTvelo _ didi imperia. rogor ar aRudga win jer xvarazmelebs, mere
monRolebs.
gaafTrebuli sulTani yiasdini werilis wakiTxvisTanave SeiWra meuRlis, Tamar xaTunis
samyofelSi, daulewa macxovrisa da RvTismSoblis xatebi, usastikesad scema, moukla qarTveli
msaxurebi da mravali tanjvis Semdeg muslimanoba miaRebina.
daviTi Seipyres da mravaljer awames. igi Tavs imarTlebda. daviTis TqmiT, saqarTvelos
damRupvelma mamidam imTaviTve gaaZeva igi samSoblodan, raTa pasuxi ar ego araferze da mas
da mis Zes taxti SeenarCunebinaT.
sulTani odnav molba, ar moakvlevina daviTi. Tumca misi zRvaSi Cagdeba brZana. sulTanis
`menaveTmoZRvarma~ da mezRvaurebma Sua zRvaSi Seacures daviTi dasaxrCobad.
daviTma sTxova menaveebs, ukanaskneli locvis ufleba miecaT. amoiRo ubidan yovladwmida
RvTismSoblis xati da SesTxova: `yovladwmida dedao, Sen xar nugeSismcemeli sioblisa Cemisa
da usamarTlo sikvdilisa. aRar meRirseba samare da miwa, SemWamen Tevzebi. mowyaled
gevedrebi, mixseni me codvili codvaTagan CemTa da jojoxeTisgan~.
menaveebma tansacmeli gaxades, xati waarTves da wyalSi Cagdebas upirebdnen. daviTi evedra
da xati daubrunes. da miuxedavad sulTnis danaqadisa, Tu daviTs ar daaxrCobT, ojaxebianad
gaganadgurebTo, erTi ficari misces da ise Caagdes wyalSi.
yrma bagrationi RvTismSobelma Seiwyala, igi ficars CaeWida da ar CaiZira. ramdenime dRis
Semdeg napirTan 143 nabijze miaxloebuli gonwasuli laSas Ze erTma vaWarma dainaxa da
gadaarCina.
vaWari SviliviT dahfofinebda Tavs mefis Zes. eqvsi Tvis Semdeg es ambavi gacxadda da
yiasdinis yuramde miaRwia. sulTanma Seapyrobina daviTi, vaWari da mezRvaurebi. mezRvaurebi
mxolod vaWris naTqvamma gadaarCina, rom daviTi napirTan ipova.
yiasdinis brZanebiT, daviTi Rrma jurRmulSi Caagdes. am jurRmulSi gamZvinvarebuli Sxamiani
gvelebi budobdnen. Turqebma didi lodi daaxures jurRmuls da ase miatoves sasikvdilod
ganwiruli.
daviTs Tan hqonda RvTismSoblis xati. igi `dacul iqmna, viTarca daniel pirisagan lomisa~.
gvelebs SeuyvardaT laSas Ze, zogi yelze exveoda, zogi fexebze, zogi ubeSi uZvreboda,
sxvebi gverdiT uwvebodnen alersiT. erTxel daviTi ZilSi gadabrunda, mxariT daawva erT gvels
da atkina. gvelma simwriT ukbina daviTs. amis mnaxvelma sxva gvelebma dakbines da mokles
is gveli, Semdeg eniT aulokes wyluli yrma bagrations da gankurnes.
ase sakvirvelebiT ganarida igi RmerTma yoveli safrTxisagan.
daviTs mamisgan miCenili hyavda msaxuri, saxelad sosana. sosanam amoTxara jurRmulis Tavi
da iqidan awvdida wyalsa da purs ufliswuls.
xuTi weli dahyo laSas Zem jurRmulSi gvelebTan. am droisaTvis rusudan mefe gardaicvala.
ukanaskneli wlebi man mwuxarebasa da glovaSi gaatara. araferi icoda Tavisi Zis
daviTis Sesaxeb, romelic didi xniT daitoves urdoSi.
rusudanis gardacvalebis Semdeg saqarTvelo umefod darCa. daviT rusudanis Zisa araferi
ismoda. qarTvelebs awuxebda monRolTa batonoba, moawyves kidec koxtasTavis SeTqmuleba,
magram gaiTqvnen da mxolod cotne dadianis gmirobam ixsna didebulebi. saWiro iyo mefe,
winamZRoli.
didebulebs gaaxsendaT laSas Ze. iqneb gaiges misi gadarCenisa da jurRmulSi tyveobis
ambavi. ase iyo Tu ise, maT monRolebs ikoniis sulTnisgan misi gamoxsna mosTxoves. gurag
mociquli _ elCi, varam gageli da sargis Tmogveli rumSi gaemarTnen.
sulTans ar ejera, laSas Ze Tu cocxali iyo. am dros gamoCnda sosana, romelmac auwya maT
ufliswulis ambavi. varam gageli da sargis Tmogveli gulamoskvniT atirdnen, roca
ixiles sikvdilis piras myofi, gayinuli, gayviTlebuli, ugrZelesi TmiT mosili da
frCxilebgrZeli saqarTvelos taxtis memkvidre.
mTeli saqarTvelo sixaruliT miegeba laSas Zes. mefed dasamtkiceblad monRolTa noinebma oqros
urdoSi, baTo yaenTan gagzavnes igi. baTom yarayorums miavlina.
laSas Zes urdoSi rusudanis Ze daxvda. qarTvel didebulTa Soris azrTa sxvadasxvaoba iyo, vis
ufro ekuTvnoda taxti.
monRolTa yaenma orive daviTi daamtkica saqarTvelos mefed. laSas Zes uwodes ulu _ ufrosi,
rusudanis Zes narini _ umcrosi da orive warmogzavnes samSobloSi.
erTi periodi erTad ganagebdnen mTel saqarTvelos tfilisidan. mere daviT narini dasavleT
saqarTveloSi, afxazeTSi gadavida da quTaisis taxti daikava. igi ar emorCileboda monRolebs.
Seagelva cxeni trapizonSi da es uZvelesi qarTuli mxare kvlav daubruna saqarTvelos
gavlenas.
daviT laSas Ze saqarTvelos ocdasami weli, 1270 wlamde ganagebda. igi ramdenjerme
aujanyda monRolebs, gaimarjva kidec brZolebSi, magram didebulTa Ralatis gamo damarcxda.
misi ojaxi monRolebs Cauvarda tyved. misi meuRle gvanca, demetre Tavdadebulis deda,
monRolebma sikvdiliT dasajes.
daviT laSas Zis Teslidan warmodgnen iseTi didi mefeebi, rogorebic iyvnen demetre
Tavdadebuli (Svili) da giorgi brwyinvale (SviliSvili), wmida luarsab mefe, wmida qeTevan
dedofali da sxvebi.