|
| |
Bách Dương
Người Trung Quốc xấu xa
Nữ Lang Trung
( Dư Thị Hoàn)
dịch theo bản của Nhà xuất bản Văn nghệ Thời đại, Trung Quốc, 1987
(kỳ 2)
I. Bài phát biểu (ghi băng)
Người Trung Quốc xấu xa
(Văn bản này do Lã Gia Hành ghi theo bài nói chuyện của ông Bách Dương
tại Trường Ðại học Ai-ô-wa vào ngày 24 tháng 9 năm 1984)
Bao năm qua, tôi mong muốn viết một cuốn sách, tên là Người Trung Quốc
xấu xa. Tôi còn nhớ ở Mỹ có một cuốn Người Mỹ xấu xa, khi viết
xong, quốc vụ viện Mỹ đã lấy nó làm tài liệu tham khảo cho hành động thực
tiễn của họ. Người Nhật cũng viết một cuốn Người Nhật xấu xa, tác giả
là đại sứ trú tại Achentina, nhưng ngài đã bị cách chức. Có lẽ đó chính là
sự khác nhau giữa phương Ðông và phương Tây. So với Nhật Bản, Trung Quốc
hình như còn kém hơn mức nữa, giả sử tôi viết ra cuốn sách này, có lẽ phải
phiền các vị đưa cơm vào nhà giam cho tôi đấy, cho nên rốt cục là tôi không
viết. Nhưng tôi vẫn cứ mong có dịp, đem nó đi báo cáo, để thỉnh giáo bạn bè
xa gần. Nhưng đưa đi báo cáo cũng không đơn giản chút nào, ở Ðài Bắc, người
mời tôi nói chuyện hễ nghe đến cái đầu đề này, thì lập tức không mời nữa. Từ
khi trên đời có tôi, hôm nay là lần đầu tiên tôi được nói chuyện bằng nhan
đề Người Trung Quốc xấu xa, cho nên, tôi rất phấn khởi, và xin cám ơn các vị
đã cho tôi cơ hội này.
Có lần, trường Ðại học Ðông Hải Ðài Trung mời tôi diễn giảng. Tôi cho họ
biết về đề tài này, và hỏi dò anh hội trưởng Hội sinh viên: "Liệu có vấn đề
gì không?" Anh ta nói: "Sao lại có vấn đề?" Tôi khuyên: "Anh nên đến thăm dò
phòng Huấn đạo xem, vì bản thân tôi đã bị coi là nhân vật có vấn đề rồi, lại
nói về một đề tài có vấn đề nữa, thành ra nhân đôi đấy". Xin ý kiến phòng
Huấn đạo xong, anh ta gọi điện đến Ðài Bắc: "Vấn đề thì không có gì, nhưng
đầu đề xem có thể sửa lại không, phòng Huấn đạo cho rằng đầu đề này khó
nghe". Tiếp đó, anh ta đọc một đầu đề rõ dài mũ mãng cân đai trang bị đàng
hoàng lắm, rồi hỏi: "Có đồng ý không?" Tôi trả lời: "Tất nhiên là không đồng
ý, nhưng anh nhất định đòi sửa, thì đành sửa". Ðó là lần đầu tiên tôi nói
chuyện liên quan đến "Người Trung Quốc xấu xa". Tôi còn đề nghị: "Khi nói,
tôi muốn được ghi âm, sau này tôi sửa thành một bài văn". Anh ta nhận lời
khảng khái. Cuối cùng sau cuộc nói chuyện, băng ghi âm được gửi đến, chỉ có
vài câu mở đầu, sau đó mất hết tiếng.
Năm nay tôi sáu mươi lăm tuổi, bạn bè ở Ðài Bắc tổ chức sinh nhật cho tôi
vào ngày 7 tháng 3, tôi nói với họ rằng: "Tôi sống đến sáu lăm tuổi rồi, đều
là những năm tháng gian nan", ý tôi nói là không chỉ mình tôi gian nan, mà
tất cả người Trung Quốc cũng rất gian nan. Các bạn ngồi ở đây đều rất trẻ,
nhất là các bạn đến từ Ðài Loan, đa số trong hoàn cảnh kinh tế khá giả, nói
với các bạn về "gian nan", chắc không ai muốn nghe, không tin, cũng không
hiểu. Cái gian nan mà tôi đề cập, không phải vấn đề cá nhân, cũng không phải
vấn đề chính trị, mà là cả một vấn đề người Trung Quốc vượt ra ngoài cá
nhân, vượt ra ngoài chính trị. Không chỉ việc một cá nhân đã trải qua cuộc
hoạn nạn, hoặc một thế hệ chúng tôi trải qua cuộc hoạn nạn. Giá như chúng ta
không hiểu biết gì về cuộc hoạn nạn này, không hiểu biết gì văn hóa mang độc
tố này, thì tai họa của chúng ta vẫn tiếp tục xẩy ra, mãi mãi không thôi.
(...phần lược - dịch giả)
Tại quần đảo Nam Dương, thế kỷ thứ XIX, nay thuộc Ðông Nam Á, lúc đó còn là
thuộc địa của Anh và Hà Lan, có một vị chuyên viên nước Anh trú ở Mã Lai nói
rằng: "Làm người Trung Quốc của thế kỷ XIX là một tai vạ." Vì họ nhìn thấy
người Trung Quốc ở quần đảo Nam Dương giống như đồ lợn con, vô tri vô thức,
tự sống tự chết, mà có thể bị sát hại bất cứ lúc nào. Nhưng tôi cho rằng
người Trung Quốc của thế kỷ XX so với người Trung Quốc của thế kỷ XIX còn
tai vạ hơn. Cái khiến tôi đau đớn nhất là một trăm năm nay, những hy vọng
của người Trung Quốc cơ hồ bị hủy diệt toàn bộ. Một hy vọng đã đến, những
tưởng Trung Quốc phải tốt hơn lên, nhưng kết quả thì ngược lại, còn xấu đi,
làm ta thêm thất vọng. Lại một hy vọng nữa xuất hiện, lại một lần nữa bị hủy
diệt, một lần nữa bị thất vọng, một lần nữa xấu đi. Một rồi hai, hai rồi ba.
Dân tộc cố nhiên là dài lâu, nhưng cuộc sống của cá nhân thì có hạn. Ðời
người có thể có được mấy ước vọng lớn lao? Ðời người có được mấy lý tưởng
cao trọng có thể chịu được sự xô vỡ. Triển vọng, tiền đồ, cuối cùng có sáng
sủa hay không? Thật là khó nói. Bốn năm trước, tôi diễn giảng ở New York,
nói đến một đoạn tương đối cảm khái, một người đứng phắt lên nói: "Ông
từ Ðài Loan đến, đáng ra nên nói với chúng tôi về hy vọng, nên cổ vũ lòng
dân , không ngờ ông lại đả kích chúng tôi." Con người đương nhiên cần khích
lệ, cổ vũ, vấn đề là khích lệ xong rồi làm thế nào? Tôi từ bé đã được khích
lệ, khi mới năm, sáu tuổi, người lớn đã nói với tôi rằng: "Tiền đồ của nước
Trung Quốc là trông chờ ở thế hệ các con đó". Tôi nghĩ trách nhiệm tôi lớn
quá, gánh vác không nổi. Về sau, tôi nói với con tôi rằng: "Tiền đồ của
Trung Quốc là trông cậy vào thế hệ chúng mày đó". Bây giờ, con lại nói với
cháu rằng: "Tiền đồ của Trung Quốc là trông cậy vào chúng mày đó". Thế hệ
rồi lại thế hệ, được bao nhiêu thế hệ? Ðến thế hệ nào mới tốt lên?
Ở Ðại lục rộng lớn của Trung Quốc, "Chống Hữu khuynh" xong lại tiếp đến "Ðại
cách mạng văn hóa" trời long đất lở. Từ khi có lịch sử loài người, chưa từng
gặp một cuộc triệt phá nhân tạo lớn đến như vậy, không những chỉ tổn thất về
tính mạng, mà cái tổn thất lớn nhất là hủy hoại tính người và hủy hoại phẩm
đức cao quý. Con người, nếu xa rời nhân tính và đức hạnh cao quý, thì chẳng
khác gì cầm thú. Mười năm đã biến rất nhiều người thành súc vật. Dân tộc như
vậy, phẩm chất sa sút đến nhường này, đứng dậy thế nào được?
Ở Malaysia, người Hoa chiếm ba mươi mấy phần trăm. Có lần tôi đi thăm bảo
tàng, trong đó có đề chữ Malay, chữ Anh, không có chữ Hoa. Ta không nói có
chữ Hoa là tốt, không có thì không tốt, đó là một vấn đề khác. Hiện tượng
này, một mặt chứng tỏ người Malay không rộng rãi, một mặt cũng chứng tỏ
người Hoa không có sức mạnh, không có địa vị, không được tôn trọng. Người
Hoa ở Thái Lan khoe rằng: "Chúng tôi nắm sinh mệnh lúa gạo của nước Thái".
Ðừng có tự an ủi mình, một pháp lệnh ban xuống, anh sẽ chẳng còn gì cả.
Hiện nay, vấn đề mọi người bàn tán nhiều nhất là Hồng Kông. Bất cứ một quốc
gia nào, đất đai của họ bị nước ngoài cướp đoạt, đều lấy làm sỉ nhục. Ðợi
đến khi thu hồi, như đứa trẻ bị mất rồi bỗng trở về với mẹ, hai bên đều vô
cùng phấn khởi. Các vị đều biết câu chuyện nước Pháp đem Andat, Loren hai
tỉnh cắt cho nước Ðức. Khi mất nó, đau đớn nhường nào, khi nó trở về, lại
vui sướng nhường nào. Nhưng Hồng Kông của chúng tôi, hễ nghe nói trở về với
Tổ quốc, là sợ đến hồn xiêu phách lạc. Tại sao lại như vậy? Cho đến Ðài Loan
chúng tôi, một số thanh niên mang nguyên tịch Ðài Loan, và tịch ngoại tỉnh,
chủ trương Ðài Loan độc lập. Nghĩ đến ba mươi năm trước, khi Ðài Loan trở về
với tổ quốc, mọi người sung sướng đến cuồng điên, thật giống như đứa trẻ lạc
đường mong trở về lòng mẹ. Ba mươi năm sau, tại sao lại nẩy ra ý nghĩ bỏ nhà
ra đi? Cộng hòa Síp, một bên là người Thổ Nhĩ Kỳ, một bên là người Hy Lạp,
hai cái khác nhau về căn bản. Ngôn ngữ bất đồng, chủng tộc khác nhau, tôn
giáo... cái gì cũng khác nhau, mà người Thổ còn có thể chung sống như vậy.
Vậy mà chúng ta, cùng một huyết thống, cùng một tướng mạo, cùng một tổ tiên,
cùng một văn hóa, cùng một văn tự, cùng một ngôn ngữ, chỉ khác nhau địa vực
chỗ ở mà thôi, tại sao lại có hiện tượng như vậy?
Hàng loạt sự việc như vậy, khiến cho việc làm một người Trung Quốc, không
những khó khăn, mà còn nhục nhã, đau khổ. Ðến cả những người Trung Quốc ở
nước Mỹ, cũng chẳng hiểu nổi họ như thế nào: cánh tả, cánh hữu, trung lập,
độc lập, thiên tả, thiên hưũ, thiên trung... Hoàn toàn không còn
tiếng nói chung. Ðối nhau như kẻ thù giết bố. Thế còn là một dân tộc gì nữa?
Một quốc gia gì nữa? Trên thế giới không một quốc gia nào có một lịch sử lâu
đời như Trung Quốc, không một quốc gia nào có nền văn hóa tương truyền liền
mạch như chúng ta, mà nền văn hóa đó đã từng đạt tới đỉnh cao của văn minh.
Người Hy Lạp ngày nay không liên quan đến người Hy Lạp ngày xưa, người Ai
Cập ngày nay không liên quan đến người Ai Cập ngày xưa, nhưng người Trung
Quốc ngày nay lại là hậu duệ của người Trung Quốc cổ đại, tại sao một nước
lớn như thế, một dân tộc lớn như thế, xuống cấp tới mức xấu lậu như ngày
nay? Không những bị nước ngoài nạt nộ, bị cả chính người mình nạt nộ - bị
bạo quân, bạo quan, bạo dân nạt nộ. Nhiều khi dừng chân bên công viên nước
ngoài, nhìn thấy trẻ con nước ngoài khoái hoạt đến thế, tôi thật sự trong
lòng ngưỡng mộ. Chúng không hề có gánh nặng, tương lai chúng thênh thang,
tâm lý chúng khỏe mạnh, niềm vui chúng tràn đầy. Trẻ con Ðài Loan chúng tôi,
đi học đến trường, đeo cặp kính cận, để đối phó với sức ép bài học, họ hàng
thân thích cũng không nhận. Bà mẹ ngất nằm dưới đất, con ra đỡ mẹ, nhưng bà
lại gào lên khốn khổ: "Tao chết thì thôi, mặc tao, mày phải chịu thương chịu
khó, phải cố lên". Khi vợ tôi dạy học, thoảng hoặc có nói đến chuyện ngoài
đề: làm người phải như thế nào... Học sinh kháng nghị ngay: "Chúng tôi không
học làm người. Chúng tôi cần học đối phó với kỳ thi". Lại nói đến trẻ em ở
Ðại lục, từ nhỏ đã phải đấu đá, phải dối trá, phải học cách bán đứng đồng
đội, bạn bè, phải luôn mồm nói dối, thứ giáo dục thật đáng sợ. Chúng tôi
trông cậy thế hệ trẻ, thế hệ trẻ là như thế này đây!
Tôi ở Ðài Loan hơn ba mươi năm, viết tiểu thuyết mười năm, viết tạp văn mười
năm, ngồi tù mất mười năm, bây giờ sẽ viết lịch sử mười năm nữa, phân phối
cho đều. Tại sao tôi không viết tiểu thuyết nữa? Tôi cho rằng viết tiểu
thuyết hơi gián tiếp, phải thông qua một cái hình thức, một số nhân vật, cho
nên tôi chuyển sang viết tạp văn. Tạp văn như lưỡi mác, trực tiếp đâm thẳng
vào trái tim tội ác. Tạp văn cũng như một người ngồi cạnh anh lái xe, một
mực nhắc nhở lái xe, anh đi sai đường rồi, nên rẽ phải, nên rẽ trái, nên dẹp
sang một bên, không nên vượt trên đường có hai vạch vàng, đằng trước có cầu,
giảm ga, có ngã tư, đèn đỏ... Không ngừng nhắc nhở, không ngừng réo, réo
nhiều quá rồi bị nhốt vào trại giam. Những người cầm quyền cứ tưởng rằng:
Chỉ cần không ai chỉ ra sai lầm của họ, thì họ mãi mãi không có sai lầm.
Tôi một mình trầm tư trong nhà tù, tại sao tôi ngồi tù? Tôi phạm tội gì?
Phạm pháp gì? Khi ra tù tôi càng không ngừng tìm hiểu, cuộc đời trắc trở như
tôi, có phải một thí dụ quái gở, đặc thù? Tôi đến Ai-ô-wa, chính thức chung
sống với nhà văn Ðại lục, tôi mới phát hiện, loại người như tôi, thượng đế
đã an bài phải ngồi tù, không tù ở Ðài Loan thì cũng tù ở Ðại lục. Họ nói
với tôi: "Tính nết như ông, không chờ được đến Hồng vệ binh, cũng chẳng chờ
được đến Ðại cách mạng Văn hóa, thời kỳ chống hữu khuynh đã đủ chống ông
rồi". Vì sao một người Trung Quốc, hơi to gan sơ ý một chút, hơi nói thật
một chút, thì phải gặp số phận như vậy? Tôi gặp rất nhiều người đã từng ngồi
tù ở Ðại lục, tôi hỏi: "Sao ông phải ngồi tù?" Họ nói: "Tại nói sự thật",
chỉ có vậy. Tại sao nói mấy câu sự thật lại gặp số phận như vậy? Tôi cho
rằng đây không phải vấn đề cá nhân, mà là vấn đề văn hóa. Mấy hôm trước, có
vị bí thư đảng Hội Nhà văn Toàn quốc đến từ Bắc Kinh, tôi nói chuyện với ông
ta, mà tức đến không nói được nữa. Tôi tưởng tôi có tài hùng biện, nhưng lần
ấy, tôi bị một đòn xẹp hẳn xuống. Nhưng tôi không thể trách ông ta, đến tay
đặc vụ nhốt tôi ở Ðài Bắc cũng không thể trách móc nổi, nếu đổi cương vị,
trong cái bối cảnh như thế, lùa vào đường ray như thế, rất có thể sẽ phản
ứng như vậy, vì anh sẽ cho rằng anh làm đúng. Tôi cũng vậy thôi, vì tôi cho
rằng tôi làm như vậy là đúng, thậm chí tôi còn tồi hơn họ. Thường nghe người
ta nói: "Tiền đồ của anh là ở trong tay anh đấy". Tôi có tuổi rồi mới thấy
câu nói này có vấn đề, trên thực tế, một nửa trong tay mình, một nửa trong
tay người khác.
Con người sống trên cõi đời, như một hòn sỏi trong guồng máy trộn bê tông
lúc vận hành, không thể làm chủ bản thân mình. Cái đó khiến tôi nghĩ đến,
không phải vấn đề của một cá nhân, mà là vấn đề xã hội, vấn đề văn hóa.
Trước khi chết, Giêsu có nói: "Hãy tha thứ cho họ. Họ có biết việc làm của
họ đâu". Khi còn trẻ, tôi nghe câu nói này, cảm thấy bình thường, trưởng
thành rồi, cảm thấy câu nói không mấy sức nặng. Nhưng đến cái tuổi bây giờ,
tôi mới phát hiện ra câu nói thâm thúy đến thế, đau lòng đến vậy. Cái đó
càng làm cho tôi hiểu rằng, người Trung Quốc chúng ta trở thành bộ dạng xấu
xa như ngày hôm nay, xuất phát từ chỗ chúng ta không biết chúng ta xấu xa.
Tôi đến Ai-ô-wa. Do Trung Hoa Dân quốc chưa có bang giao với Mỹ, kinh phí
của vợ chồng tôi do trường Ðại học Ai-ô-wa tài trợ một nửa, còn lại do cá
nhân quyên góp, người quyên góp là một người Trung Quốc nhưng chưa về nước
bao giờ, ông Bùi Trúc Chương, chủ nhà hàng Yến Kinh tại Ai-ô-wa. Tôi chưa hề
biết mặt, mà ông đã quyên góp số tiền lớn như vậy, làm tôi rất xúc động. Khi
gặp, ông Bùi nói: "Trước khi đọc sách của ông, tôi cho rằng người Trung Quốc
ghê gớm lắm, sau khi đọc rồi, thấy không phải vậy, nên tôi có nhã ý xin ông
chỉ giáo cho."
Bùi tiên sinh sau khi phát hiện văn hóa của chúng ta có vấn đề, bèn ngẫm
nghĩ: phải chăng phẩm chất của người Trung Quốc có vấn đề? Lần đầu tôi ra
nước ngoài, ngài Tôn Quan Hán dặn tôi: "Sau khi trở về, cấm không được nói
câu này: - Ôi, người Trung Quốc đến đâu cũng là người Trung Quốc." Tôi hứa:
"Ðược, tôi không nói". Sau khi về nước, ngài hỏi: "Sao, cảm giác thế nào?"
Vẫn là cái câu cấm không được nói - "Người Trung Quốc đi đến đâu cũng là
người Trung Quốc." Ngài không muốn tôi nói câu đó, là hy vọng người Trung
Quốc qua bao nhiêu năm sau, có được sự thay đổi, không ngờ chẳng thay đổi tý
nào. Có phải người Trung Quốc chúng ta phẩm chất có vấn đề thật? Có phải khi
thượng đế tạo ra người Trung Quốc, là đã phú cho chúng ta một nội tâm xấu
xa? Tôi cho là không phải vấn đề phẩm chất, tôi không tự an ủi mình, người
Trung Quốc là một trong những dân tộc thông minh nhất thế giới, ở nước Mỹ,
mấy vị đỗ hàng đầu các trường đại học thường là người Trung Quốc, rất nhiều
nhà khoa học, trong đó có cha đẻ môn khoa học nguyên tử Trung Quốc Tôn Quan
Hán tiên sinh, người được giải thưởng Nobel, ông Dương Chấn Ninh, ông Lý
Chính Ðạo, đều là những đầu óc số một. Người Trung Quốc không phải phẩm chất
không tốt, phẩm chất của người Trung Hoa đủ khiến đất nước Trung Quốc đi đến
một cảnh giới khỏe mạnh, sướng vui. Chúng ta có tư cách làm việc này, chúng
ta có lý do để tin Trung Quốc sẽ trở thành một nước tốt lành. Nhưng chúng ta
không nhất thiết luôn đòi hỏi đất nước ta phải lớn mạnh, đất nước không lớn
mạnh có quan hệ chi? Chỉ cần nhân dân được hạnh phúc. Trên cơ sở nhân dân
hạnh phúc rồi, mới lại đòi hỏi lớn mạnh cũng chưa muộn. Tôi nghĩ người Trung
Quốc có phẩm chất cao quý. Nhưng mấy trăm năm nay, đều không cách nào làm
cho họ thoát ly khổ ải, nguyên nhân tại đâu?
Tôi mạo muội đề xuất một đáp án mang tính tổng hợp. Ðó là văn hóa truyền
thống Trung Quốc có một nọc bệnh mang tính chắt lọc, để con cháu chúng ta
đều nhiễm phải, cho tới nay vẫn chưa thấy lành. Có người nói: "Bản thân mình
không phấn đấu, lại trách tổ tiên". Câu nói này có lỗ hổng lớn. Còn nhớ
Ipsen tiên sinh có một vở kịch nổi tiếng (Theo, Bọn quỷ) kể chuyện
một đôi vợ chồng mắc bệnh giang mai, đẻ ra đứa con cũng mang bệnh, mỗi khi
con phát bệnh đều bắt uống thuốc. Có lần đứa con bực tức: "Tôi không uống
thuốc, thà chết còn hơn. Các người hãy xem các người để lại cho tôi một thân
hình như thế à?" Vậy, ta có thể trách con mà không trách bố mẹ sao? Chúng ta
không trách cha mẹ ta, chúng ta không trách tổ tiên ta, nếu cần trách nên
trách tiền nhân của chúng ta để lại nền văn hóa như thế đấy? Một đất nước
rộng lớn như thế, sở hữu một dân tộc chiếm 1/4 dân số thế giới, lại sa vào
luồng cát tanh tưởi, đói nghèo, ngu muội, ẩu đả, mà không rút chân ra được.
Tôi nhìn thấy cách cư xử giữa người và người ở các nước khác mà trong lòng
thèm muốn vô cùng. Văn hóa truyền thống như vậy, sản sinh ra một hiện tượng
như giờ đây, đã khiến con người Trung Quốc chúng ta chứa chất nhiều đặc
trưng đáng sợ.
Một trong những đặc trưng nổi bật là bẩn thỉu, bừa bãi, ồn ào. Ðài Bắc đã
từng có trận chống bừa, chống bẩn, kết quả chống được vài hôm thì không
chống nữa. Bếp của chúng ta bừa, bẩn, nhà cửa chúng ta bừa, bẩn. Nhiều nơi
ở, hễ có người Trung Quốc dọn đến, thì người khác dọn đi. Tôi có cô bạn ít
tuổi, tốt nghiệp trường đại học chính trị quốc lập, lấy người Pháp và ở
Pari, nhiều bè bạn đi du lịch châu Âu, đều ngả xuống đất nằm sàn nhà cô ấy.
Cô có nói với tôi: "Lô nhà em ở, người Pháp dọn đi hết rồi, người phương
Ðông đều dọn cả về đây" (người Ðông phương có lúc ý nói cả phương Ðông, có
lúc chỉ để nói người Trung Quốc). Tôi nghe xong rất buồn, chỉ nhìn qua loa
thôi, đâu cũng thấy vỏ kem, dép lê, trẻ con chạy lung tung, kẻ vẽ lung tung,
không khí mang mùi mốc và ẩm. Tôi hỏi: "Các em không thể dọn sạch sẽ ư?" Cô
trả lời: "Không thể dọn". Không những người nước ngoài cảm thấy chúng ta bẩn
thỉu, chúng ta bừa bãi, qua việc nhắc nhở như vậy, bản thân chúng tôi cũng
cảm thấy chúng ta bẩn, bừa. Nói đến sự ồn ào, cổ họng người Trung Quốc lớn
số một không hai trên thế gian này, đặc biệt giọng mấy cha Quảng Ðông mới
gọi là hết nói. Có một chuyện cười xẩy ra ở Mỹ: hai ông Quảng Ðông đang thì
thầm ở đó, người Mỹ tưởng họ sắp đánh nhau, vội bấm điện thoại báo án, khi
cảnh sát đến tra hỏi, họ trả lời: "Chúng tôi đang rỉ tai nhau".
Tại sao người Trung Quốc to tiếng? Vì họ không có cảm giác an toàn, tưởng
lớn tiếng là lớn lý lẽ, chỉ cần lớn tiếng, gào to, thì lý lẽ đều chạy sang
bên mình, nếu không, chúng ta đâu cần tức tối? Tôi nghĩ chỉ mấy điểm này đủ
để hình ảnh người Trung Quốc bị phá vỡ, khiến trong lòng chúng ta không được
bình yên. Vì ầm ỹ, bẩn thỉu, bừa bãi, dĩ nhiên ảnh hưởng đến nội tâm con
người. Sáng sủa sạch sẽ và bẩn thỉu bừa bãi, là hai thế giới hoàn toàn không
giống nhau.
Cho đến chuyện người Trung Quốc đấu đá nhau, lại là đặc tính quan trọng, nổi
tiếng khắp vùng. Một người Nhật đơn lẻ, trông như một con lợn, nhưng ba
người Nhật cộng lại thì trở thành một con rồng, tinh thần đồng đội của người
Nhật đã khiến nước Nhật trở nên vô địch. Người Trung Quốc đánh nhau không
thắng nổi người Nhật, buôn bán cũng không lại được với người Nhật Bản. Thì
ngay ở Ðài Bắc, ba người Nhật buôn bán, được, lần này là của anh, lần sau là
đến lượt của tôi. Người Trung Quốc đi làm ăn là bộc lộ ngay thói xấu xa của
họ, anh bán năm mươi thì tôi bán bốn mươi, anh bán ba mươi thì tôi bán hai
mươi. Cho nên nói mỗi người Trung Quốc đều là một con rồng, nghe người Trung
Quốc nói có vẻ đâu ra đấy, lên, có thể thổi tắt cả mặt trời, xuống, có thể
bình trị cả thiên hạ. Người Trung Quốc ở một vị trí đơn lẻ, thí dụ như ở
phòng thí nghiệm, phòng thi cử chẳng hạn, trong hoàn cảnh không cần đến quan
hệ con người, tài năng họ có thể được phát huy cao độ. Nhưng ba người Trung
Quốc cộng lại - ba con rồng cộng lại, thì trở thành một con lợn, một con
sâu, thậm chí không bằng con sâu. Vì người Trung Quốc giỏi nhất là đấu đá
nhau. Chỗ nào có người Trung Quốc là có đấu đá, người Trung Quốc vĩnh viễn
không đoàn kết, hình như người Trung Quốc thiếu hụt tế bào đoàn kết. Cho nên
người nước ngoài phê phán người Trung Quốc không biết đoàn kết. Tôi đành nói
rằng: "Các người có biết người Trung Quốc không đoàn kết là ý gì không? Là ý
của thượng đế. Vì Trung Quốc có hơn một tỷ dân, nếu đoàn kết lại, muôn người
chung một lòng, anh có chịu nổi không? Vậy là thượng đế thương tình các anh,
mới dạy người Trung Quốc không đoàn kết". Tôi vừa nói, vừa cảm thấy lòng dạ
xót xa.
Người Trung Quốc không những không đoàn kết , mà còn có lý lẽ đầy đủ cho sự
mất đoàn kết, người nào cũng có thể dùng cái lý lẽ đó viết thành một cuốn
sách. Các vị ở Mỹ có lẽ rõ nhất, tài liệu sống động ở ngay trước mắt đây,
bất cứ một xã hội người Hoa nào, ít nhất cũng chia làm ba trăm sáu mươi bè
phái, đặt nhau vào chỗ chết. Trung Quốc có câu: "Một ông hòa thượng gánh
nước ăn, hai ông hòa thượng khiêng nước ăn, ba ông hòa thượng không nước
ăn." Người đông để làm gì? Trong lòng người Trung Quốc căn bản không hiểu
tính quan trọng của sự hợp tác. Lần trước (1981), tôi đến nước Mỹ, trọ nhà
ông bạn nhà giáo trường đại học, chuyện trò thì rất đầu đuôi mạch lạc, cả
thiên văn địa lý, rồi cả vấn đề cứu nước... Hôm sau tôi nói: "Tôi cần đến
nhà ông Trương Tam một lát." Ông ấy nghe nói tới Trương Tam, lập tức mắt mũi
nẩy lửa. Tôi nói: "Ông đưa tôi đi nhé". Ông trả lời: "Tôi không đưa, ông đi
một mình đi". Ðều dạy học tại Mỹ, đều từ một quê hương đến đây, thế mà lại
không chịu nhau, còn bàn gì đến lý tính nữa? Cho nên người Trung Quốc đấu đá
nhau, là một đặc trưng trầm trọng.
Các vị ở nước Mỹ càng dễ có được cảm tưởng này. Người mà trị người Trung
Quốc gớm nhất lại không phải người ngoại quốc, mà chính là người Trung Quốc.
Phàm là bán đứng người Trung Quốc ấy, cũng không phải người ngoại quốc, mà
cũng chính là người Trung Quốc. Ở Malaysia có câu chuyện như thế này: một
người bạn mở hầm mỏ, tự nhiên bị kiện cáo, vụ kiện rất nghiêm trọng, khi
điều tra xét hỏi, người kiện hóa ra ông bạn thân, cùng từ Trung Quốc sang
làm ăn. Khi chất vấn ông bạn tại sao làm điều đê tiện như vậy? Ông bạn nói:
"Ra làm ăn thì cùng ra làm ăn, bây giờ ông nhà cao cửa rộng, tôi chẳng làm
nên được trò trống gì , không kiện ông thì kiện ai?" Cho nên kẻ gây rối
người Trung Quốc cũng chính là người Trung Quốc. Còn một thí dụ nữa. ở nước
Mỹ mênh mông chi xứ, như mò kim đáy bể, ai biết được anh nhập cảnh trái
phép? Có người kiện anh ư? Ai vậy? Là bạn ở bên cạnh anh đấy, là người Trung
Quốc kiện anh đấy.
Nhiều bạn bè nói với tôi: nếu cấp trên của anh là người Trung Quốc, thì anh
phải thật lưu ý, thật cẩn thận. Hắn không những không đề bạt anh, khi giảm
biên sẽ giảm anh đầu tiên, vì hắn muốn "chứng tỏ" hắn vô tư. Cho nên chúng
ta bì làm sao được với người Do Thái. Tôi thường nghe người ta nói: "Chúng
ta giống người Do Thái, cũng chịu khó như vậy". Tôi thấy câu nói này nên
chia làm hai phần, một là, nết cần cù chịu khó của người Trung Quốc ở Ðại
lục đã bị hủy hoại bởi bè lũ bốn tên. Nét đẹp duy nhất : cần cù chịu khó của
người Trung Quốc mấy nghìn năm nay đã không còn nữa. Hai là, chúng ta lấy gì
để so sánh với người Do Thái? Tin báo chí đã đưa: quốc hội Itxraen cãi nhau
rồi, không xong rồi, ba người là ba ý kiến. Nhưng lại cố tình gạt phăng một
sự thật, là đến khi đã quyết, thì đều theo một mối, tuy rằng cãi cọ nhốn
nháo, ngoài kia còn đang chiến sự, kẻ địch còn đang bao vây, vẫn tiến hành
tuyển cử. Các vị đều rất rõ, ý nghĩa của tuyển cử là phải có một đảng đối
lập. Cuộc bầu cử mà không có đảng đối lập, bất quá là trò hề của gánh hát
rong. Ở Trung Quốc ta, ba người cũng ba ý kiến, nhưng khác với Itxraen là
người Trung Quốc sau khi quyết lại thành ba hướng. Thí dụ như hôm nay có
người đề nghị đi Niu-oóc, có người đề nghị đi Xan Phranxitxcô, lấy biểu
quyết quyết định đi Niu-oóc. Giá như người Itxraen thì họ sẽ cùng đi
Niu-oóc. Nếu là người Trung Quốc, ừm, các anh đi Niu-oóc chứ gì, tôi có
quyền tự do của tôi, tôi cứ đi Xan Phranxitxcô. Tôi có xem những bộ phim
nước Anh, thấy bọn trẻ đang tranh cãi, đứa đòi trèo cây, đứa đòi bơi lội, ầm
ỹ một hồi, biểu quyết là trèo cây, thế rồi tất cả đều trèo cây. Với hành vi
này, ấn tượng tôi rất sâu sắc, bởi vì dân chủ không phải hình thức, mà là
một bộ phận của cuộc sống. Dân chủ của chúng ta là "để chứng tỏ dân chủ",
khi bỏ phiếu, quan lớn còn chụp ảnh ghi hình, chứng tỏ rằng họ sát dân, bình
quyền. Dân chủ không phải một bộ phận trong cuộc đời họ, mà là bộ môn biểu
diễn của họ.
Người Trung Quốc không thể đoàn kết, người Trung Quốc hay đấu nhau, đó là
tính gốc xấu của người Trung Quốc. Ðó không phải do phẩm chất người Trung
Quốc không tốt, mà là trong văn hóa của người Trung Quốc có nọc độc dồn tụ,
khiến một lúc nào đó, chúng ta không thể không bộc lộ, khiến chúng ta không
tự khống chế nổi bản thân. Rõ ràng biết là đấu nhau trong một nhà, vẫn cứ
đấu nhau. Ðập vỡ cả nồi cơm thì chẳng ai được ăn, trời sập đã có người cao
nhất chống đỡ. Thứ triết lý đấu đá nhau khiến người Trung Quốc ta nẩy nở một
hành vi quái đản - chết cũng không nhận lỗi. Các vị đã bao giờ nghe người
Trung Quốc nhận lỗi chưa? Giá như anh nghe thấy người Trung Quốc nói: "Việc
này tôi sai rồi" thì anh nên chắp tay lên trán chúc mừng cho dân tộc chúng
tôi. Khi con gái tôi còn bé, một lần tôi đánh nó, cuối cùng tôi biết đánh
oan, nó khóc ghê lắm. Tôi cũng rất ái ngại, biết con nhỏ tuổi không trông
cậy được ai ngoài bố mẹ, mà bố mẹ bỗng giở mặt, quả là khủng khiếp. Tôi liền
bế nó dỗ dành: "Xin lỗi, bố sai, bố hứa sau này không thế nữa, con ngoan,
tha lỗi cho bố nhé." Bao nhiêu lâu nó mới chịu nín. Sau cái lần ấy, tôi rất
đau lòng, nhưng tôi lại cảm thấy tự hào vô cùng, vì tôi đã nhận sai lầm
trước mặt con.
Người Trung Quốc không quen nhận sai lầm, ngược lại họ có hàng vạn lý do để
che đậy. Có một câu tục ngữ: "Ðóng cửa ngẫm lỗi". Ngẫm lỗi của ai? Ngẫm lỗi
của đối thủ. Ngày tôi còn dạy học, học sinh viết nhật ký, kiểm điểm hành vi
trong tuần, kết quả kiểm điểm là: hôm nay tôi bị X lừa dối, người ta lừa dối
tôi, tôi vốn đối xử tốt thế này, tốt thế nọ, chỉ vì tôi tốt bụng quá. Lại
xem kiểm điểm của phía bên kia, cũng nói rằng mình quá tốt bụng. Người nào
cũng cho mình tốt bụng, vậy ai là người không tốt bụng? Không thể nhận lỗi
là bởi người Trung Quốc đánh mất khả năng nhận lỗi. Mặc dầu chúng tôi không
nhận lỗi, thì lỗi lầm vẫn cứ tồn tại, chứ không phải không nhận thì không có
lỗi. Nhằm che đậy một lỗi lầm, người Trung Quốc không thể không dồn hết sức
lực, tạo ra nhiều sai lầm khác, cốt để chứng minh sai lầm đầu tiên không có
lỗi. Cho nên người Trung Quốc thích nói dối, thích nói sáo, thích nói khoác,
thích nói bịa, thích nói ác - lời độc ác. Không ngừng khoe khoang giọng nhà
trời của dân tộc Ðại Hán, không ngớt khoe khoang văn hóa truyền thống Trung
Quốc có thể phất cờ trên thế giới. Bởi vì chuyện không có thật, nên toàn là
nói đại, nói sáo. Tôi không đưa ví dụ cụ thể về nói dối, nói bịa, nhưng nói
ác, nói độc của người Trung Quốc thì rất chi là nổi bật, đến cả việc phòng
the cũng khác với người nước ngoài. Vợ chồng người nước ngoài hay nựng nhau
"Honey", "Darling", người Trung Quốc lại bật ra: "Chém nghìn dao", ("giời
đánh kia" - dịch giả), một khi dính líu đến lập trường chính trị hoặc trường
hợp tranh quyền tước vị, thì lời độc địa được hành văn thỏa thích, khiến mọi
người cảm giác người Trung Quốc sao mà ác độc, bỉ ổi.
Tôi có người bạn chuyên viết tiểu thuyết võ hiệp, về sau đổi nghề đi buôn,
có lần gặp nhau, tôi hỏi có phải đi buôn phát tài rồi? Ông ấy nói: "Phát tài
gì? Treo cổ đến nơi rồi". Tôi hỏi vì sao phải bồi thường? Ông ta nói: "Ông
không biết đâu, ở với người buôn, chuyện trò nửa ngày cũng chẳng hiểu ý của
họ chủ yếu là cái gì". Rất nhiều bạn nước ngoài nói với tôi rằng: "Giao
thiệp với người Trung Quốc thật khó khăn, nói đến nửa ngày cũng không biết
trong bụng họ nghĩ gì." Tôi nói: "Thế có gì lạ, đừng nói Tây như các ông, ta
chơi với ta, cũng chẳng hiểu đối phương muốn gì." Phải để ý sắc mặt, phải
vòng vo tam quốc, hỏi anh ta: "Ăn cơm chưa?" Anh ta nói: "Ăn rồi", kỳ thực
chưa ăn, bụng còn sôi lục bục. Thí dụ lại nói về bầu cử, tác phong của Tây
là: "Tôi thấy tôi phù hợp, xin các vị bầu tôi." Người Trung Quốc lại chơi
kiểu Gia Cát: kể cả khi có người bầu anh ta, anh ta vẫn một mực từ chối:
"Ui! Tôi không được đâu, tôi làm gì đủ tư cách". Kỳ thực ai mà không bầu
hắn, hắn sẽ thù cả đời. Cũng như lần này mời tôi nói chuyện, tôi nói: "Không
được đâu, tôi không quen nói chuyện". Nếu thật sự không mời tôi, lần sau có
gặp nhau ở Ðài Bắc, để trả đũa, chưa biết chừng tôi cho ăn củ đậu bay lúc
nào. Một dân tộc, nếu ai cũng vậy, thì sai lầm của chúng ta mãi không được
sửa đổi. Thường thường dùng mười cái sai để che đậy một cái sai, lại dùng
trăm cái sai để che giấu mười cái sai.
Một lần tôi đến Ðài Trung thăm một giáo sư người Anh, có ông bạn cũng dạy
trường đó đến thăm tôi, ông nói: "Tối nay đến nhà mình ăn cơm". Tôi nói:
"Xin lỗi, tôi đã có hẹn." Ông nói: "Không được, nhất định phải đến". Tôi
nói: "Thôi được, lúc ấy hẵng hay". Ông ta nhắc: "Nhất định đến nhé, chào".
Người Trung Quốc chúng tôi trong bụng biết tính toán, nhưng người Tây họ
không hiểu, làm việc xong, đến giờ ăn cơm, tôi nói: "Tôi đi về đây". Vị giáo
sư người Anh hỏi: "Kìa, vừa rồi ông chẳng hẹn với ông giáo sư nọ sao? Phải
nhớ đến nhà ông ấy đấy." Tôi nói: "Có chuyện ấy đâu?" Ông ta nhắc: "Ông ấy
nhất định làm xong cơm rồi chờ ông đấy." Người nước ngoài làm gì biết được
cái trò nói một đằng nghĩ một nẻo của người Trung Quốc!
Tất cả những tình huống như vậy, làm cho người Trung Quốc khi đẻ ra đã chịu
một gánh nặng vô cùng, lúc nào cũng phải rào đón suy nghĩ của người khác,
nếu là bè bạn cùng lứa, thì chẳng có vấn đề gì. Nếu vị ấy có quyền có chức,
nếu vị ấy làm quan, nếu vị ấy có tiền của, mà anh lại bắt buộc phải gần gũi,
thì anh từng giờ từng phút phải nghiên cứu vị ấy muốn gì? Những thứ đó đều
là lãng phí tinh thần. Cho nên tục ngữ có câu: ở Trung Quốc làm việc dễ, làm
người khó. "Làm người" là văn hóa thân mềm (Cách uốn lượn - dịch giả), các
vị ở nước ngoài đã lâu, khi về nước sẽ có ngay cảm tưởng về sức ép câu tục
ngữ này. Làm việc dễ, hai với hai là bốn, nhưng làm người thì khó thật, hai
với hai có thể là năm, có thể là một, có thể là tám trăm năm mươi ba. Anh cứ
tưởng rằng anh nói thật, nhưng người ta lại cho rằng anh công kích - anh
định lật đổ chính phủ đấy hở! Ðó lại là bài học nghiêm trọng, khiến chúng ta
mãi mãi trong vòng luẩn quẩn những lời nói đại, nói sáo, nói dối, nói bịa,
nói khoác, nói độc địa. Tôi có một bản lĩnh rất lớn, bất cứ hội nghị nào,
tôi cũng có thể ngồi ngủ một giấc, tỉnh dậy, hội nghị vừa kết thúc. Tại sao
vậy? Khi họp, mọi người đều nói những câu bản thân họ cũng chẳng tin, nghe
hay không cũng vậy thôi. Không những Ðài Loan như thế, Ðại lục còn thậm tệ
hơn. Năm nay(1984) nữ nhà văn nổi tiếng của đại lục Thẩm Dung, tham gia kế
hoạch sáng tác của các nhà văn quốc tế, viết một cuốn tiểu thuyết Thật
thật giả giả xin giới thiệu cho các vị, mong được đón đọc. Hoàn cảnh
khiến chúng ta nói dối, khiến chúng ta không thật thà. Chí ít, chúng ta phải
cảm giác được việc xấu là việc xấu, một khi việc xấu mà chúng ta cho là vẻ
vang, cho là không đáng kể, thì văn hóa thân mềm của dân tộc ấy bắt đầu
xuống dốc. Thí dụ như ăn cắp mà trở thành việc không đáng kể, việc không
phải không vẻ vang, mà là việc vẻ vang, thì sẽ tạo thành một nguy cơ, người
Trung Quốc chúng ta đang đối mặt với nguy cơ đó.
Vì người Trung Quốc không ngừng che đậy sai lầm của mình, không ngừng nói
đại, nói sáo, nói dối, nói bịa, nói khoác, và nói ác, tâm linh của người
Trung Quốc hoàn toàn bị phong tỏa, không còn cởi mở. Trung Quốc diện tích
lớn như thế, văn hóa lâu đời như thế, đường đường một nước lớn, người Trung
Quốc mang lòng dạ ra sao? Ðáng ra là lòng dạ đường đường nước lớn chứ! Nhưng
lòng dạ dân nước lớn kia chỉ có thể thấy trên sách vở, chỉ có thể thấy trên
ti vi truyền hình. Anh đã từng thấy người Trung Quốc nào mang tấm lòng của
dân một nước lớn đường đường chưa? Chỉ cần anh trợn mắt nhìn họ một cái, lập
tức họ cầm dao. Anh thử trái ý họ xem? Người Tây có thể ẩu đả một trận rồi
quay lại bắt tay. Người Trung Quốc đánh nhau một lần là thù hàng trăm năm,
ba đời cũng không trả hết được mối thù này! Tại sao chúng ta lại thiếu tính
bao dung biển cả?
Không có tính cách bao dung, bụng dạ hẹp hòi, tạo nên hai cực đoan của người
Trung Quốc, không được thăng bằng. Một mặt là tự ty tuyệt đối, một mặt là tự
kiêu tuyệt đối. Khi tự ty, trở thành nô bộc, khi tự kiêu, trở thành ông chủ!
Mình một kiểu, không có tự tôn. Khi tự ty, cảm thấy mình như cục cứt chó,
càng tiếp cận với thế lực, nụ cười trên khuôn mặt càng nhiều. Khi tự kiêu
thì cảm giác ai cũng là cứt chó, không đáng để tâm, thành ra một giống động
vật kỳ lạ mang nhân cách phân liệt.
Ở Trung Quốc, muốn sáng tạo ra một kỳ tích thật dễ dàng, bỗng chốc sẽ có
được một thành tích khiến người kinh hãi. Nhưng nếu muốn duy trì kỳ tích đó,
thì người Trung Quốc không đủ năng lực. Một người hơi có chút thành tích
đáng thương, thì tai bắt đầu không thính nữa, mắt bắt đầu hoa, đường cũng
không biết đi nữa, vì hắn bắt đầu lên cơn sốt. Viết được hai bài văn là trở
thành tác gia, đóng hai bộ phim là trở thành ngôi sao điện ảnh, làm chức
quan có chút quyền cỏn con khoảng hai năm là trở thành cứu tinh của nhân
dân, đi Mỹ học được hai năm là thành chuyên gia, học giả; tất cả cái đó đều
là tự thổi phồng mình. Ðài Loan từng xẩy ra một vụ tai nạn xe cộ : lớp học
sinh tốt nghiệp trường Ðại học Sư phạm quốc lập đi du lịch, cô phụ xe giới
thiệu: "Tài xế của chúng ta là tài xế số một trên đời, trẻ, đẹp trai". Anh
lái xe lập tức bỏ tay lái, chắp tay tỏ ý cám ơn. Ðấy chính là tự bành
trướng, anh ta những tưởng mình kỹ thuật cao siêu, tuy không cầm lái vẫn có
thể lái xe bình thường. Mấy năm trước xem một bộ phim, có lần vua La Mã cho
mời một người đến biểu diễn bay, vì nghe tin người đó đã làm được một đôi
cánh, khi anh ta trèo lên cây tháp, giơ lên cho mọi người xem, tất cả vỗ tay
như sấm nổ. Bỗng anh ta tự mình bành trướng đến mức không còn ức chế nổi bản
thân, cảm giác mình vĩ đại hẳn lên, những tưởng không cần đến đôi cánh cũng
bay được, và tiếp tục leo lên đỉnh tháp. Vợ anh ta thấy vậy lôi lại: "Không
có cái này bay làm sao được, sao anh lạ thế?" Anh ta gắt: "Cô biết cái gì?"
Cô vợ trèo lên đuổi theo, anh ta dùng chân giẫm vào tay cô. Anh ta chui lên
đỉnh tháp, rồi đậy nắp lại, vĩ đại được nhân lên gấp bội, thế là tung người,
"bộp" một tiếng, cái gì cũng chẳng còn. Khán giả tức tối ầm lên: chúng tôi
đến đây bỏ tiền để xem người bay, không phải xem người chết, bắt vợ nó bay.
Vợ anh ta thê thảm nói với linh hồn của người chồng: "Kết quả tự bành trướng
của anh không những hại anh, mà hại cả vợ anh nữa đó".
Người Trung Quốc là một dân tộc dễ bành trướng nhất trên đời này. Tại sao
lại dễ bành trướng? Vì người Trung Quốc "cái đựng thì bé nên dễ đầy", biết
nhiều nhưng bụng hẹp, hơi khác một tý là cho rằng đất trời tuy rộng nhưng
không chứa nổi ta. Giá như chỉ vài người như vậy, vấn đề không lớn, nếu cả
dân tộc, hay đại đa số, hoặc khá nhiều người Trung Quốc cũng như vậy, sẽ trở
thành nguy cơ dân tộc. Người Trung Quốc hình như không có lòng tự tôn, dẫn
đến người Trung Quốc khó có được quan niệm bình đẳng. Nếu anh không phải chủ
của tôi thì tôi sẽ là chủ của anh. Tình trạng này gây nên sự khép chặt tâm
lý của cá nhân, chết cũng không chịu nhận lỗi. Nhưng lại phạm sai lầm liên
tục, dẫn đến người Trung Quốc ta nẩy sinh thứ hoảng sợ chất thần kinh. Nêu
một thí dụ để chứng minh: Ðài Bắc có người bạn mắc bệnh cấp cứu, bị đưa đến
một trung tâm điều trị, cắm rất nhiều ống tiêm, ống dẫn trên người, anh ta
được cứu sống. Hai ba hôm sau, người nhà thấy thu phí ở trung tâm hơi mắc,
định chuyển anh ta sang bệnh viện Vinh Dân, và nói với bác sĩ. Bác sĩ nghe
nói, bỗng nổi giận lôi đình: "Khó khăn lắm mới cứu được mạng của anh, bây
giờ đòi chuyển viện hở." Rồi tức khắc rút hết các ống dẫn kim tiêm, bệnh
nhân suýt chết lần nữa. Ông bạn nói với tôi câu chuyện này, vừa khổ vừa bực.
Tôi bảo: "Cho tôi biết tên bác sĩ kia, để tôi viết bài vạch tội hắn". Ông
bạn bỗng hốt hoảng nói: "Sao anh lại nóng nẩy thế, hay nhỉ, biết thế không
kể anh nghe nữa." Tôi tức điên lên: "Ông sợ cái gì? Chẳng qua chỉ là ông bác
sĩ mà thôi, sau này ông có ốm đau, đừng tìm đến ông ấy là xong, chẳng nhẽ
ông ấy cứ đến nhà ông khám bệnh để trả thù? Hơn nữa, nếu ông ấy muốn đối phó
thì đối phó với tôi chứ đối phó gì ông. Tôi viết, tôi còn chẳng sợ nữa là,
ông sợ cái gì?" Ông bạn nói: "Anh đúng là liều mạng". Tôi nghĩ đáng ra tôi
phải được khen, ngược lại bị ông ta vặc lại. Theo tôi, đấy không phải vấn đề
cá nhân ông ta, ông ta là bạn rất tốt của tôi, tính cũng rất tốt, những lời
ông ta nói là muốn bảo vệ tôi, không muốn tôi gây sự. Ðấy chính là cái hoảng
sợ chất thần kinh, cái này sợ, cái kia cũng sợ.
Nhớ lần đầu tôi đến Mỹ, ở Niu-oóc xẩy ra vụ cướp, người bị cướp là người
Trung Quốc, bắt được hung thủ rồi, ông ta không dám ra vạch mặt. Người nào
người nấy sợ hết vía, không hiểu được quyền lợi của mình là gì, cũng không
biết bảo vệ quyền lợi của mình, mỗi khi gặp chuyện, đều chỉ một câu: "Thôi
đi, thôi đi". "Thôi đi, thôi đi", bốn chữ đó không biết làm hại bao nhiêu
người Trung Quốc, làm cho nguyên khí của dân tộc chúng ta bị tổn thương. Giả
dụ tôi là một người ngoại quốc, hoặc giả tôi là một bạo chúa, đối với một
dân tộc như thế, nếu không giương oai hà hiếp nó, thì thật là phi lý. Thứ sợ
sệt mang chất thần kinh này, tạo thành giường nệm lý tưởng nuôi dưỡng bọn
bạo quân, bạo chúa, cho nên bạo quân, bạo chúa không bao giờ tuyệt chủng.
Trong văn hóa truyền thống của Trung Quốc - trong "Tư trị thông giám" các vị
có thể thấy được - một mực nhấn mạnh minh triết bảo thân. Bạo quân, bạo chúa
khoái nhất, tấm tắc nhất là người dân minh triết bảo thân, nên người Trung
Quốc mới càng ngày càng sa sút, teo tóp.
Văn hóa Trung Hoa thời đại Chiến quốc Xuân thu, là thời đại rực rỡ nhất,
nhưng cũng từ đó trở đi, văn hóa Trung Quốc bị Nho gia khống chế. Ðến thời
Ðông Hán, chính phủ có một quy định, nhà trí thức phát ngôn, biện luận, viết
bài, không được vượt ra khỏi phạm vi thầy mình đã rao giảng, gọi là "Sư
thừa". Nếu vượt quá Sư thừa, không những học thuyết ấy không đứng được, mà
còn vi phạm pháp luật. Quy định như thế đã giết chết và làm tê liệt toàn bộ
tư duy và trí tưởng tượng của các nhà trí thức Trung Quốc. Giống như lấy túi
ny lông chụp lên bộ óc, một giọt nước cũng không cho lọt qua. Một người bạn
thắc mắc: "Tại sao nói không có tư duy, tôi đọc báo còn biết cằn nhằn đây
này." Tư duy là việc của nhiều mặt. Một sự việc không chỉ có một mặt, hai
mặt, thậm chí có rất nhiều mặt. Tôn Quan Hán Tiên sinh từng đơn cử một thí
dụ, có một quả cầu, một nửa trắng, một nửa đen, người nhìn thấy một nửa
trắng kia, nói quả cầu là mầu trắng, người nhìn thấy một nửa đen kia, thì
nói quả cầu mầu đen, họ đều không sai, chỉ sai ở chỗ không chạy sang phía
bên kia nhìn xem. Mà chạy sang phía bên kia cần có sức tưởng tượng. Khi
chúng ta tư duy một vấn đề, nên tư duy từ nhiều mặt.
Có một chuyện rất ngắn của Mỹ mang tính khôi hài: một thầy giáo dạy môn khí
tượng cho bài thi, đưa cho học sinh một khí áp kế, bảo em đó dùng cái máy để
đo độ cao của tòa nhà - ý là dùng "áp suất không khí" để đo độ cao, nhưng em
học sinh lại dùng rất nhiều phương pháp khác, chứ không dùng áp suất, thầy
giáo rất bực, chấm điểm trượt. Em học sinh đó khiếu nại. Hội đồng nhà trường
hỏi tại sao em phải dùng đáp án như thế? Em nói: "Thầy giáo bảo em dùng máy
khí áp để đo tòa nhà cao bao nhiêu, có bắt buộc em phải dùng áp suất để đo
đâu, đương nhiên em có thể lựa chọn một phương pháp đơn giản nhất chứ."
Người trong Hội đồng còn hỏi: "Ngoài phương pháp như thế, còn phương pháp
nào nữa không?" Em học sinh nói: "Còn nhiều chứ ạ, em có thể dùng dây thừng
treo máy khí áp ròng từ trên nóc tòa nhà xuống, tiếp tục đo đoạn dây thừng
là biết độ cao tòa nhà rồi". "Còn cách nào nữa không?" Em học sinh nói: "Còn
ạ, em có thể tìm đến ông quản lý tòa nhà này, biếu cho ông ta cái máy khí áp
và bảo ông ta cho biết tòa nhà cao bao nhiêu." Em học sinh này không phải
dùng tà môn, ý nghĩ của em ấy chính là tư duy và sức tưởng tượng, khiến
những đầu óc keo dính khiếp sợ.
Còn có một môn học "Mua dưa hấu", ông chủ sai người làm thuê: "Anh bước ra
cửa, đi theo hướng tây, đến chân cầu đầu tiên có hàng dưa hấu, mua cho tôi
hai cân." Người làm thuê đi theo hướng tây, không thấy cầu, cũng không thấy
bán dưa hấu, nên đã trở về tay không. Ông chủ mắng chửi: "Ðồ ăn hại, không
có đầu óc." Người làm thuê nói: "Ở đằng đông có bán." Ông chủ hỏi: "Thế tại
sao không sang bên ấy mua?" Người làm thuê nói: "Ông không dặn tôi thế." Ông
chủ lại mắng đồ ăn hại. Nhưng kỳ thực, ông chủ cảm thấy người làm thuê này
thực thà, không suy nghĩ dọc ngang, tính phục tùng cao, mới là an toàn, đáng
tin cậy. Nếu người làm thuê này khi thấy đằng tây không có, chạy sang đằng
đông mua, dưa lại vừa rẻ, vừa ngọt, về dứt khoát được ông chủ khen: "Anh
thông minh, giỏi, con người phải như thế, tôi rất cần loại người như anh."
Thực tình ông chủ lại nghĩ khác, tên này không tin được, hay nghĩ đông nghĩ
tây linh tinh. Thưa các vị, kẻ nô lệ mà có khả năng tư duy là nguy hiểm
nhất! Ðối với loại nô lệ như thế, chủ nhân sớm muộn không giết thì đuổi! Con
người thai nghén từ một nền văn hóa như vậy, sao có thể tư duy độc lập? Tại
vì chúng ta không đào tạo tư duy độc lập, hơn nữa sợ cả tư duy độc lập. Cho
nên người Trung Quốc mới thiếu hẳn năng lực nhận định, cái gì cũng là bùn
pha loãng, không có phải trái, không có chuẩn mực. Trung Quốc đến nỗi như
ngày hôm nay, nên tìm nguyên nhân trong nền văn hóa.
Nền văn hóa này, sau Khổng Tử, suốt bốn nghìn năm, không có qua một nhà tư
tưởng! Tất cả người biết chữ đều chăm chăm chú giải học thuyết Khổng Khâu,
hoặc chú giải học thuyết môn đồ Khổng Khâu, không có ý kiến độc lập của
riêng mình. Vì nền văn hóa của ta không cho phép, nên chỉ có thể tìm kiếm sự
cứu rỗi trong vũng nước đọng tù. Cái vũng này, thứ nước tù này, là vại tương
của nền văn hóa Trung Hoa, vại tương bốc mùi, để người Trung Quốc trở nên
xấu xa. Do cái vại tương này sâu quá không đo nổi, không thể dùng tư duy của
bản thân để giải quyết, đành phải dùng tư duy của người khác để dẫn dắt. Vại
tương như thế, nước đọng như vậy kể cả có ném quả mật đào vào cũng biến
thành cục cứt. Thứ gì nhập từ nước ngoài vào, cứ đến Trung Quốc là biến
chất. Người ta có dân chủ, chúng ta cũng có dân chủ, dân chủ của chúng ta
là: "Anh dân, tôi chủ." Người ta có pháp chế, chúng ta cũng có pháp chế,
người ta có tự do, chúng ta cũng có tự do, anh có thứ gì, tôi cũng có. Anh
có vạch sang đường, tôi cũng có vạch sang đường - đương nhiên, vạch sang
đường của chúng ta là dùng để bẫy anh cho xe kẹp chết đấy.
Nếu muốn thay đổi hình dạng xấu xa của người Trung Quốc chúng ta, chỉ có thể
bắt đầu từ bây giờ, mỗi người chúng ta đều nghĩ làm sao để cho mình trở
thành nhà thẩm định. Chúng ta tuy không biết diễn tuồng, nhưng phải biết xem
tuồng. Kẻ không biết xem tuồng thì xem cái nhộn nhịp, người biết xem thì xem
ngón nghề. Bản thân nhà thẩm định là một thành tựu ghê gớm. Tôi nhớ lần mới
đến Ðài Loan, bạn tôi sưu tập rất nhiều đĩa hát của nhạc sĩ Betôven, có hàng
bảy tám bộ. Tôi xin anh ấy tặng hay để lại cho một bộ, anh ta từ chối ngay
tức khắc. Vì mỗi bộ là do một ban nhạc và nhà chỉ huy khác nhau thực hiện,
không giống nhau. Tôi nghe vậy lấy làm xấu hổ, anh ta là một nhà thẩm định.
Cuộc bầu cử tổng thống Mỹ lần trước, chúng tôi thấy các cuộc biện luận của
người ứng cử, không bao giờ vạch vòi đời tư của đối thủ, vì nếu làm như vậy,
cử tri sẽ đánh giá anh không đủ trình độ, sẽ bị mất phiếu. Cách làm của
người Trung Quốc lại khác hẳn, không những chuyên môn vạch tội đời tư, mà
còn bịa đặt đời tư, dùng lời độc ác. Vùng đất thế nào thì đâm chồi loại cỏ
như thế, xã hội thế nào thì nẩy nở loài người như vậy. Người dân nhất định
phải có đủ trình độ, nếu bản thân người dân không trình độ thì còn trách ai
được nữa? Ðối với một kẻ không đáng tôn trọng, chúng ta lại vươn cổ ngỗng ra
hô "muôn năm", thì anh trách sao được hắn cưỡi cổ trèo đầu anh! Lấy tiền để
mua lá phiếu, thật khiến ta đau lòng. Cử tri đang xếp hàng bầu cử, thấy
người đang bỏ tiền mua phiếu, có người hỏi liền: "Tại sao không cho tôi?"
Loại người này còn đáng mặt để thực hịên dân chủ nữa không? Dân chủ phải tự
mình tranh giành lấy, không thể trông chờ người ban phát. Hiện nay, thường
nghe có người nói: "Chính phủ nay nới rộng ra nhiều rồi." Ðó là việc vô cùng
khủng khiếp. Tự do, quyền lợi, là của chúng ta. Anh cho tôi thì tôi có, anh
không cho tôi thì tôi vẫn có. Chúng ta nếu có khả năng giám định, thì nhất
đinh phải giành lấy bầu cử, nghiêm khắc lựa chọn đối tượng, chúng ta nếu
không có khả năng giám định, ngay cả gái đẹp và mặt rỗ còn không phân biệt
được, thì còn trách ai? Cũng như nói về hội họa, giả sử Bách Dương tôi sao
bức tranh của Picatsô, có người lại khen: "Ðẹp quá", còn mua bằng giá năm
mươi vạn đô la Mỹ. Thì xin hỏi, anh mua phải tranh giả còn trách ai? Là anh
mù, anh không có khả năng giám định. Nhưng, tình hình cứ như thế, tranh thật
của Picatsô chẳng ai mua, tranh giả lọt lưới, họa sĩ thật chỉ có chết đói.
Mua phải tranh giả, nên trách mình, đừng trách người. Cũng như một người mời
ông thợ may đến chữa cánh cửa, cuối cùng cửa lắp lộn ngược. Chủ nhà tức:
"Ông mù à?" Thợ may cãi lại: "Ai mù? Mù thì mới tìm nhầm người chứ". Câu
chuyện này, chúng ta nên ngẫm nghĩ, không có khả năng giám định, thì giống
ông chủ nhà "mù mắt" kia.
Người Trung Quốc lắm mặt xấu như thế, chỉ có người Trung Quốc mới cải tạo
được người Trung Quốc, nhưng người nước ngoài có nghĩa vụ giúp chúng ta -
không phải giúp về kinh tế, mà là giúp đỡ về văn hóa. Vì Trung Quốc thuyền
lớn, người đông, nếu bị chìm sẽ lôi theo người khác chết chìm trong dòng
xoáy. Các bạn nước Mỹ ngồi đây, xin đón nhận đôi tay chìa ra của chúng tôi.
Ðiểm cuối cùng, cảm tưởng của tôi là: người Trung Quốc chúng tôi quá đông,
chỉ cần một tỷ cái miệng lớn há ra, cũng có thể nuốt chửng núi Himalaya,
khiến chúng tôi nghĩ tới gian nan của người Trung Quốc ở rất nhiều mặt, bắt
buộc mỗi con người đều phải thức tỉnh. Nếu mỗi chúng ta đều trở thành nhà
giám định khá, thì chúng ta có thể giám định bản thân, giám định bạn bè,
giám định người lãnh đạo quốc gia. Ðó là con đường trước mắt của người Trung
Quốc chúng ta, cũng là con đường duy nhất của chúng ta.
Cám ơn!
xem tiếp kỳ 3
Nguyên đăng ở
"Bách tính bán nguyệt san" Hồng Kông ngày 15/11/1984
"Ðài Loan và Thế giới tạp chí", Niu-oóc ngày 1/12/1984
"Tư lập vãn báo", Ðài Bắc ngày 8/12/1984
"Luận đàn báo", Lốt Ăng-giơ-let ngày 13/12/1984
© 2003 talawas
Thư viện tiếp tục giới thiệu các tác giả & chuyên mục
|
|
