vanhoa-minh-2

Cái 'Biết Sống chung' và cái 'Biết Làm'
(Đôi góp ý với Luật sư Lâm Lễ Trinh)
( LTS: Bài của tác giả Lâm Lễ Trinh đăng lại cùng mục Tự do ngôn luận của số báo này )

Quan điểm thứ hai về mặt Khoa học. Các khoa Vũ trụ học (cosmologie), Sinh học (biologie), Sinh hóa học (biochimie), Sinh học phân tử (biomoléculaire), Vật lý học (physique), Di truyền học (génétique) cùng với Kỹ thuật học (technologie), Kinh tế học (économie) lại cho rằng Thiên nhiên (la Nature) chỉ là khối vật chất ù lỳ, bất động, chẳng có tính cách gì gọi là 'sự sống', là 'cứu cánh, mục đích', giá trị tự thân. Thiên nhiên chỉ là nguồn tài nguyên cho con người khai thác, vận dụng; giá trị của thiên nhiên là do con người gán cho tùy theo ích lợi mà con người thỏa mãn nhiều hay ít nhu cầu của đời sống và tùy thuộc vào mọi qui luật cạnh tranh thị trường về mặt Kinh tế. Những lối gọi 'Mẹ Thiên nhiên', 'Cha Trời Mẹ Đất',…chỉ là những tưởng tượng, nhữnh hình ảnh bóng gió, ẩn dụ trong thơ ca, thuộc phần cảm tính của nhà nghệ sĩ và tôn giáo chứ không có thật và dẫn đến việc sùng bái, thờ phụng thiên nhiên một cách vô lý, ngăn chăn mọi hoạt động của tri thức con người. Quan điểm nầy không hẳn mới có gần đây mà đã có từ nghìn xưa kể từ lúc con người biết sử dụng lửa, biết thuần hóa một số thú vật, biết trồng đôi cây trái đầu tiên, biết chế tác dụng cụ bằng đá, bằng cây rồi bằng sắt (ngay nơi một số thần thoại đã nói đến những anh hùng chinh phục các sức mạnh thiên nhiên như truyện Mardouk giết Tiamat ; truyện thần Horus thắng tê giác, thần Apollon thắng con rắn Python, truyện thánh Georges đánh bại con rồng, v;v…(8)..Việt Nam chúng ta cũng có những truyện tương tự như Lạc Long Quân đánh thắng các yêu tinh) nhưng chỉ thực sự mạnh mẽ từ thế kỷ XVII . Rồi cũng do óc tưởng tượng của người nghệ sĩ mà cái 'Biết làm' của con người càng bị kích thích để hăm hở chinh phục, khai thác thiên nhiên (truyện Bác sĩ Faust, truyện Frankenstein hay 'thần Prométhée hiện đại' (9) của Mary Shelley (1818) mào đầu cho ham muốn của con người có khả năng chẳng thua gì thần thánh. Kể cả các truyện của Jules Verne,..cũng là tưởng tượng nhưng ít nhiều cũng góp phần kích thích lòng hăm hở của con người trong việc phát triển khả năng chinh phục thiên nhiên; cả Kinh Thánh Do Thái Giáo đặc biệt sách Sáng Thế Ký, cũng thế (10). Rồi Galilée, Francis Bacon, René Descartes, Charles Darwin, Lamarck, Auguste Comte, Faraday, Joliot và Marie Curie, Karl Marx cùng các các nhà Khoa học, Kỹ thuật học cùng các ý thức hệ duy vật từ đó đến nay càng chứng tỏ khả năng siêu đẵng của con người, đẩy lùi quan điểm Vật linh trước đây để chỉ còn tin tưởng vào 'quyền lực thống trị' của con người đối với thiên nhiên vạn vật. Ngày nay, với Khoa Di truyền học, Thần Kinh học, người ta cho rằng mọi khả năng con người thuộc về phần tâm linh (tâm năng) không là những gì thiên phú, thiên bẫm mà cũng chỉ là do hoạt động của các tế bào thần kinh hoặc do tác dụng của các gènes di truyền. Khoa 'sinh sản vô tính' (reproduction axesuée, clonage) và kỹ thuật chế tạo 'bộ óc nhân tạo' càng chứng minh thêm khả năng con người và chứng tỏ thiên nhiên chỉ là thứ vật chất vô tri thuộc quyền khai dụng của con người cho cuộc sống con người mà thôi. Nhưng rồi, Khoa học, Kỹ thuật càng tiến đến đỉnh cao lại càng phải đứng trước bao vấn nạn về ý nghĩa, cứu cánh của cuộc sống, của lịch sử, của Tiến hóa, về nhân phẩm con người, về cuộc sống chung giữa nguời và người tức là về mặt Văn hóa. Liệu 'nhân quyền' tức quyền sống của con người' sẽ chỉ còn và hoàn toàn được hiểu cũng như được biện minh bằng 'quyền của lợi tức' (droit du profit) và 'quyền con người' được thay thế bằng 'quyền của các di thể' cùng lúc 'Tự do' của con người không còn liên hệ gì đến nhân loại mà chỉ liên hệ đến tính cách riêng biệt của khối Nhiễm sắc thể (Génome gồm 46 Nhiễm sắc thể : 23 của cha và 23 của mẹ) như nhà Di truyền học và Y học Axel Kahn đã nói (11). Gần đây, trên mạng lưới Internet, đêm 11/12/02,hệ thống AOL cho biết nhà nữ Khoa học Pháp Brigitte Boisselier cho biết dã thực hiện 5 bào thai người theo cách clonage và đứa trẻ đầu tiên sẽ sinh ra vào cuối năm 2002 nằy cùng lúc Giáo sư di truyền học người Ý Severino Antinori cũng báo rằng đứa trẻ dèược tạo tác do phương pháp clonage sẽ được sinh ra vào đầu tháng giêng 2003. Không rõ kỹ thuật sinh đẻ áp dụng vào con người có thể tiến hành suông sẻ, không gặp một thất bại nào không và có di hại cho chính con người cloné đó không nhưng cả thế giới đã lên tiếng cấm áp dụng kỹ thuật nầy vào con người. Còn biết bao vấn đề khác đặt ra cho Khoa học, Kỹ thuật, cho 'trí thông minh', cho cái 'Biết làm' của con người không chỉ riêng về mặt Đức lý mà còn cả về mặt tri thức và sự sống còn của nhân loại (những vũ khí tối tân, tình trạng ô nhiễm môi sinh, v.v…). Từ những vấn nạn đó, con người lại phần nào 'trở về lại với thiên nhiên' với những môn học mới như 'sinh đức lý học' (tạm dịch: la bioéthique), sinh thái học (écologie) cùng bao nhiêu phong trào đòi hỏi nhân quyền, lên án diệt chủng càng lúc càng lên cao.

Trước hai quan điểâm 'vật linh' và 'duy khoa học' đó, nhà Sinh vật học (biologiste) người Anh Rupert Sheldrake (12), chuyên biệt về khoa 'Sinh hóa học' (biochimie) và 'Sinh học về tế bào' (biologie cellulaire) qua tác phẩm 'The Rebirth of Nature' đã nói đến 'sự trở lại với Thiên nhiên nơi Khoa học' (la renaissance de la Nature en Science) , phối kết mọi quan điểm khoa học lâu nay cho rằng : 'Mọi cơ chế sinh thể không chỉ thừa hưởng di thể mà cả những diện trường cọng hưởng. Những di thể được kế truyền theo cách thức thể chất bỡi tổ tiên và cho phép sinh sản những kiểu mẫu riêng biệt của các phân tử protéines ; những diện trường cọng hưởng lại dược thừa kế không theo cách thể chất (phi thể chất) mà bỡi phản hưởng cọng hưởng, không chỉ với tổ tiên mà còn với mọi phần tử cùng chủng loại. Cơ chế sinh thể đang phát triển hòa điệu với các diện trường cọng hưởng của chủng loại mình và do đó rút chất liệu từ một ký ức tập thể' (13). Hầu như, càng đi sâu vào hai thế giới vĩ mô và vi mô, dần dần trí tuệ càng khám phá ra tính cách 'hòa nhập' cả hai phần 'Tâm – Vật' nơi con người cũng như nơi mọi vật thể khác, khác nhau do nơi mức độ phát triển của mỗi bên. Từ xưa, người ta đã nói đến 'Đại ngã, Tiểu ngã', quan niệm 'Đại ngã' là cái 'Đại vũ trụ', cái Thế giới chung hàm chứa tất cả vạn hữu và 'Tiểu ngã' là cái đại thế giới thu nhỏ nơi mỗi người, mỗi vật.

Trích dẫn dài dòng cùng một số biện bác luộm thuộm như trên, người viết mong cung cấp thêm một số dữ kiện hầu Luật sư Lâm Lễ Trinh cùng các thức giả có thể đưa đến một định nghĩa về Văn Hóa rõ ràng, đầy đủ hơn (riêng người viết tự thấy chưa đủ sức ). Chúng ta đang sống trong thời đại mà cái 'Biết Làm' tức Văn minh tiến những bước thần tốc trong lúc cái 'Biết Sống chung' tức Văn Hóa hầu như không theo kịp. Dĩ nhiên, không ai nghĩ phải ngăn cản những tiến bộ của cái 'Biết Làm' vì như thế là hạn chế Tự Do trong đó có cái 'Tự do tìm tòi, Tự do phát minh' (liberté de recherche, liberté d'invention). Nhưng nếu Văn Hóa tức cái 'Sống chung cho nhau' không đồng nhịp với cái 'Biết Làm' (Văn minh) đó thì mọi thứ tốt đẹp mà con người cùng xã hội ước mong, đòi hỏi : Tự Do, Nhân quyền, Nhân phẩm, Công bình, Bác ái, Hòa bình, Hạnh phúc sẽ không thể nào thực hiện được. Người ta đã nói đến sự 'độc tài của di thể' (la dictature des gènes) (14) đến 'Chế độâ kỹ trị' (régime technocratique) trong đó chỉ riêng 'giai cấp biết làm' (nghĩa là lớp người có trình độ khoa học kỹ thuật cao cấp, những chuyên viên thượng thặng về mọi lãnh vực) nắm độc quyền an bài xã hội và quần chúng nhân dân chỉ còn phải tuân thủ. Một chế độ còn kinh khiếp hơn các chế độ độc tài khác vì 'kỹ thuật vạn năng' sẽ hủy diệt vô cùng hiệu quả mọi chống đối nhân danh Tiến bộ, xem quần chúng là lớp người kém cõi, không có hoặc không theo kịp cái 'Biết Làm' của giới cầm quyền để trở thành trở lực cho Văn minh, tiến bộ. Tình trạng đó nhất định sẽ xảy ra một khi giai cấp 'Biết Làm' kia không có hoặc thiếu tinh thần Văn Hóa, nghĩa là không tôn trọng cái 'Sống chung' của toàn thể xã hội mà chỉ nghĩ đến cái 'Sống chung' của riêng lớp người 'Biết Làm' đó thôi. Chúng ta hẳn đã thấy chế độ thực dân ngày nay không cần thiết dựa vào sức mạnh vũ trang mà dựa vào sức mạnh kinh tế; chủ nghĩa tư bản không còn bóc lột sức người sức của của quần chúng mà trở thành một thứ 'chủ nghĩa tư bản quyến rủ' (capitalisme de séduction) (15) khai thác, vận dụng và bóc lột phần Tâm linh con người do cái Biết Làm tạo ra hàng hóa nhiều, tiện lợi, đẹp, rẻ tiền và luôn luôn đổi mới, thoạt nghe rất hấp dẫn nhưng chỉ đưa dẫn cuộc sống không còn có ý nghĩa vì hoàn toàn phải ví đuổi tiện nghi mà lại không đủ khả năng và điều kiện. Thời gian sống của con người càng lúc càng hối hả, không gian gian sống càng lúc càng thu hẹp; thần trí con người càng lúc càng bấn loạn. Nhà Khoa học Albert Jacquard đã phần nào bi quan, nhận thấy rằng: 'Thực sự, chúng ta từ nay đang đối diện với một vũ trụ độc hướng. Và cái chiều hướng duy nhất đó, chính là chiều hướng của tiền bạc. Giá trị hàng hóa...Vấn đề đặt ra là điều đó liên quan đến cái nhìn của chúng ta về con người, bỡi vì, thực ra, sự đánh giá con người cuối cùng chỉ căn cứ trên giá trị kinh tế thôi. Tôi từ Canada về và chúng tôi đã bàn thảo về lớp người trí thức. Lớp trí thức ngày nay là gì? Lơp trí thức chẳng khác gì một cá nhân đã đem lại nhiều tiền bạc cho một hảng xưởng. Không thể chấp nhận được. Phải phản ứng vì cuối cùng chính phẩm giá con người bị đe dọa.! Rốt cuộc, tất cả chúng ta đều bị xếp vào hàng ngũ những gái điếm! Một kỹ sư ca ngợi trí thông minh của mình không đáng giá gì hơn một gái điếm khoe khoan bộ phận kín của cô ta. Dĩ nhiên, cả hai không cùng một bộ phận nhưng, thật ra, cũng cùng một thái độ thôi! Điều đó có nghĩa biến mọi khả năng của chúng ta thành tiền bạc, một bên bằng cách đưa mông, một bên sử dụng khối óc. Nhưng cứu cánh, thật ra chỉ là tiền bạc, duy nhất chỉ là tiền bạc. Và khi cứu cánh chỉ la tiền bạc, chúng ta đã hành xử theo cung cách của gái điếm' (16). Nhận xét có hơi quá đáng nhưng không phải hoàn toàn sai. Phong trào 'Toàn cầu hóa Kinh tế' liệu có nhằm thực hiện được sự thịnh vượng chung cho toàn thế giới hay chỉ là phương tiện thu tóm kinh tế toàn cầu vào trong tay một số tổ hợp Tư bản tài phiệt? Sự việc dùng tế bào ADN vào canh tác, tạo nên những thứ ngũ cốc gọi là 'transgéniques' có nhằm giải quyết nạn đói trên thế giới hay chỉ phục vụ cho 'doanh nghiệp thực phẩm' tư bản? Các nhà Khoa học kỹ thuật chỉ nghĩ đến Văn minh Tiến bộ trên mặt vật chất và cho rằng những Tiến bộ đó sẽ giải quyết tất cả mọi vấn đề của cuộc sống, đưa con người và cuộc sống nó đến toàn thiện, toàn mỹ (17) mà quên nghĩ rằng cái xấu, cái ác cũng do đó mà 'tiến bộ, văn minh' theo. Một tên cướp dĩ nhiên tiến bộ văn minh hơn một tên trộm cắp vặt; giết người bằng súng dĩ nhiên tiến bộ, văn minh hơn là giết người bằng dao mác. Xa lìa 'Văn hóa' thì cái 'Biết Làm' cùng những Tiến bộ, Văn minh do từ nó sẽ không phục vụ được con người và toàn bộ xã hội loài người mà chỉ phục vụ riêng cho quyền lợi một số người rồi theo cái qui luật 'tuyển trạch tự nhiên' (sélection naturelle) của Darwin, cái 'Biết Làm' đó sẽ dẫn đến một thứ lý thuyết 'ưu sinh' (eugénisme) chủ trương hủy diệt số người bất toàn về cơ thể hay về khả năng tinh thần (kém, chậm, ngu đần,...) để chỉ còn số người 'ưu việt' về mặt 'Biết làm' nầy như môt số nhà Khoa học qua các lý thuyết của họ (Alexis Carrel, James Watson,....) đã ít nhiều đưa dẫn đến những thứ chủ nghĩa như 'Quốc Xã Đức' hay những chủ trương cực đoan như Cộng Sản, Islam quá khích.

Qua những dữ kiện trên, ta thấy rằng cái 'Biết làm' (Văn minh) mà không đi đôi với 'Biết sống chung' (Văn hóa) thì không thực sự phục vụ được con người và cuộc sống của nó và cũng không là điều kiện đủ cho Tiến hóa. Nhưng, như thế nào mới là 'Biết sống chung', mới là Văn hóa ? Và thực hiện cái 'Biết sống chung', cái 'Văn hóa' đó như thế nào, bằng cách nào? Đấy là vấn đề mà lớp người trí thức, nhất là về mặt Khoa học, Kỹ thuật, Chính trị, Kinh tế và riêng những người làm Văn hóa Nghệ thuật cần suy nghĩ. Hậu bán thế kỷ XX và tiền bán thế kỷ XXI đang đối diện với bước 'nhảy vọt' của cái 'Biết làm' trong lúc cái 'Biết sống chung' không theo kịp đà Văn minh . Nhưng đấy có thể là giai đoạn quá độ của Văn minh để chuyển sang giai đoạn 'hội nhập Văn minh và Văn hóa' với một nền 'Chính trị dân chủ pháp trị đa nguyên' (politique démocratique pluraliste) và một nền 'Kinh tế hổ tương' (économie mutuelliste) phù hợp với dòng Sử lịch (vận hành của Lẽ Đạo) cùng Lịch sử tại thế của nhân sinh. Không nên nhìn Thiên nhiên, vũ trụ và con người thuần theo quan điểm 'Vật linh' như Tôn giáo, cũng không hoàn toàn theo quan điểm 'cơ giới' (mécaniste) như Khoa học Kỹ thuật, có nghĩa phải kết hợp cả hai loại 'Tư tưởng tìm cầu' và 'tư tưởng thể nghiệm', nói rõ hơn, theo M. Heidegger là kết hởp hai loại Tư tưởng: 'Tư tưởng quy hoạch' (pensée calculante của Khoa Học) và 'Tư tưởng suy niệm' (pensée méditante của Tôn giáo và Triết học) hầu sao cho 'Trí tuệ mở vào huyền nhiệm' cùng lúc thể hiện được cái 'Bình đẵng tánh trí' trước mọi sự vật' (esprit ouvert au secret et égalité d'âme devant les choses) như lời M. Heidegger trong thiên cảo luận 'Sérénité' (18). Thời điểm 'Muôn vật đổi mới', 'Ta làm mới lại tất cả' qua lời Jésus có thể xem báo biểu cho hành trình đó. Theo đó, thiết nghĩ, nhiệm vụ của nhà trí thức bất cứ thuộc lãnh vực nào và bất cứ vào lúc nào cũng nên luôn luôn 'Văn hóa hóa' mọi tư duy và hành động của mình.

Nguyễn Thùy
(France 13/12/2002)

1) La révolution de l'intelligence est en marche – La société de l' intelligence commence alors. Celle où l' intelligence n'est plus confisquée par quelques-uns, mais répartie dans l'ensemble du corps social – Thierry Gaudin : 2100, récit du prochain siècle, edts Payot, Paris 1990, trang 21 và 27.

2) L'âge de la découverte s' achève; voici venir l' âge de la maitrise – Nous allons finalement acquérir la capacité quasi divine de manipuler la vie presque à notre guise – Michio Kaku : Visions, bản dịch Pháp ngữ của Gilles Minot, édts Albin Michel, Paris 1999, trang 20 và 27.

3) La communauté humaine a été faite par les hommes, mais chaque homme devient lui-même grâce à son immersion dans cette communauté. Une 'boucle de réotraction' s'est soumise en place: les individus ont crée la société des hommes, cette société les a transformés en personnes – Albert Jacquard : 'La Science à l'usage des non-scientifiques', édts Calmann Levy, Paris 2001, trang 224.

4) Aucune fin n'est légitime si les moyens pour y parvenir se révèlent moralement condamnables – Axel Kahn : 'L'Avenir n'est pas écrit (viết chung với Albert Jacquard), édts Bayard, Paris 2001, trang 189.

5) Xin xem :'Hành trình vào Nhất Thể', tập 1 và II của Nguyễn Thùy và Trần Minh Xuân, nxb Mékong Tỵ nạn, CA 2002.

6) Chaque plante et chaque animal participaient psychiquement au processus vital de l'âme du monde, intellectuellement, à l'activité de son esprit et matériellement, à l' organisation de son corps – Collingwood, trích đãn bỡi Rupert Sheldrake trong tãc phẩm "The Rebirth of Nature", bản dịch Pháp ngữ "L'Âme de la Nature" của Paul Couturiau, édts Du Rocher, Paris 1992, trang 57.

11) Les droits de l'homme seraient remplacés par le droit des gènes, et, par conséquent, la liberté d'une personne ne serait plus liée à son humanité, mais à la singularité de son génome – Axel Kahn : 'L'Avenir n'est pas écrit' (đồng tác giả với Albert Jacquemard và sự cọng tác của nhà báo Fabrice Papillon), édts Bayard, Paris 2001, trang 219

12) Rupert Sheldrake, nhà Sinh học người Anh, tác giả nhiều sách về Khoa học được dịch sang Pháp ngữ: 'L'Ame de la Nature, La Mémoire de l'Univers, Une nouvelle science de la vie'

13) Les organismes vivants héritent non seulement de gènes mais aussi de champ morphiques. Les gènes sont transmis matériellement par les ancêtres et permettent de produire des types particuliers de molécules protéiques; les champs morphiques sont hérités de facon non-matérielle, par résonnance morphique, non seulement avec les ancêtres mais encore avec tous les membres de la même espèce. L'organisme en développement s' accorde aux champs morphiques de son espèce et puise donc dans une mémoire collective – Rupert Sheldrake, sđd, trang 128. ( 'Diện trường cọng hưởng' hay 'trường cọng hưởng' (champ morphique) là trường ứng dụng một tập họp E trong một tập họp F . Cả hai tập họp E và F đều mang chở nơi mình một qui luật kết cấu nội tại. 'Phản hướng cọng hưởng' (résonance morphique) là biên độ hay độ rộng của những chấn động phản hồi qua lại với nhau).

16) En réalité, nous nous trouvons désormais face à un univers unidimensionnel. Et cette unique dimension, c'est celle de l'argent. La valeur marchande. Ce qui est pour la fièvre aphteuse l'est pour n' importe quoi: c'est général. Le problème, c'est que cela s'étend aussi à notre vision des hommes, parce qu' au fond, on finit par évaluer les êtres humains en fonction de leur valeur économique. Je reviens du Canada où nous nous interrogions sur les élites. Qu' est-ce qu'une élite aujourd'hui? Ce n'est autre qu' un individu qui fera gagner beaucoup d'argent à son entreprise. C'est insupportable! Il faut réagir, car c'est finalement la dignité que vous évoquiez qui est menacée! Au bout du compte, nous sommes tous ramenés au rang de putain! Un ingénieur qui loue son intelligence ne vaut guère mieux qu' une putain qui loue son sexe! Ce n'est certes pas le même organe, mais au fond, c'est la même attitude! Cela revient à transformer en argent nos diverses capacités, l'une consistant à montrer ses fesses, l'autre à utiliser son cerveau. Mais la finalité, il ne faut pas s'y tromper, c'est le fric, et uniquement le fric. Et quand la finalité n'est que l'argent, nous adoptons un comportement de putain! – Albert Jacquard, sđd, trang 61 (A. Jacquart : nhà di truyền học, chuyên nghiên cứu về 'di truyền các chủng tộc' (génétique des populations), giáo sư Đai học Luano (Thụy Sĩ) đã ấn hành các tác phẩm : 'J' accuse l'économie triomphante (1995), Le souci des pauvres (1996), L'Eùquation du nénuphar (1998), À toi qui n'est pas encore né (2000), La Science à l'usage des non-scientifiques (2001)'. Tác phẩm 'L'Avenir n'est pas écrit' là cuộc đối thoại giữa hai nhà Khoa học (A.Jacquard và A. Kahn vối sự tham dự của nhà báo Fabrice Papillon); tuy có đôi điểm khác nhau giữa hai bên nhưng cả hai đều là những nhà Khoa học danh tiếng giàu tính chất nhân bản.

17) Tuy nhiều nhà Khoa học luôn đề cập đến những lợi ích mà Tiến bộ Khoa học Kỹ thuật sẽ khiến xã hội nhân loại tốt đẹp hoàn toàn về tất cả mọi mặt như Michio Kaku nhưng người viết không tìm thấy những luận cứ đáng tin tưởng mấy vì chỉ nói đến khả năng con người hơn là tổ chức 'cuộc sống chung' của xã hội. Cả quyển '2001, récit du prochain siècle' của Thierry Gaudin tuy phân tích đủ mọi mặt nhưng vẫn chưa nêu rõ cách thế nào hòa hợp 'con người bên trong' và 'con người bên ngoài' để tiến đến 'xã hội của trí thông minh' có thể phục vụ mỹ mãn cái 'sống chung' của toàn thể nhân loại.

18) M. Heigger : 'Gelassenheit' (Bình đẵng tánh trí ), bản dịch Pháp ngữ 'Sérénité' của André Préau trong 'Questions III', édts Gall., Paris, 1966.

VĂN HÓA và VĂN MINH