|
freedom |
Việt Điển |
dân
chủ |
|
|
viết văn,
đọc văn : đối thoại
với mình, với người.
Nguyễn Thùy
‘Viết Văn, Đọc Văn’, những sự
việc thông thường, có gì phải nói. Vâng, chẳng có gì phải nói, nhưng ‘cách viết,
cách đọc’, đấy là vấn đề.
‘Văn’ gồm lời và chữ. ‘Viết Văn’
là dùng lời (câu văn) và chữ diễn đạt về mình, trước tiên cho mình, sau đó cho
kẻ khác, cho độc giả nói chung. ‘Đọc Văn’ là qua ‘lời và chữ’ của tác giả trong
tác phẩm, nhìn ra những ‘trao gởi’ của tác giả với cuộc đời trong đó có mình. Do
đó, ‘‘viết văn, đọc văn là một hình thức ‘đối thoại’ với Mình, với Người’’.
Ngoài lời nói miệng ra, Văn dù dưới hình thức, thể loại nào, vẫn là phương tiện
giao lưu, truyền thông lâu đời và hữu hiệu. Ngày nay, trên internet, người ta
cũng sử dụng Văn (lời và chữ, thêm âm thanh, hình ảnh) để giao lưu dù rất giới
hạn đến mức tối đa tính cách dông dài.
Mỗi người, dù cuộc sống ra sao, vẫn có lúc cảm thấy đôi chán chường, nhạt nhẽo,
trống vắng trong tâm tư. Ngoài đôi việc làm bâng quơ để quên hay để ‘giải thoát’
những ‘ưu tư’, những ‘thờ thẩn, trống vắng’ đó, với những người thích văn chương
thì quay ra viết văn, đọc văn để trao gởi hoặc đón nhận ý tình nơi kẻ khác giải
tỏa những tư lự của mình.
Viết văn là để ‘giải thoát’ mình, nói theo Sainte Beuve ‘écriture, c’est
délivrance’. Các bà, các ông Việt Nam cao niên nơi hải ngoại hiện nay, vốn không
là nhà thơ, nhà văn nhưng lại thích làm thơ, làm văn hay viết lách nầy nọ là để
giải tỏa những phút ‘trống vắng’, để được ‘sống lại’ với những cái đã ‘chết’ nơi
mình (tức thời gian quá khứ) để ‘tâm sự’ với mình và dụng ý lưu truyền một kỉ niệm để đời cho con cháu. Lớp trẻ,
thích văn chương, cũng làm thơ, viết văn để nói lên mọi dậy dàng của tâm tư, để trao đổi với bạn bè, thân hữu mọi cảm
nghĩ của mình . ‘Viết Văn’ là ‘giúp mình tự ‘sống’ với mình ; giúp mình tự tìm
‘hạnh phúc’ cho mình (niềm vui sáng tác) qua những rủi ro, bất hạnh, khổ đau (kể
cả những chết chóc), những vui sướng, hạnh phúc, những thái độ, việc làm, những
cách thức ứng xử truớc từng cảnh đời của nhân vật trong tác phẩm mình .
‘Viết Văn’, vì thế là một ‘đối thoại với mình’ để khơi dậy những gì sôi nổi, rộn
ràng, bứt xúc, những gì còn kín nhiệm, u uẩn, những ẩn ức tiềm tàng nơi tự thân
mình do nhu cầu giải tỏa một ‘trống rỗng’ của tâm tư hay do một ‘bức bách’ của
cảnh ngộ hoặc do một ‘hướng vọng’ của thần trí hầu thiết lập một ‘an bình’ cho
mình, cho người. Khi viết một tác phẩm nào (tiểu thuyết, truyện ngắn, tiểu luận,
tạp văn,...), người viết thường luôn đứng
trước bốn vấn đề : Viết về cái gì, Viết cho ai, Viết thế nào, Viết với chủ đích
gì. Từ đó, chủ đề, đề tài, tìm ý, hành văn, bố cục, xây dựng nhân vật trong từng
môi trường, thời đại, ...đến với tác giả qua kinh nghiệm, kiến thức, xúc cảm,
tượng tượng , qua cái ‘nhìn’ về nhân tình, thế sự, về cuộc đời, của nhà văn. Nhà
văn đã
‘đối thoại với mình qua mình’ trong những điều trên. Viết văn là cách tìm
tòi lại mình, phát hiện ra mình, tra vấn về mình, tự ‘hỏi, đáp’ về mình, tự sửa
chữa mình, tự đào luyện mình không chỉ về nghệ thuật mà còn về thái độ, cách
sống của mình.
‘Viết Văn còn là đối thoại với người’. Cái ‘Dụng’ của ngôn ngữ là để thông giao,
thể hiện tính cách ‘hữu thể tương giao’ nơi con người. Trên bình diện ‘Hữu-Thể
học’: ‘Không có Trời, ta sống với ai ?’ ; trên bình diện ‘Hữu-tại-thế’ : ‘Không
có người, ta sống với ai ?’, viết văn là cách thế
dùng ngôn ngữ (chữ và lời) thể hiện cả hai mối tương giao đó. Một tác phẩm dù tả
chân, hiện thực, khách quan đến mấy, vẫn bàng bạc mang chở
ý hướng tác giả nhằm phơi bày, đả kích
hay thông cảm, tán đồng một ‘cảnh đời’ nào đó, một sắc thái hiện hữu nào đó qua
nhân vật hay qua từng khung cảnh sinh
hoạt của xã hội trong môi trường thời đại. Mội tác giả , dù muốn dù không, luôn
luôn là kẻ ‘sống’ cùng lúc ‘với tư cách một ‘chủ thể cá thể’ vừa với tư cách một
phần tử xã hội, vừa là một đại diện cho thời đại’(Il
est engagé à la fois comme individu et comme membre d’une société, comme
représentant d’une époque - Joseph Emile Muller : ‘l’Art moderne’, Le livre de
Poche, Paris 1963, trang 27).
Trong mối tương giao đó, một tác phẩm
dù khiêm tốn bảo là ‘tự sự riêng tư’ nhưng một khi được in ấn, xuất bản là đã
‘bày tỏ’ với kẻ khác để đón nhận một ‘đồng tình, đồng điệu’ hay khác quan điểm
với tác giả. Viết cho mình là ít nhiều cũng là viết cho người. Xin mượn lời
Victor Hugo : ‘Không một ai trong chúng ta có vinh dự sống một cuộc sống chỉ của
riêng mình. Cuộc sống tôi là cuộc sống của anh, cuộc sống anh là cuộc sống của
tôi, anh sống những điều tôi sống ; định mệnh chỉ một...Người ta phàn nàn nhiều nhà
văn chỉ nói về mình. Hãy nói với chúng tôi về chúng tôi, họ bảo thế. Than ôi ! khi
tôi nói với các anh về tôi, tôi đã nói với các anh vì
các anh. Vì lẽ gì các anh không nhận
ra ? Ôi ! hỡi kẻ gàn dở kia, sao lại nghĩ rằng tôi không là anh ?’
(Nul de nous
n’a l’honneur d’avoir une vie qui soit à lui. Ma vie est la vôtre, votre vie est
la mienne, vous vivez ce que je vis ; la destinée est une....On se plaint
quelquefois des écrivains qui disent moi. Parlez nous de nous, leur crie-t-on.
Hélas ! quand je vous parle de moi, je vous parle de vous. Comment ne le
sentez-vous pas ? Ah ! insensé, qui crois que je ne suis pas toi -
‘Contemplations’, préface, bän in tháng 3/2002, édt. Gall. Paris, trang 28).Khi viết, nhà văn thường nhắm đến đối tượng sẽ đọc tác phẩm mình, thuộc
thành phần nào, trình độ nào, trong môi trường sinh hoạt nào,... ; như thế là đã
‘gián tiếp’ đối thoại với độc giả ngay trong khi đang viết. Với những nhà văn có
khuynh hướng ‘hướng thượng’, tác phẩm đề cập đến những liên hệ không riêng giữa
người với người mà còn giữa ‘người với Trời’, với lẽ huyền vi, nhiệm mật nào đó
đã an bài cảnh sống thế gian hoặc để oán than, trách móc hoặc để hướng đến, tìm
về thiết lập cảnh đời tươi vui, thánh thiện. Đấy là khuynh hướng hướng về ‘Chân,
Thiện, Mỹ’
hằng có nơi con người. Đề cập đến Trời là để đề cập đến người, đến mình và ngược lại.
Mối liên hệ ‘Trời-Ta-Người’ luôn luôn đuợc thể hiện nơi từng tác phẩm có nội
dung sâu sắc, rõ ràng minh thị hay ẩn tàng, kín đáo.
‘Đọc Văn cũng là một đối thoại với mình, với người’ qua một ‘hệ thống quy chiếu’
tức tác phẩm của các tác giả. ‘Đối thoại với mình’ là ‘ta tự sống với ta, tự hỏi về ta, tự tra vấn, tự
chiêm nghiệm về ta’ đối chiếu với những gì đang đọc. ‘Đối thoại với người’ là
‘nhận xét, phẩm bình, đánh giá’ bức ‘thông điệp’ tức những gì tác giả muốn trao
gởi đến mỗi người qua nội dung tác phẩm để hoặc ‘thông cảm, đồng tình, tán đồng’
hoặc ‘phản biện, chống đối, bác bỏ’ lúc đối chiếu tác phẩm với ta, với cuộc
sống, với thời đại. ‘Phép đọc sách là gì ? Là mượn sách của người để tự mình tư
tưởng. Vậy thì sách gì giúp được mình tư tưởng, gợi được cái tư tưởng của mình
là sách hay, nên đọc cả. Có khi giúp cách trực tiếp, có khi giúp cách gián tiếp.
Giúp trực tiếp là sách đồng
ý với mình, giúp nghị luận được xác
thực, phô diễn được ro' ràng, khíên cho mình nhân đấy mà suy cứu cái tư tưởng
của mình cho đến cùng cực. Giúp gián tiếp là khi sách trái với š mình, bày cái
tư tưởng ra một phương diện khác hẳn của mình, khiến cho mình phải sát hạch lại
tư tưởng của mình, phải gia công biện bác, thảo luận cho vỡ lẽ. Mà cách gián
tiếp có khi lại bổ ích hơn là cách trực tiếp, vì nó kích thích tư tưởng của mình
một cách mạnh bạo hơn’ (Vũ Ký : ‘Nghệ thuật đọc và viết văn’, nxb Nguồn Sống, in
lần thứ năm tại Hoa Kỳ cuối 1996, trang 77).
Tóm lại, ‘Viết Văn, Đọc Văn’ là ‘đối thoại với mình, với người’ vì Văn là phương
tiện truyền thông, giao lưu hai chiều. ‘Sự giao
lưu mang tính chất sáng tạo. Nó giúp cho mọi người tự sáng hiện mình trong mối
hổ tương thuận nghịch với kẻ khác’ ((La
communication a donc une vertu créatrice. Elle donne à chacun la révélation de
soi dans la réciprocité avec l’autre - Georges Gusdorf : ‘la Parole’, PUF, Paris
1952, trang 67).). Dĩ nhiên, Viết Văn khó hơn Đọc Văn.
Viết Văn cần phải chú trọng cả Hình thức lẫn Nội dung. Hình thức là Chữ, Lời, Bố
cục ; Nội dung là Ý, Tình, Tư Tưởng. Chữ dùng phải minh xác, trong sáng ;
lời văn phải thông gọn, trau chuốt, văn hoa, truyền cảm; Bố
cục phải phân minh, hợp lý vừa đúng theo
diễn tiến sự việc vừa tạo bất ngờ, thích thú. Ý, Tình, Tư Tưởng phải hàm súc, cô
đọng, phải phơi bày được tất cả sắc thái sâu sắc của sự việc, sự vật, của nhân
vật cùng lúc mang tác dụng hướng dẫn người đọc nghĩ suy đ‹ cùng hướng về xây
dựng cho nhau những cảnh đời càng nhân bản hơn. Đọc văn, thật ra cũng không phải
dễ. Nếu chỉ đọc cho qua thì giờ thì không có gì phải nói. Nhưng đọc trong ý
hướng và nhu cầu đối thoại với mình, với người thì cũng lắm điều phải nói : Đọc
cái gì, đọc loại sách nào, đọc làm sao, đọc với mục đích gì ? Đọc chỉ để giải
trí hay đọc để hiểu mình, hiểu người ; đọc để phong phú kinh nghiệm, kiến thức
hầu ứng xử với mình, với người ; đọc để tìm tòi, khám phá những gì mới lạ giúp
mình thêm vững chắc trong mỗi dự định ‘sáng tạo’ về mặt nầy mặt nọ. Tiếp nhận
một lời văn là nắm bắt cái ẩn, cái mới lạ, cái khác thường, cái hay đẹp của ý
tình tác giả để phong phú hóa mình hơn dù không đồng tình với tác giả.
‘Văn chính là người’ (le style, c’est l’homme même), nói theo Buffon. Cơ sở nơi
số tác phẩm của một nhà văn và nơi số sách đã đọc nơi một người nào đó, ta có
thể biết được phần nào khuynh hướng nghệ thuật cùng khuynh hướng ‘sống’ của nhà
văn và của người đó. Trong ‘đối thoại với mình, với người’, Viết Văn, Đọc Văn là
cách giúp ta với bắt cái ‘phần con người sẽ trở nên của mình’ (Vũ Ký, sđd, trang
49), ‘sẽ trở nên về nhân cách, phẩm giá ; sẽ trở nên kinh nghiệm hơn, sáng suốt
hơn, minh mẩn hơn trong suy tư, ứng xử ; sẽ trở nên phong phú về kiến thức, trí
tuệ để góp phần xây dựng cuộc sống mình và xã hội tốt đẹp, tươi sáng hơn.
Nguyễn Thùy
|