GRAMATICA DLA LINGUA ROMANICA Graphia del Hispanolportuguess Cap. 0 - INTRODUCTION Los fhablantes de lingua iberica nel mundo son mais de quinentos milions, mais que los de lingua inglesa. Unificada, esta lingua passa a ser la maior del Occidente. Est un trazso comun para un imenso mercado, que passa entons a contar con una poderosa ferramenta para la comunication academica e la publicidad escripta. La motivation principal para el lanzsamento desta graphia non est, poren, el mero objectivo de crear la maior lingua occidental. Ha otros pontos mais importantes. Primero, est indiscutible la conveniencia de instituhir-se un instrumento comun de comunication para los poblos latinos. Segundo, el portuguess e el hispanol sempre foron una mesma lingua, con diferencias de pronuncia e de graphia. El facto de se tneren creado graphias proprias levou a la idea de que son linguas distinctas. Se existissen radio e television nel seclo XI, jamais tneria ocorrido esta separation. Hac-hora, non se pretende unificar la pronuncia dla lingua iberica. Propone-se apenas que se escreba dla mesma manera. La primera lei basica est: Lusophonos pronuncihan in portuguess; hispanicos pronuncihan in hispanol. Los que non son nin lusophonos nin hispanicos escollen un dlos does estilos. Ou estabelece un estilo novo de fhablar. La segunda lei basica enunciha-se assin: Nla formation de palabras el primero criterio est la etimologia latina, despoes la adequation a la forma usual, hispanica ou lusa, e, el tercero criterio, la practicidad. Antes del hispanol-portuguess, otros casos de linguas que poderian tner sido unificadas son los del tupi-guarani e del servo-croata. Nel primero caso perdeo-se la oportunidade historica, ja que hoj son fhablas de uso restricto. Para el servo-croata, los poblos dlos Balcans poderian tner evitado la Guerra dla Bosnia se tivessen unificado la graphia algunas decadas antes. Faltaron alos dirigentes vision, imagination e sensibilidad psychossocial. Cap. 1 - ORTHOGRAPHIA Las primeras reglas dla orthographia romanica son: (1) El alfabeto compone-se dlas 26 letras latinas: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z. (2) Consonantes dobladas: doblan-se apenas las cinco letras c, l, r, s e z. Esta ultima sol in palabras italianas. La maior dificuldad nla orthographia de una lingua est el caso dlas letras dobladas, por isto non vale la pena restaurar las duplas de m, p, t e otras, como exigiria la obediencia estricta al etimo. Exemplos: occidente, muller, carro, passo, pizza, atrass. (3) El son de 'esse' entre vogals: usa-se 'ss' segundo la etimologia, e tamben 'zs' e 'c', esta ultima antes de 'e' e de 'i'. Exemplos: massa, mazsan, lucidez. (4) Las letras 'k', 'w' e 'y': usan-se in simbolos internationals, in nomes proprios non romanicos e in derivados. Alen disto, nlas palabras con las rahizes 'physis' e 'psyche'. Exemplos: kg, K (Kelvin), W (Watt), Kant, Physicochimica, Physiologia, Psychanalise, byroniano, psychose. (5) In palabras romanicas ou romanisadas non se admite el uso de accento grave, accento agudo, accento circunflexo, til ou cedilla. Assin, un cidadan de otra lingua, que nunca tenha visto antes el hispanol-portuguess, pode ler-lo imediatamente al tomar contacto con ele. (6) El grupo 'sc': elimina-se, nel inicio de palabra, mas usa-se nel interior dela, conforme el etimo latino, quando non formadas ja nel hispanol-portuguess. Exemplos: cena, ciencia, encenar; poren: consciencia, imprescindible, crescer, seiscentos, transcender, etc. (7) Grupo 'ch' con son de 'q': usa-se antes de 'a', 'e', 'i', 'o', 'n', 'r' e 't', conforme la etimologia, e in genral nlos nomes de ciencias. Exemplos: technica, machina, chronica, Psychologia, Mechanica. (8) La letra 'h': usa-se conforme la etimologia e tamben para indicar hiatos, para finalisar certas palabras oxitonas que non tenhan otra indication desta characteristica e nlos grupos 'ch', 'lh', e 'nh'. Exemplos: herbivoro, hispanico, super-hombren, Bahia, vehiculo, lhave, lhuva, tenha, nicho, mochila, Philosophia, theatro, chimica, choro, Mechanica, machina. (9) Consonantes mudas: independentemente de seren pronunciadas ou non, las consonantes mudas deben ser escriptas. Exemplos: cacto, section, contacto, optimo, exception, subsidio. (10) Uso dla letra 's': usa-se necessariamente el 's': (a) nel final de certos adjetivos patrios, (b) nlos verbos con la termination 'isar', (c) nla termination de certos oxitonos. Exemplos: (a) portuguess, francess, ingless; (b) finalisar, analisar, pesquisar; (c) ass, atrass, gass, mess, freguess, pahis, aniss. (11) Hiatos, ditongos e tritongos: nlos hiatos, las letras 'i' e 'u' tonicas ven precedidas de 'h': Isahu, trahira, alahude, rehunir, rahizes, juhiz, ruhin, pahul; los ditongos decrescentes son: 'ae', 'ai', 'ao', 'au', 'ei', 'eu', 'iu', 'oe', 'oi', 'ou', 'ui'; los ditongos crescentes son: 'ea', 'eo', 'ia', 'ie', 'io', 'ua', 'ue', 'ui', 'uo'; los tritongos son: 'uai', 'uei', 'uou', 'uiu'. (12) Uso dlas inicials maihusculas: usa-se inicial maihuscula (a) in inicio de periodo, citation ou, optionalmente, verso; (b) nomes proprios: Joseph, Paranah, Deus, Apolo, Eros, Terra; (c) nomes de eras, datas ou fatos importantes: Edad Media, Revolution Francesa; (d) nomes de altos cargos: Presidente dla Republica, Imperador; (e) nomes de altos conceptos politicos ou religiosos: Estado, Iglesia, Patria, Republica, Uniopn; (f) nomes de logradoros publicos, estabelecimentos, sociedades: Rua Chile, Edificio Copan, Union Brasilera de Escriptores; (g) titulos de obras ou, optionalmente, nomes de ciencias e artes: Don Quixote, La Truta, Architectura, Chimica; (h) formas de tratamento: V. Exa., D. D., V. S.; (i) nomes dlos pontos cardeals, quando designan regions: nations del Occidente, la seca del Nordeste; (j) nomes comuns quando personificados: el Amor, el Somnio. Nota: usa-se minuscula in nomes de meses, de festas pagans e, quando non se tratar de citation, despoes de does pontos. (13) Uso del hiphen: usa-se el hipnen (a) in compostos cujos elementos conservan autonomia: guarda-lhuva, terzsa-fera, sempre-viva, papa-leguas; (b) in formas verbals que se unen a pronomes atonos ou nlas formas encliticas e mesocliticas e após as formas 'nos', 'vos' e 'eis': trazer-te, fornece-nos, no-los, no-la, ei-la, mandar-te-ei; (c) in vocabulos con prefixos que tenhan evidencia semantica, que son: alen, co, ex, gran, pro, sin, sota, soto, nuper, post, pre, vice, vizo; (d) despoes dlos seguintes prefixos, seguidos de 'r' ou 's': auto, contra, extra, infra, ante, anti, archi, sobre, neo, proto, pseudo, semi, supra, ultra, como nlas palabras ultra-son, neo-republicano e semi-sensible; (e) despoes de mal, ben, pan ou circun seguidos de 'h', como in mal-humorado, pan-helenico. Obs.: antes de 'r' usa-se hiphen in ab, ad, ob, sob, sub. Usa-se hiphen in 'a-la-toa', quando adjectivo. Non se usa hiphen in adjectivos compostos, como latinoamericano, lusohispanico, verdeazulado, hispanolportuguess, nin con qualquer dos prefixos dlos itens d ou e, acima, seguidos de vogal, como in pseudoautonomo, semialphabetisado, contraalmirante. (14) Uso del apostropho: usa-se el apostropho (a) para indicar supression de letras in versos, como in c'roa, esp'ranzsa, co'a; (b) in reproduction de pronuncias populares: vah-s'embohora, dex'isto p'ra lah. (15) Sinals de pontuation: (a) virgula: usa para separar palabras ou orations assindeticas; para sepárar vocativos ou apostos; para separar orations de character explicativo; para separar expressions explicativas (a saber, isto est, por exemplo, etc.); para separar orations adjectivas ou orations reduzidas adverbials; para separar adjunctos adverbials; para indicar elipse (uns saben muit, otros, muit poco); para separar certas conjunctions (poren, contudo, portanto, etc.); (b) ponto-e-virgula: usa-se para separar orations coordenadas extensas e para separar itens de un decreto, petitions, etc.; (c) ponto final: usa-se para fhechar periodo e para indicar abreviations; (d) does pontos: usa-se antes de citation, de explication ou de enumeration; (e) ponto de interrogation: usa-se nel fin de una pergunta directa; pode vir seguida de exclamation ou reticencias; (f) ponto de exclamation: usa-se despoes de interjections, locutions ou orations exclamativas; pode substituhir el vocativo; (g) reticencias: usa=se para indicar interruption de pensamento, hesitation, prolongamento de idea, continuation de una ocorrencia, interpelation ou supression de palabras nla phrase; (h) parentesis: usan-se para isolar expressions intercaladas nel periodo; pode substituhir virgula ou travession; (i) travession: usa-se para omdocar troca de interlocutor in dialogos; para isolar expressions apositivas ou explicativas; para destacar expressions ou palabras nla phrase; para ligar lugares nun itinerario (Rodovia Rio-Bahia); pode substituhir parentesis, virgula e does pontos; (j) aspas: usa-se para destacar citation textual, para ponr in evidencia alguna expression e para indicar, in lugar de gripho, palabra empregada de manera expecial (giria, termo estrangero, nomes de jornals, revistas ou libros; otras expressions in destaque); (k) colchetes: usa-se dla mesma forma que parentesis, mas apenas in textos cientificos. Vocabulario El vocabulario est composto de todo el lexico dlas phablas ibericas. Palabras como 'melancia' e 'sandia' passan a ser sinonimos, dentro de una mesma lingua. Sempre que for conveniente son incorporadas tamben los termos dlos idiomas italiano, francess, galego, catalan, romanche, provenzsal, romeno e latin. Genero Ha palabras que para los hispanicos tnen un genero e para los lusophonos tnen otro. Ambos se incorporan al codigo hispanolportuguess. Est indiferente escreber 'el letra' ou 'la letra', por exemplo. Sufixation La formation dlos verbos in 'isar', derivados de adjectivos ou substantivos, segue la practica francesa del uso del 's', sendo el 'z' usado nlos casos in que ja lo tenhan nel radical. Exemplos: conscientisar, memorisar, minimisar, etc. Otras terminations: able, ado, agen, al, allo, an, ano, ante, ario, avo, az, dal, dor, el, encia, ente, ero, errimo, esimo, ess, ez, ible, ice, ico, ido, il, ilimo, ino, issimo, ista, ite, ito, iz, izar, logia, mente, mento, nomia, on, oria, tion, tor, ura, zson. Cap. 2 - MORPHOLOGIA Prefixos latinos: A, ab, abs, ad, ambi, ante, bene, ben, bi, bis, circun, cis, co, com, con, cum, contra, de, des, dis, e, em, en, entre, es, ex, extra, i, im, in, inter, intro, justa, mal, male, o, ob, pene, peer, pos, post, pre, preter, pro, re, retro, semi, sesqui, so, sob, sobre, sub, super, supra, tra, trans, tre, tres, ultra, vice, vis. Prefixos gregos: A, an, anphi, ana, anti, apo, archi, archie (ou arce), cata, di, dia, dis, e, ec, em, en, endo, epi, eu, ev, ex, hemi, hiper, hipo, meta, para, peri, pro, sim, sin, si. Sufixos Sufixo adverbial: El unico sufixo adverbial est 'mente'. Sufixos nominals latinos: Acia, Acio, agen, al, alla, an, ano, ada, ancia, aria, ario, azso, azsa, ble, cida, cidio, encia, ense, ero, eo, ess, esa, elo, eta, eto, ezo, ice, icie, ico, in, ino, inas, io, ito, menta, mento, nte, olo, oso, osa, oto, ote, tor, tora, ucho, ucha, udo, ullo, ugen, ulo, ume, uro, ura. Sufixos nominals gregos: Esa, essa, ia, ismo, ista, ite, ose. Sufixos nominals non-grecolatinos: Ardo, arra, arro, ejo, ello, enjo, esco, orra, orro, urro. Sufixos verbals: Ar, aciar, azsar, ear, ecer, ejar, ellar, entar, er, escer, ficar, icar, inar, ir, isar, iscar, itar, plicar. Radicals gregos: Acros (alto): acrophobia, aeros (ar): aerodinamico, agogos (condutor): demagogo, agros (campo), algos (dlor): nevralgico, allos (otro): alopathia, amnion (membrana): amniotico, andros (de hombren): poliandria, anthos (flor), anthropos (humano), archeh (governo), aristos (o mellor), aster (astro), autos (proprio), axia (valor): axiologico, baros (peso):baricentro, batizo (eu mergulho), biblion (libro), bios (vida), chronos (tempo), dactylos (dedo), deca (dez): decassilabo, demos (povo), di (dois): digrapho, dromos(corrida), dynamis (forzsa), eicon (imagen): iconographia, enea (nove): eneagono, ethnos (tribo): ethnographia, etymos (verdadero): etimologia, gamos (casamento), gastros (estomago), geh (terra): geographia, glotta (lingua), gonia (angulo): poligono, gramma (letra): gramatica, grapho (eu escrevo), gymnos (nu): ginasio, gineh (muller): ginecologia, haima (sangue): hematofago, haireses (escolla): heretico, hepta (sete): heptassilabo, hexa (seis): hexagono, hodos (camino): methodo, homos (semelhante): hominimo, hydro (agua): hidrophobo, hygros (humido): higrometro, hypnos (sono): hipnose, idios (proprio): idiomatico, kakos (mau): cacophonia, karpos (fruto): endocarpo, kephaleh (cabezsa): acephalo, kosmos (mundo ou adorno): cosmetico, kratos (poder): democratico, kineo (eu movo): cinematica, lithos (pedra): photolitho, logos (palabra): decalogo, lysis (dissolution): analise, mania (tendencia): megalomania, metron (medida): centimetro, micros (pequeno): micrometro, monos (unico): monarchia, morpheh (forma): polimorpho, neos (novo): neophito, neuron (nervo): neurastenia, nomos (lei): astronomia, octo (oito): octeto, odontos (dente), onoma (nome): onomastico, ops (vista): optica, orthos (correto): orthographico, penta (cinco): pentagono, philos (amigo): philantropo, phobos (medo): photophobia, phoneh (voz): telephone, photos (luz): photographia, polis (cidade): metropole, pseudos (falso): pseudonimo, psycheh (alma): psychologia, skopeo (eu vejo): periscopio, sophos (sabio): philosopho, taxis (classification): sintaxe, tekne (arte): politechnica, tele (longe): telepatia, tetra (quatro): tetrahedro, theke (caxa): bibliotheca, theos (deus): theologico, topos (lugar): topographico, treis (tress): triangulo, typos (modelo): prototipo, zoon (animal): zootechnia. SUBSTANTIVO Existen dez classes de palabras in romanico: substantivo, artigo, adjectivo, numeral, pronome, verbo, adverbio, preposition, conjunction, interjection. Los substantivos forman la mais vasta destas classes. Substantivos son aquelas palabras que designan seres. Poden ser: Comuns - designan seres de una dada especie: carro, gato, libro. Proprios - denominan un ser especifico: Paranah, Barcelona, Deus, Johachin. Concretos - designan seres que existen ou se suponen existir: lecte, gnomo, pan, alma. Abstractos - designan cosas que son estados, actions ou atributos dlos seres: vida, estudo, afecto, brandura. Simples - son formados por una unica palabra: frio, pexe, Bahia, casa. Compostos - son formados por mais de un elemento: portaluvas, passatempo, pe-de-moleque. Indivisibles - designan seres in sua individualidad: mapa, ollo, porco. Colectivos - designan colection de seres similares: ninada, matilla, enxame. Los colectivos poden ser especificos (de una so cosa: boiada, constelation) ou indeterminados (serven a mais de un grupo: bando, duzia, cacho). Principals colectivos: Acervo (cosas, libros, asneras), albun (photos, selos), alcatea (lobos), mithologia, armada (navios de guerra), archipelago, assemblea, atillo (espigas), atlas (mapas in libro), bagagen, baxela (pratos e talleres), banca (examinadores), bando (aves, vagabundos, creancias), batallon, biblioteca, boiada, cacho (uvas, cabelos), cafila (camelos), cainzsalla (canes), cambada (vadios, lhaves), cantionero, canzoada (canes), caravana, cardume, carterva (animals, vadios, vandalos), choldra (malfectores), chorrillo (asneras), chusma (empregados), codigo( leis), colmea, conciliabulo (conspiradores), concilio (bispos), conclave (cientistas, cardeals), congregation, constelation, corja (vadios), decada (dez anos), elenco (artistas), enxame, enxoval, fato (cabras), fauna, fexe (varas, espigas), flora, galeria (obras de arte), girandola (foguetes), horda, hoste (inimigos), juncta, juri, legion, leva, malta, milenio, manada, matilla (canes de cazsa), mollo, nuven (gafanotos, mosquitos), panapanah (borboletas), penca, pinacotheca (quadros), piquete (soldados, grevistas), pomar, quadrilla, ramallete, rancho (troperos), rebano, recua (cavalgaduras), renque (arvores), resma (quinentas fhollas de papel), restia (allos, cebolas), revoada (aves volando), seculo, sucia, tertulia (intelectuals), tricuo (tress dias), trienio (tress anos), tropilla (cavalos), turma, vara (porcos). Genero dlos substantivos Los substantivos flexionan-se in genero, numero e grao. La flexion de genero indica se la palabra representa un ser masculino ou feminino. Al masculino in genral acompana el artigo 'el' e al feminino, el artigo 'la'. Lo mais comun es que del masculino para el feminino substituha-se apenas el 'o' perlo 'a', como nlos exemplos abaxo: Masculino Feminino gato gata curto curta pato pata servo serva atheo athea hebreo hebrea pigmeo pigmea carpintero carpintera Nuna grande parte dlos casos la formation de genero escapa ala regla de termination 'o' para 'a': Masculino Feminino peru perua elefante elefanta presidente presidenta hospede hospeda professor professora senor senora doctor doctora avolo avol hermano herman cidadano cidadan anano anan pagano pagan campeon campean capitan capitan perdigon perdiz can cadela zangano abella aleman aleman frei soror frade frera padre madre rajah ranih leon leona patron patrona pavon pavona, pava tecelon tecelona, tecedora gluton glutona sultan sultana pae maen marido muller don dona varon matrona bode cabra mu mula, besta conde condessa sandeo sandia padrasto madrasta macho fhembra islleo isllena melro melrona parvo parvona padrino madrina genro nora cavalero amazona cavallero dama cavalo egua carnero ovella toro vaca veado cerva caxarelo balea Substantivos epicenos, sobrecomuns e comuns de does genros: Los epicenos son denominativos sin flexion de genero usados para animals: la cobra (macho ou fhembra), el pexe, el jacareh, la onzsa macho, la onzsa fhembra, etc. Los sobrecomuns son invariables in genero que designan personas: la testemuna, el conjuge (hombren ou muller), la creancia (menino ou menina). Los comuns de does generos designan los does sexos variando apenas el genero del artigo: el interprete, la interpetre, el estudante, la estudante, el cliente, la cliente, el martir, la martir. Obs.: (1) Embohora la forma 'la personagen' deba ser la prefencial para los does sexos, ha authores que preferen frisar el masculino quando est este el caso: el personagen, la personagen; (2) los susbstantivos que mudan de sentido conforme usados nel masculino e nel feminino: el capital (dinero) - la capital (cidade sede), el grama (massa) - la grama (relva), el moral (animo) - la moral (honestidad); (3) muitas palabras son usadas como masculinas perla cultura hispanica e feminina perla cultura lusophona e vice-versa: el eme (letra) - la eme, el mel - la mel. Flexion de numero nlos substantivos Quanto al numero las palabras flexionan-se in singular e plural. A la exception daquelas terminadas in 'x', que son invariables, las palabras nel plural, in hispanol portuguess, son terminadas in 's'. El plural forma-se dlos seguintes modos: 1) Con simples aposition del 's' nel singular. Isto ocorre con palabras terminadas in vogal, in 'n' (exception: canon - canones), in 'l', ou qualquer otra consonante que non 'm', 'r', 's', 'x' e 'z'. 2) Con acrescimo del sufixo 'es' a los vocabulos terminados in 'r', 's', ou 'z': par - pares, ingless - ingleses, nariz - narizes. Obs.: 'parentesis' ten por plural la forma 'parenteses'. 3) Sen modification nlas palavras terminadas in 'x': torax, fax, latex. 4) Con final 's' nlos does elementos in compostos de does substantivos, de adjectivo+substantivo, de substantivo+substantivo ou de numeral+substantivo: abella-mestra - abelhas-mestras, amor-perfecto - amores-perfectos, mah-lingua - mahs-linguas, sexta-feira - sextas-feiras. Exceptions: terra-nova (terra-novas) e los con el elemento 'gran' (gran-cruz - gran-cruzes). 5) Con 's' apenas nel segundo elemento in compostos (a) sen hiphen (cataventos), (b) de verbo+substantivo (guarda-libros), (c) de substantivo+pronome (padre-nostros), (d) de invariable+variable (vice-reis) e (e) de palabras repetidas (tico-ticos). 6) Con 's' nel primero elemento para vocabulos compostos de substantivo+de+substantivo: peds-de-moleque, aguas-de-colonia. Obs.: (a) Ha casos in que el segundo elemento de termo composto delimita el primero, ficando invariable: escolas-modelo, pombos-correo; (b) in muitos casos el plural exige mudanzsa de timbre dla vogal 'o': fogo - fogos, novo - novos, porto - portos. Flexion de grao nlos substantivos La variation de tamano dlos substantivos est expressa atravess dlos graos aumentativo e diminutivo. Grao aumentativo sintetico: forma-se con sufixos tals como alla (gentalla), an (casaran), arra (bocarra), azsa (mullerazsa), azso (balazso), azio (copazio), on (vozeron), ona (mullerona), orra (cabezsorra), uzsa (dentuzsa). Grao aumentativo analitico: forma-se con adjectivos que dan sentido de grande tamano: libro enorme, cavalo grande, alma imensa, pernas gigantescas. Grao diminutivo sintetico: forma-se con sufixos tals como acho (penacho), ebre (casebre), eco (padreco), ejo (lugarejo), ello (artiguello), eta (maleta), eto (libreto), ete (filete), ico (veranico), in (espadin), ino (pedacino), ito (bezerrito). Grao diminutivo analitico: forma-se con adjectivos que indiquen pequeno tamano: casa pequena, sala infima, creancia minuscula. Obs.: (a) Aumentativos ficticios: carton, cordon, etc. (b) Diminutivos pejorativos: gentina, libreco, padreco, etc. (c) Ha afjectivos que admiten flexion tipica de substantivo: tolo - tolino, bon - bonzino, bonachon. (d) El plural in zino ou zito gana 's' apenas nel final: pezitos, pezinos, trenzinos, papelzinos. ARTIGO Artigo est una particula que anteponmos al substantivo para determinar-le el genero e el numero. Dividen-se in definidos e indefinidos. Definidos: el, la, los, las. Indefinidos: un, una, uns, unas. El artigo definido determina precisamente el susbstantivo: el engenero (un engenero especificado). El artigo indefinido determina un elemento generico de una classe: un cavalo (un representante dla classe dlos cavalos). ADJECTIVO Adjectivos son palabras que ten el papel de qualificar los seres: hombren maduro, casa amarela, pe grande. Formation dlos adjectivos: Los adjectivos poden ser: Quanto a la origen - primitivos (que non ven de otra palabra): fraco, alto, preto. derivados (que ven de substantivos ou verbos): perigoso, querido. Quanto a la forma - simples (una sol palabra): azul, vivo, sagaz. composto (mais de un elemento): claro-escuro, hispanolportuguess. Adjectivos patrios: Los adjectivos patrios son los que qualifican alguen ou algo perla nationalidade ou perlo lugar de origen. De pahises: abissinio, afegan, aleman, americano (ou norte-americano), angolano, arabe, argelino, argentino, australiano, austriaco, azerbaijano, belga, bielo-russo, boliviano, brasilero (ou brasileno), canadense, checo, chiness, coreano, dinamarquess, egipcio, eritreo, escocess, esloveno, finlandess, francess, grego, guineo (ou guineense), haitiano, holandess, hungaro, indiano, ingless, irlandess, islandess, italiano, iusgolavo, japoness, luxemburguess, lichtenstainess, marroquino, mexicano, mozsambicano, norueguess, poloness, portuguess, romeno, russo, servio, sueco, sul-africano, turco, venezuelano, zimbabuano. De lugares: araraquarense, bahiense, brasiliense, buenairense, californiano, campinero, carioca, corso, diamantinense, escandinavo, fluminense, galego, genovess, havaness, helvecio, ituano, jahuense, limerense, lisboeta, marselless, moscovita, novaiorquino, orinense, pequinense, romano, santiaguense, sardo, sevillano, siciliano, soteropolitano, tietehente, uberabense, valinense, veneziano, zuriquense. Locutions adjectivas: Las locutions adjectivas son expressions con mais de una palabra equivalendo a un adjectivo: labios de lebre (leporinos), liquido sen chero (inodoro), hombren de Paris (parisiense), joven sen honestidad (desonesto). Flexion de genero nlos adjectivos: Quanto al genero, los adjectivos poden ser uniformes (invariables) ou biformes (una forma para el masculino e otra para el feminino), que flexionan con las mesmas reglas del substantivo. Uniformes: verde, simples, comun, facil, dificil, lugubre, ruhin, reles, feliz, triste. Biformes: alto - alta, lheno - lhena, ateo - atea, francess - francesa, lucido - lucida, christiano - christian, gordo - gorda, fino - fina, losohispanico - lusohispanica, civicorreligioso - civicorreligiosa. Flexion de numero nlos adjectivos: El plural dlos adjectivos simples segue las reglas dla flexion dlos substantivos: azul - azuls, morto - mortos, caro - caros, igual - iguals, puro - puros. Para formar el plural dlos adjectivos compostos las reglas son las seguintes: 1) Adjetivo + adjetivo - apenas el ultimo componente sofre flexion: ternos azulclaros, acordos francogermanicos, fantasias verde-rosas. Exceptions: surdos-mudos e azulmarinho, sendo esta invariable. 2) Invariable + adjectivo - apenas el ultimo componente flexiona: rostos malformados, meninos seminus. 3) Adjectivo + substantivo - non ha flexion: camisas verde-agua, ceu azul-cinza. 4) Clor + de + substantivo - non ha flexion: lenzsos cor-de-limon, ollos cor-de-mel. Grao dlos adjectivos: El grao dlos adjectivos, indicativo dla intensidad dla qualidade, divide-se in grao comparativo e grao superlativo. Comparativo: - de igualdade: Ele est tan alto quanto vosted. - de superioridad - analitico: Ele est mais alto que vosted. - sintetico: Ele est maior que vosted. - de inferioridad: Ele est menos alto que vosted. Superlativo: - absoluto - analitico: Ele est muit alto. - sintetico: Ele est altissimo. - relativo - de superioridade - analitico: Ele est el mais alto dla turma. - sintetivo: Ele est el maior dla turma. - de inferioridad: Ele est el menos alto dlos hombrens. Alguns superlativos absolutos: Analiticos Sinteticos muit acre acerrimo muit alto altissimo muit amargo amarissimo muit amigo amicissimo muit agil agilimo muit antigo antiquissimo muit aspero asperrimo muit baxo infimo muit benevolo benevolentissimo muit bon optimo muit celebre celeberrimo muit cruel crudelissimo muit dificil dificilimo muit dolce dulcissimo muit fiel fidelissimo muit fragil fragilimo muit frio frigidissimo muit genral generalissimo muit grande maximo muit humilde humilimo muit incrible incredibilissimo muit integro integerrimo muito libre liberrimo muit magnifico magnificentissimo muit magro magerrimo muit mal pessimo muit misero miserrimo muit negro nigerrimo muit notable notabilissimo muit noble nobilissimo muit parco parcissimo muit pequeno infimo muit pio piissimo muit pobre pauperrimo muit prodigo prodigalissimo muit probable probabilissimo muit sabio sapientissimo muit sagrado sacratissimo muit salubre saluberrimo muit sano sanissimo muit terrible terribilissimo muit veloz velocissimo NUMERAL Los numerals son las palabras que expressan numero ou orden e dividen-se in cardinals, ordinals, multiplicativos e fractionarios. Os principals numerals son los seguintes: Cardinals Ordinals Multiplicativos Fractionarios un primero unidade unidade does segundo doblo, duplo meio, metade tress tercero triplo terzso quatro quarto quadruplo quarto cinco quinto quintuplo quinto seis sexto sextuplo sexto septe septimo septuplo septimo octo octavo octuplo octavo nove nono nonuplo nono dez decimo decuplo decimo onze decimoprimero - onze avos doze decimosegundo - doze abos treze decimotercero - treze avos catorze decimoquarto - catorze avos quinze decimoquinto - quinze avos dezesseis decimo-sexto - dezesseis avos dezessepte decimo-septimo - dezessepte avos dezoito decimo-oitavo - dezoito avos dezenove decimonono - dezenove avos vinte vigesimo - vigesimo vinte e un vigesimoprimero - vinte e un avos trinta trigesimo - trinta avos quarenta quadragesimo - quarenta avos cinquenta quinquagesimo - cinquenta avos sessenta sexagesimo - sessenta avos septenta septuagesimo - septenta avos octenta octuagesimo - octenta avos noventa nonagesimo - noventa avos cen centesimo centuplo centesimo duzentos ducentesimo - ducentesimo trezentos tricentesimo - tricentesimo quatrocentos quadringentesimo - quadringentesimo quinentos quingentesimo - quingentesimo seiscentos sexcentesimo - sexcentesimo septecentos septingentesimo - septingentesimo octocentos octingentesimo - octingentesimo novecentos noningentesimo, nongentesimo noningentesimo mil milesimo - milesimo milion milionesimo - milionesimo bilion bilionesimo - bilionesimo trilion trilionesimo - trilionesimo Son tamben numerals las palabras: ambas, ambos, ultimo, penultimo, antepenultimo, par, casal, decada, dezena, duzia, centena, grosa, millero, millar, quadragenario, sexagenario, centenario, sesquicentenario. Flexion dlos numerals Los ordinals, fractionarios e multiplicativos varian in genero e numero: primero - primera - primeros, un terzso - does terzsos - la terzsa parte, triplo - tripla - triplos, quadruplo - quadrupla - quadruplos. Los cardinals variables son apenas la palabra un e las terminadas in ento (trezentos) e in on (milions). Leitura dlos cardinals: Entre centenas e dezenas, e tamben entre dezenas e unidades, introduz-se la palabra 'e'. Assin, 1685 le-se: un mil seiscentos e octenta e cinco. PRONOME Los pronomes son palabras que representan los seres non por sua designation, mas por una referencia a eles. Dividen-se in personals, possessivos, indefinidos, relativos, demonstrativos e interrogativos. Pronomes - Personals - rectos (1a, 2a e 3a personas) - obliquos (1a, 2a e 3a personas) - de tratamento (1a, 2a e 3a personas) - Possessivos (1a, 2a e 3a personas) - Demonstrativos - Indefinidos - Relativos - Interrogativos Pronomes que funcionan como adjectivos son lhamados pronomes adjectivos (esta casa, cosa mia). Los que functionan como substantivos son pronomes substantivos (tudo est sonio). Pronomes personals Los pronomes personals representan las personas del discurso. pronomes rectos pronomes obliquos 1a persona del singular io me, min, migo 2a persona del singular tu te, ti, tigo 3a persona del singular ele se, si, sigo, le, lo, la 1a persona del plural noss nos, nosco 2a persona del plural voss vos, vosco 3a persona del plural eles se, si, sigo, les, los, las Obs.: las formas migo, tigo, sigo, nosco e vosco son usadas acompanadas del prefixo con: contigo, consigo, etc. Los pronomes de tratamento usan-se nel tractro cerimonioso dlas personas: vosted (V.), el senor (Sr.), la senora (Sra.), Vostra Senoria (V. Sa.). Mais: Vostra Excelencia (V. Exa.), para altas authoridades Vostra Reverendissima (V. Revma.), para sacerdotes Vostra Eminencia (V. Ema.), para cardeals Vostra Sanctidad (V. S.), para el Papa Vostra Majestad (V. M.), para reis e rahinas Vostra Majestad Imperial (V. M. I.), para imperadores Vostra Alteza (V. A.), para principes e princesas. Estes pronomes requeren formas verbals dla 3a persona, poes referen-se a un atributo dla persona a quen se fhala. Eles seren efetivamente dla 3a persona quando substituhimos la palabra Vostra perla palabra Sua: Sua Excelencia, Sua Majestad, etc. Pronomes possessivos Los pronomes possessivos son aqueles que atribuhen la posse de algo a la persona del discurso: 1a persona del singular: meo, mia, meos, mias 2a persona del singular: teo, tua, teos, tuas 3a persona del singular: seo, sua, seos, suas 1a persona del plural: nostro, nostra, nostros, nostras 2a persona del plural: vostro, vostra, vostros, vostras 3a persona del plural: seo, sua, seos, suas Pronomes demonstrativos Los pronomes demonstrativos designan la position physica dlos seres in relation a quen fhala. Este menino (aqui ou ahi) estuda. Aquele rapaz (la) non estuda. Los pronomes demonstrativos son: 1) este, esta, estotro, estotra, aquele, aquela, aquelotro, aquelotra, mesmo, proprio, propria, quejando, quejanda, tal, semellante (todos estes con formation del plural mediante acrescimo del 's'); 2) isto, aquilo, lo (con sentido de isto, aquilo, aquele, etc.), la, los, las. Pronomes indefinidos Los pronomes indefinidos designan de manera vaga la tercera persona del discurso. Son los seguintes: algun, alguna, cada, certo, certa, mais, menos, muito, muita, ninun, ninuna, otro, otra, poco, poca, qualquer, que, quanto, quanta, tal, tanto, tanta, todo, toda, un, una, vario, varia, demais, algo, alguen, fulano, sicrano, beltrano, nada, ninguen, nadie, otren, quen, tudo, vivalma. Alguns destes pronomes tnen flexion de numero, con el acrescimo del 's': alguns, certos, muitos, otros, quantos, todos, uns, varios, fulanos. La palabra 'qualquer' fhaz plural nel meio: qualsquer. Locutions pronominals: cada qual, cada un, quen quer que, seja quen for, tal qual. Pronomes relativos Los pronomes relativos son palabras que designan seres ja referidos nel discurso. Son eles: que, quen (significando 'el qual'), el qual, la qual, cujo, cuja, onde, quanto (precedido de 'tudo'), quanta. Los pronomes que, quen e onde não tnen flexion de numero. Pronomes interrogativos Los pronomes interrogativos son los que se usan nlas perguntas. Referen-se a la tercera persona del discurso. Exemplos: Con quen fhalei? Que horas son? Por que non vieste? Lutan contra el que? Quantas estrelas existen? VERBO Los verbos son palabras que exprimen action ou estado. Admiten flexion de persona, numero, tempo, modo e voz. Flexion verbal de numero e persona Singular - 1a persona: io canto - 2a persona: tu cantas - 3a persona: ele canta Plural - 1a persona: noss cantamos - 2a persona: voss cantamos - 3a persona: eles cantan Flexion verbal de tempo Preterito - imperfecto: ele cantava - perfecto: ele cantou - mais-que-perfecto: ele cantara Futuro - del presente: ele cantarah - del preterito: ele cantaria (Los tempos poden ser simples ou compostos.) Flexion verbal de modo Modo - indicativo (exprime evento positivo): ele anda - imperativo (exprime orden): - afirmativo: fhala mais baxo - negativo: non fhales alto - subjunctivo (exprime evento duvidoso): se vosted vier Formas nominals del verbo: - infinitivo: - personal: cantares tu, ou cantar tu - impersonal: cantar - gerundio: cantando - participio: cantado (Las formas nominals son modos que poden desempenar functions de substantivos ou adjectivos.) Flexion verbal de voz Voz - activa - el sujecto est agente: Johan admira Ana. - passiva - el sujecto est paciente: Ana est admirada por Johan. - reflexiva - el sujecto est agente e paciente: Johan admirou-se. Conjugation Las conjugations son indicadas perla vogal tematica (a, e ou i) conforme la termination del verbo nel modo infinito. 1a conjugation - termina in ar: cantar 2a conjugation - termina in er: morder 3a conjugation - termina in ir: cumprir Obs.: El verbo ponr, que perdeo la vogal 'e' antes del 'r' in sua escripta, est verbo anomalo dla 2a conjugation. La pronuncia in la forma hispanica aind est 'poner'. Quanto a la conjugation los verbos dividen-se in regulares, irregulares e defectivos. Los regulares seguen un modelo fixo de conjugation: andar, bater, abrir. Irregulares son los que se aalteran nlas terminations e nlos radicals: dar, tner, ir. Los defectivos son los que non tnen conjugation completa: abolir, latir, explodir. Radical de un verbo A parte quasi sempre invariable de un verbo lhama-se radical e la parque que varia est la termination. Radical Termination And ar Corr er Fug ir Tempos compostos Nla voz activa el tempo composto est formado con los verbos auxiliares tner ou haver, seguidos del verbo principal nel participio. Io tenho dito. Noss haviamos fhecto tudo. Nla voz passiva el tempo composto est formado con el uso dlos verbos auxiliares tner (ou haver) e ser e el participio del vervo principal. Io tenho sido vigiado. Eles havian sido avisados. La conjugation composta lhamada de conjugation periphrastica ocorre con el uso del verbo auxiliar seguido de infinitivo ou gerundio. Tenho de salir. Noss estamos a esperar. Ele anda fhazendo asneras. Ela principiou a sorrir. Conjugation dlos verbos auxiliares ser, estar, tner e haver INDICATIVO Presente Io sou estou tenho hei Tu ers estass tnens hass Ele est estah ten ha Noss somos estamos tnemos habemos Voss soes estass tnendes habeis Eles son estan tnen han Preterito perfecto simples fue estive tive houve foste estiveste tiveste houveste foe esteve teve houve fomos estivemos tivemos houvemos fostes estivestes tivestes houvestes foron estiveron tiveron houveron Preterito imperfecto era estava tnia havia eras estavas tnias havias era estava tnia havia eramos estávamos tniamos haviamos ereis estaveis tnieis havieis eron estavan tnian havian Preterito perfecto composto tenho sido tenho estado tenho tnido tenho havido tnens sido tnens estado tnens tnido tnens havido ten sido ten estado ten tnido ten havido tnemos sido tnemos estado tnomos tnido tnomos havido tnerdes sido tnerdes estado tnerdes tnido tnerdes havido tnen sido tnen estado tnen tnido tnen havido Mais que perfecto simples fora estivera tivera houvera foras estiveras tiveras houveras fora estivera tivera houvera foramos estivéramos tivéramos houveramos foreis estivéreis tivereis houvereis foron estiveron tiveron houveron Mais que perfecto composto tnia sido tnia estado tnia tnido tnia havido tnias sido tnias estado tnias tnido tnias havido tnia sido tnia estado tnia tnido tnia havido tniamos sido tniamos estado tniamos tnido tniamos havido tnieis sido tnieis estado tnieis tnido tnieis havido tnian sido tnian estado tnian tnido tnian havido Futuro del presente simples serei estarei tnerei haverei serass estarass tnerass haverass serah estarah tnerah haverah seremos estaremos tneremos haveremos sereis estareis tnereis havereis seran estaran tneran haveran Futuro del preterito simples seria estaria tneria haveria serias estarias tnerias haverias seria estaria tneria haveria seriamos estariamos tneriamos haveriamos serieis estarieis tnerieis haverieis serian estarian tnerian haverian Futuro del preterito composto tneria sido tneria estado tneria tnido tneria havido tnerias sido tnerias estado tnerias tnido tnerias havido tneria sido tneria estado tneria tnido tneria havido tneriamos sido tneriamos estado tneriamos tnido tneriamos havido tnerieis sido tnerieis estado tnerieis tnido tnerieis havido tnerian sido tnerian estado tnerian tnido tnerian havido SUBJUNCTIVO Presente Que eu seja esteja tenha haja Que tu sejas estejas tenhas hajas Que ele seja esteja tenha haja Que noss sejamos estejamos tenhamos hajamos Que voss sejais estejais tenhais hajais Que eles sejan estejan tenhan hajan Imperfecto Se io fosse estivesse tivesse houvesse Se tu fosses estivesses tivesses houvesses Se ele fosse estivesse tivesse houvesse Se noss fossemos estivessemos tivessemos houvessemos Se voss fosseis estivesseis tivesseis houvesseis Se eles fossen estivessen tivessen houvessen Perfecto Que io tenha sido tenha estado tenha tnido tenha havido Que tu tenhas sido tenhas estado tenhas tnido tenhas havido Que ele tenha sido tenha estado tenha tnido tenha havido Que noss tenhamos sido tenhamos estado tenhamos tnido tenhamos havido Que voss tenhais sido tenhais estado tenhais tnido tenhais havido Que eles tenhan sido tenhan estado tenhan tnido tenhan havido Mais-que-perfecto Se io tivesse sido tivesse estado tivesse tnido tivesse havido Se tu tivesses sido tivesses estado tivesses tnido tivesses havido Se ele tivesse sido tivesse estado tivesse tnido tivesse havido Se noss tivessemos sido tivessemos estado tivessemos tnido tivessemos havido Se voss tivesseis sido tivesseis estado tivesseis tnido tivesseis havido Se eles tivessen sido tivessen estado tivessen tnido tivessen havido Futuro simples Se io for estiver tiver houver Se tu fores estiveres tiveres houveres Se ele for estiver tiver houver Se noss formos estivermos tivermos houvermos Se voss fordes estiverdes tiverdes houverdes Se eles foren estiveren tiveren houveren Futuro composto Se io tiver sido tiver estado tiver tnido tiver havido Se tu tiveres sido tiveres estado tiveres tnido tiveres havido Se ele tiver sido tiver estado tiver tnido tiver havido Se noss tiver sido tivermos estado tivermos tnido tivermos havido Se voss tiverdes sido tiverdes estado tiverdes tnido tiverdes havido Se eles tiveren sido tiveren estado tiveren tnido tiveren havido IMPERATIVO Afirmativo seh tu estah tu tnen tu ha tu seja vosted esteja vosted tenha vosted haja vosted sejamos noss estejamos noss tenhamos noss hajamos noss sede voss estai voss tnende voss havei voss sejan vosteds estejan vosteds tenhan vosteds hajan vosteds Negativo Non sejas tu non estejas tu non tenhas tu non hajas tu Non seja vosted non esteja vosted non tenha vosted non haja vosted Non sejamos noss non estejamos noss non tenhamos noss non hajamos noss Non sejais voss non estejais voss non tenhais voss non hajass voss Non sejan vosteds non estejan vosteds non tenhan vosteds non hajan vosteds Infinitivo Impersonal Presente: ser estar tner haver Preterito tner sido tner estado tner tnido tner havido Personal Presente: ser io estar tner haver seres tu estares tneres haveres ser ele estar tner haver sermos noss estarmos tnermos havermos serdes voss estardes tnerdes haverdes seren eles estaren tnerdes haverdes Preterito: io tner sido tner estado tner tnido tner havido tu tneres sido tneres estado tneres tnido tneres havido ele tner sido tner estado tner tnido tner havido noss tnermos sido tnermos estado tnermos tnido tnermos havido voss tnerdes sido tnerdes estado tnerdes tnido tnerdes havido eles tneren sido tneren estado tneren tnido tneren havido Gerundio: Presente: sendo estando tnendo havendo Preterito: tnendo sido tnendo estado tnendo tnido tnendo havido Participio: sido estado tnido havido Obs.: obtner, contner, atner, retner, entretner e otros verbos con la mesma termination conjuga-se como tner. Conjugation dlos verbos regulares Primera conjugation - Andar INDICATIVO SUBJUNCTIVO Simples Composto Simples Composto Presente io ando que io ande tu andas andes ele anda ande noss andamos andemos voss andais andeis eles andan anden Preterito imperfecto io andava se io andasse tu andavas andasses ele andava andasse noss andavamos andassemos voss andaveis andasseis eles andavan andassen Preterito perfecto io andei tenho andado que io tenha andado tu andavas tens andado tenhas andado ele andava ten andado tenha andado noss andavamos tnemos andado tenhamos andado voss andaveis tneis andado tenhais andado eles andavan tenhan andado tenhan andado Preterito mais-que-perfecto io andara tnia andado se io tivesse andado tu andaras tnias andado tivesses andado ele andara tnia andado tivesse andado noss andaramos tniamos andado tivessemos andado voss andareis tnieis andado tivesseis andado eles andaran tnian andado tivessen andado Futuro del presente io andarei tnerei andado se io andar tu andaras tnerass andado andares ele andarah tnerah andado andar noss andaremos tneremos andado andarmos voss andareis tnereis andado andardes eles andaran tneran andado andaren Futuro del preterito io andaria tneria andado se io tiver andado tu andarias tnerias andado tiveres andado ele andaria tneria andado tiver andado noss andariamos tneriamos andado tivermos andado voss andariamos tneriamos andado tivermos andado eles andarian tneriamos andado tiveren andado IMPERATIVO Afirmativo Negativo anda tu non andes ande vosted non ande andemos noss non andemos andai voss nos andeis anden eles non anden INFINITIVO Impersonal Presente: andar Preterito tner andado Personal Presente: andar io andares tu andar ele andarmos noss andardes voss andaren eles Preterito: io tner andado tu tneres andado ele tner andado noss tnermos andado voss tnerdes andado eles tneren andado Gerundio: Presente: andando Preterito: tnendo andado Participio: andado Segunda conjugation - Correr INDICATIVO SUBJUNCTIVO Simples Composto Simples Composto Presente io corro que io corra tu corres corras ele corre corra noss corremos corramos voss correis corrais eles corren corran Preterito imperfecto io corria se io corresse tu corrias corresses ele corria corresse noss corriamos corressemos voss corrieis corresseis eles corrian corressen Preterito perfecto io corri tenho corrido tenha corrido tu correste tens corrido tenhas corrido ele correo ten corrido tenha corrido noss corremos tnemos corrido tenha corrido voss correstes tnais corrido tenhais corrido eles correran tnen corrido tnan corrido Preterito mais-que-perfecto io correra tnia corrido se io tivesse corrido tu correras tnias corrido tivesses corrido ele correra tnia corrido tivesse corrido noss correramos tniamos corrido tivessemos corrido voss correreis tnieis corrido tivesseis corrido eles correran tnian corrido tivessen corrido Futuro do presente io correrei tnerei corrido quando eu correr tu correrass tnerass corrido correres ele correrah tnerah corrido correr noss correremos tneremos corrido corrermos voss correreis tnereis corrido correrdes eles correran tneran corrido eles correren Futuro do preterito io correria tneria corrido quando io tiver corrido tu correrias tnerias corrido tiveres corrido ele correria tneria corrido tiver corrido noss correriamos tneriamos corrido tivermos corrido voss correrieis tnerieis corrido tiverdes corrido eles correrian tnerian corrido tiveren corrido IMPERATIVO Afirmativo Negativo corre tu non corras corra vosted non corra corramos noss non corramos correi voss nos corrais corran eles non corran INFINITIVO Impersonal Presente: correr Preterito tner corrido Personal Presente: correr io correres tu correr ele corrermos noss correrdes voss correren eles Preterito: io tner corrido tu tneres corrido ele tner corrido noss tnermos corrido voss tnerdes corrido eles tneren corrido Gerundio: Presente: correndo Preterito: tnendo corrido Participio: corrido ************************************************************** Segunda conjugation - Partir INDICATIVO SUBJUNCTIVO Simples Composto Simples Composto Presente io parto que io parta tu partes partas ele parte parta noss partimos partamos voss partis partais eles parten partan Preterito imperfecto io partia se io partisse tu partias partisses ele partia partisse noss partiamos partissemos voss partieis partisseis eles partian partissen Preterito perfecto io parti tenho partido tenha partido tu partiste tens partido tenhas partido ele partio ten partido tenha partido noss partimos tnemos partido tenha partido voss partistes tnais partido tenhais partido eles partiran tnen partido tnan partido Preterito mais-que-perfecto io partira tnia partido se io tivesse partido tu partiras tnias partido tivesses partido ele partira tnia partido tivesse partido noss partiramos tniamos partido tivessemos partido voss partireis tnieis partido tivesseis partido eles partiran tnian partido tivessen partido Futuro do presente io partirei tnerei partido quando eu partir tu partirass tnerass partido partires ele partirah tnerah partido partir noss partiremos tneremos partido partirmos voss partireis tnereis partido partirdes eles partiran tneran partido eles partiren Futuro do preterito io partiria tneria partido quando io tiver partido tu partirias tnerias partido tiveres partido ele partiria tneria partido tiver partido noss partiriamos tneriamos partido tivermos partido voss partirieis tnerieis partido tiverdes partido eles partirian tnerian partido tiveren partido IMPERATIVO Afirmativo Negativo parte tu non partas parta vosted non parta partamos noss non partamos parti voss non partais partan eles non partan INFINITIVO Impersonal Presente: partir Preterito tner partido Personal Presente: partir io partires tu partir ele partirmos noss partirdes voss partiren eles Preterito: io tner partido tu tneres partido ele tner partido noss tnermos partido voss tnerdes partido eles tneren partido Gerundio: Presente: partindo Preterito: tnendo partido Participio: partido ************************************************************** Voz passiva analitica - Conjugation del verbo lhamar INDICATIVO SUBJUNCTIVO Simples Composto Simples Composto Presente io sou lhamado que io seja lhamado tu ers lhamado sejas lhamado ele est lhamado seja lhamado noss somos lhamados sejamos lhamados voss soes lhamados sejais lhamados eles son lhamados sejan lhamados Preterito imperfecto io era lhamado se io fosse lhamado tu eras lhamado se tu fosses lhamado ele era lhamado se ele fosse lhamado noss eramos lhamados se noss fossemos lhamados voss ereis lhamados se voss fossemos lhamados eles eron lhamados se eles fossen lhamados Preterito perfecto io fue lhamado tenho sido lhamado que io tenha sido lhamado tu foste lhamado tens sido lhamado tenhas sido lhamado ele foe lhamado ten sido lhamado tenha sido lhamado noss fomos lhamados tnemos sido lhamado tenhamos sido lhamados voss fostes lhamados tneis sido lhamados tenhais sido lhamados eles foron lhamados tenhan sido lhamados tenhan sido lhamados Preterito mais-que-perfecto io fora lhamado tnia sido lhamado se io tivesse sido lhamado tu foras lhamado tnias sido lhamado tivesses sido lhamado ele fora lhamado tnia sido lhamado tivesse sido lhamado noss foramos lhamados tniamos sido lhamados tivessemos sido lhamados voss foreis lhamados tniamos sido lhamados tivesseis sido lhamados eles foron lhamados tnian sido lhamados tivessen sido lhamados Futuro do presente io serei lhamado tnerei sido lh. quando io for lh. quando io tiver sido lh. tu serass lhamado tnerass sido lh. fores lh. tiveres sido lh. ele serah lhamado tnerah sido lh. for lh. tiver sido lh. noss seremos lh. tneremos sido lh. formos lh. tivermos sido lh. voss sereis lh. tnereis sido lh. fordes lh. tiverdes sido lh. eles seran lh. tneran sido lh. foren lh. tiverns sido lh. Futuro do preterito io seria lhamado tneria sido lhamado tu serias lhamado nerias sido lhamado ele seria lhamado neria sido lhamado noss seriamos lhamados tneriamos sido lhamados voss seriamos lhamados tneriamos sido lhamados eles serian lhamados tneriamos sido lhamados IMPERATIVO Afirmativo Negativo seh tu lhamado non sejas tu lhamado seja ele lhamado on seja ele lhamado sejamos noss lhamados non sejamos noss lhamados sede voss lhamados non sejais voss lhamados sejan eles lhamados non sejan eles lhamados INFINITIVO Impersonal Presente: ser lhamado Preterito tner sido lhamado Personal Presente: ser io lhamado seres tu lhamado ser ele lhamado sermos noss lhamados serdes voss lhamados seren eles lhamados Preterito: io tner sido lhamado tu tneres sido lhamado ele tner sido lhamado noss tnermos sido lhamados voss tnerdes sido lhamados eles tneren sido lhamados Gerundio: Presente: sendo lhamado Preterito: tnendo sido lhamado Participio: sido lhamado Obs.: El verbo 'ponr', cuja forma antiga est 'poner', est verbo dla segunda conjugation. Conjugation de verbo irregular - verbo aguar Indicativo presente: aguho, aguhas, aguha, aguhamos, aguhais, aguhan. Imperfecto: aguhava, aguhavas, aguhava, aguhavamos, aguhaveis, aguhavan. Perfecto: aguhei, aguhaste, aguhou, aguhamos, aguhastes, aguharon. Subjunctivo presente: aguhe, aguhes, aguhe, aguhemos, aguheis, aguhen. Conjugation de verbo irregular - verbo abstner-se Indicativo presente: abstenho-me, absten-te, absten-se, abstnemo-nos, abstnende-vos, abstnen-se. Imperfecto: abstnia-me, abstnias-te, abstnia-se, ... Perfecto: abstive-me, abstiveste-te, ... Mais-que-perfecto: abstivera-me, abstiveste-te, ... Futuro del presente: abstner-me-ei, abstner-te-ass, ... Futuro del preterito: abstner-me-ia, abstner-te-ias, ... Modo Imperativo: abstnen-te, abstenha-se, abstenhamo-nos, abstnende-vos, abstenhan-se. Subjunctivo presente: que io me abstenha, que tu te abstenhas, ... Subjunctivo imperfecto: se io me abstivesse, se tu te abstivesses, ... Subjunctivo futuro: quando io me abstiver, quando tu te abstiveres, ... Gerundio: abstendo-se. Participio: abstido. ADVERBIO Adberbio est una palabra que modifica el verbo, el adjectivo e el proprio adverbio. Los adverbios son dlos seguintes tipos: 1. de afirmation: sin, decerto, ... 2. de duvda: talvez, quizsass, ... 3. de intensidade: muit, muito, poco, assaz, ... 4. de lugar: abaxo, acah, alih, ca, ... 5. de modo: ben, assi, devagar, como, certamente, ... (e todos los terminados in 'mente') 6. de nagation: non, nunca, ... 7. de tempo: hac-hora, hoj, despoes, ... Adverbio interrogativo: son palabras usadas nlas interrogations: onde? aonde? donde? quanto? como? por que?. Eemplos: onde estass? quando lhegarass? Locutions adverbials: a las claras, a la toa, a las pressas, a las vezes (ou 'a vezes'), al acaso, de proposito, in breve, por fora, sin duvda, por un triz, ... Grao dlos adverbios: muitos adverbios admiten variation de grao, conforme vemos abaxo: Comparativo de - inferioridad: menos perto que, menos directamente que, ... - igualdad: tan abaixo que, tan certamente que, ... - superioridad: - analitico: mais perto que, mais decididamente que, ... - sintetico: mellor que, pior que, ... Superlativo absoluto: - analitico: muit perto, muit acertadamentte, ... - sintetico: pertissimo, optimamente, ... Obs.: 1) muitos adverbios non estan classificados nlos casos acima: eis, exclusive, sobretudo, aliass, ... 2) in does adverbios terminados in mente, unidos por 'ou' ou 'e', el primero fica con el sufixo: fhalou calma e pausadamente. PREPOSITION Preposition est una palabra variable que relaciona duas otras palabras entre si: a, ante, aposs, adte, de, desde, in, entre, para, per, por, perante, por, sen, sob, sobre, trass. Exemplos: O carro de andreh, o cafeh con lecte, pe ante pe. Palabras de otras classes gramaticals funcionan a las vezes como prepositions. Son las prepositions accidentals: conforme, durante, segundo, como, mediante, etc. Locutions prepositivas: son expressions formadas, in genral, por una locution adverbial e una preposition. Exemplos: acima de, a fin de, alen de, apesar de, atrass de, juncto a, embaxo de, in face de, de acordo con, non obstante, para con, a despecto de, devido a, etc. Obs.: Las prepositions 'de', 'in' e 'per' poden combinar-se con artigos ou otras prepositions: de+el = del, de+ele = dele, de+este = deste, de+isto = disto, in+el = nel, in+un = nun, per+la = perla. CONJUNCTION Conjunction est una palabra invariable que liga orations ou termos dla oration. Las conjunctions dividen-se in coordenativas e subordinativas. Las conjucntions coordenativas concatenan una oration a la otra, mas sen fhazer una dependente dla otra. Son de cinco tipos las conjuctions coordenativas: 1) Aditivas: e, nen, ben como, mas, tamben, mas aind, senon tamben, como tamben. 2) Adversativas: mas, poren, todabia, contudo, apesar disso, senon, nel entanto, entretanto. 3) Alternativas: ou, ou... ou, ja.. ja, quer... quer, seja... seja, ora... ora, talvez... talvez. 4) Conslusivas: logo, portanto, pois, por conseguinte, por isso. 5) Explicativas: porque, portanto, pois, que. Alguns exemplos: Conclusiva: Estah lhovendo, logo non irei hoj. Adversativa: Estudei muito, apesar disso tirei nota baxa. Alternativa: Io te visitarei, quer lhova, quer fazsa sol. Las conjunctions subordinativas tornan una oration dependente de otra. Elas abrangen dez tipos: 1) Causals: porque, poes, como , que, visto que, porquanto, desde que, una vez que. 2) Comparativas: como, tal como, tal qual, mais que, menos que, tanto quanto, que nen. 3) Concessivas: inbohora, conquanto, aind que, mesmo que, que, posto que, por mais que, por menos que, por muito que, se ben que, in que, nen que, dado que, sen que. 4) Condicionals: se, caso, contanto que, desde que, salvo se, sen que, a non ser que, a menos que, dado que. 5) Conformativas: como, conforme, segundo, consoante. 6) Consecutivas: tal que, tanto que, de sorte que, de modo que, de forma que, de manera que, sen que. 7) Finals: para que, a fin de que, porque, que. 8) Proporcionals: a la proportion que, al medida que. 9) Temporals: quando, enquanto, logo que, mal, sempre que, assin que, desde que, antes que, despoes que, adte que, hac-hora que. 10) Integrantes: que, se. Alguns exemplos: Causal: Fue mal nel exame porque non estudei. Comparativa: Ele escreve como le: muito mal. Condicional: Non me importo que viajes, desde que dess noticias. Final: Estuda bastante para que non esquezsas el contenudo. Integrante: Entenderass que la vida est curta. INTERJECTION Interjection est una palabra que exprime una emotion. Los sentimentos expressos por interjection poden ser de: Exclamation: viva! bravo! Dlor: ai! ui! ah! oh! meo Deus! Advertencia: atention! Cuidado! pare! devagar! olla la! Surpresa: ah! oh! oh! ceos! que! puxa! Desagrado: irra! arre! apre! ora! Animation: eia! coragen! sus! avante! forzsa! Aplauso: bravo! apoiado! bis! optimo! muit ben! Desaprobation: qual! poes sin! qual que! Alegria: ah! oh! eh! viva! Desapontamento: ue! uai! Alivio: ufa! arre! Apelo: oh! alo! socorro! psio! eh! valla-me Deus! Afugentamento: sae! fora! passa! rua! Desejo: oxalah! tomara! quera Deus! quen dera! Indignation: fora! abaxo! Assentimento: claro! pudera! poes non! optimo! Silencio: psio! caluda! silencio! Saudation: ave! salve! adeos! bon dia! adte logo! Medo: ah! ui! Deculpa: perdon! Pena: oh! que pena! Locutions interjectivas: son expressions que tnen el papel de interjections. Exemplos: Ai meo Deus! Ai de min! Alto la! Helass! Oh de casa! Santa paciencia! Cap. 3 - SINTAXE Termos dla oration La oration est formada por termos essencials, e pode contar con termos integrantes e termos acessorios. Termos essencials: - sujeito - predicado Termos integrantes: - complemento verbal - objecto directo - objecto indirecto - complemento nominal - agente dla passiva Termos acessórios: - adjuncto adnominal - adjuncto adverbial - aposto Obs.: el vocativo (oh, eh, amigos, rapazes, etc.) non fhaz parte dla oration. Sujecto: El sujecto est una parte dla oration que ten por nucleo un substantivo, ou expression substantivada, ou un pronome. Tipos de sujecto: Sujecto: - simples (de un sol nucleo): el condor passa. - composto (de does ou mais nucleos): hombren e macaco son primatas. - indeterminado (sen agente expresso): andaron contando mentiras. - expresso (con agente indicado): tu serass contratado. - oculto (subentendido): viajarass amanan. - agente (author dla action nla voz activa): ele corre demais. - paciente (sofre la action indicada): Pedro foe visto perlo vendedor. Obs.: Existen orations sen sujecto. Son construhidas con verbos impersonals nla 3a persona del singular. Exemplos: Choveo hoj cedo. Ha laranjeras nel pomar. Fhaz tempo que non jogo bola. Predicado: Predicado est toda la parte dla oration que non est sujecto. Ha tress tipos: Predicado: - nominal ou predicativo del sujecto - verbal - verbo-nominal El predicado nominal ten por nucleo un nome, ligado al sujecto por un verbo de ligation: Andreh estah vello. El ceo est azul. El predicado verbal tenpor nucleo un verbo, acompanado a las vezes de un complemento: La creancia lhorou. Maria salio de casa. El predicado verbo-nominal ten por nucleos un verbo e un nome. Se el verbo non ten complemento, el nome est predicativo del sujecto. Se ten complemento, el nome est dito predicativo del objecto. Exemplos: El hombren caminava cabisbaxo (cabisbaxo est predicativo del sujecto). Johan julgou Ana desenvolta (desenvolta est predicativo del objecto). Predication verbal: Predication verbal est el modo como el verbo forma el predicado. Pode haver predication completa ou predication incompleta. Predication: - completa: verbo intransitivo - incompleta: - verbo transitivo directo - verbo transitivo indirecto - verbo bitransitivo - verbo transobjectivo - verbo de ligation Verbos transitivos son los que non peden complemento: Las cigarras cantan. Suas mans tremen. Las aguas del rio corrian suavemente. Verbos transitivos directos son los que peden como complemento un objecto directo: Antonio envernizou la cadera. Eles compraron sorvetes. Verbos transitivos indirectos son los que peden como complemento un objecto indirecto: Fhillos deben obedecer a los paes. Paguei perlo ingresso. Assista al espectaculo. Verbos bitransitivos son los que peden objecto directo e objecto indirecto: Mario do una moneda al menino. Perdona-nos nossas fallas. Verbos transobjectivos son los que exigen predicativo del objecto: Dexe los pratos limpos. Fhizeron dele gato e sapato. La education lo fhez honesto. Trazia la face rubra. Verbo de ligation son los que unen el sujecto a un predicativo: La agua est incolor. El poblo estah mais consciente. El mar parece calmo. Anita anda tensa. Antonio tornou-se padre. Tiago permaneceo imoble. El millo virou pipoca. Joseph sallio ileso. Los meninos continuan agressivos. El sol ia muit calente. TERMOS INTEGRANTES DLA ORATION Termos integrantes: - Complemento verbal: - objecto directo - objecto indirecto - Complemento nominal - Agente dla passiva Objecto directo est el complemento dlos verbos transitivos directos, las quals non exigen preposition. Preciso ganar dinero. Meo fhillo comprou un brinquedo. Protegeremos la fauna e la flora. Este est el libro que io mencionei. Objecto directo preposicionado: Una preposition pode preceder el objecto directo, lo que ocorre quando: a) el objecto est nome personativo: Los crentes aman a Deus. b) por enfase: A este noss preferimos. c) por ser un pronome: non comprehendemos a vosteds. d) est el numeral ambos: Noss dispensamos a ambos. e) para evitar ambiguidad: Al cansazso vence el animo. Objecto indirecto est el complemento dlos verbos transitivos indirectos ou bitransitivos, los quals son acompanados de preposition. Nlos objectos indirectos la preposition pode estar expressa ou ser apenas implicita, mas nunca inexistente. Con verbos transitivos directos: Assisti a una pezsa de theatro. Recorri a meo pae. Gosto de abacaxih. Respondi a los seos apelos. Ele le perdonarah. Complemento nominal est una expression que completa o sentido de un substantivo, un adverbio ou un adjectivo e ven sempre regido de preposition. Ele sente-se apto para la tarefha. Foe fhecto un acordo con los estrangeros. Estamos confiantes nla victoria. Trazia una incurable idea de vinganzsa. Ninguen abala nostra fe in Deus. Isto est proprio de gente preguizsosa. Agente dla passiva est el complemento de un verbo nla voz passiva. Ven regido perla preposition por e, a las vezes, perla preposition de. Abilio foe atropelado perlo caminon. Marcos est estimado perlos colegas. Sua pericia era conoecida de todos. El agente dla passiva est la expression que, nla voz activa, actua como sujecto e pode ser un substantivo ou un pronome. TERMOS ACCESSORIOS DLA ORATION Los termos accessorios dla oration serven para explicitar el sentido dlos substantivos ou exprimir alguna circunstancia. Adjuncto adnominal est la palabra que qualifica ou especifica el substantivo. Pode ser expresso por adjectivos, artigos, pronomes adjectivos, numerals ou locutions adjectivas. Comprei una casa de campo. El soldado prendeo tress homens. Bebemos agua dla montana. Aquele est un rapaz sen conserto. Adjuncto adverbial est la palabra que exprime circunstancia ou modifica el significado del verbo, adjectivo ou adverbio. Est expresso por adverbio ou por locutions adverbials. Mariana escrebe ben. Tente ser menos tagarela. A lesma anda devagar. Theresa reside in Porto Alegre. A las vezes pego resfriado. Ele cometeo el erro por descuido. Noss lhegaremos de carro. Luiss irah con la namorada. Aposto est una palabra ou expression explicativa intercalada nla oration. Napoleon, imperador dla Francia, nasceo nla Corsega. El apostolo trahidor, Judas Iscariotes, cometeo suicidio. Libertados dla prison, los rebeldes voltaron a la selva. El deputado arrivista, esse non me convence. Tenho sol una fonte de renda: a de meo emprego. La population mais humilde, isto est, la pobreza, precisa de atention. Vocativo est la expression con que lhamamos alguen. Non se dispersen, meninos! Los anos dla mocidade, rapazes, non voltan mais. Io conoezso tuas intentions, oh ingrata. Non te aflijas, oh mia pequena. Obs.: El vocativo non pertence al sujecto nen al predicado. PERIODO COMPOSTO Un periodo composto constitue-se de duas ou mais orations, sendo estas orations coordenadas ou orations subordinadas e principals. Podemos tner, portanto, periodo composto por coordenation ou periodo composto por subordination. Nlos periodos compostos por subordination tnen-se las orations principals e las orations subordinadas. Las orations coordenadas poden ser sindeticas ou assindeticas. Sintedicas: ligadas por conjunctions coordenativas: Eles dizen e fhazen. Assindeticas: sen conectivos que as liguen: Eles corren, gritan, assovian. Las orations coordenadas sindeticas poden ser aditivas, adversativas, alternativas, conclusivas ou explicativas. Orations coordenadas - assindeticas - sindeticas - aditivas: con e, nen, e nen - adversativas: con mas, entretanto, contudo, poren - alternativas: con ou - ou, ora - ora, ja - ja - conclusivas: con logo, poes, portanto, daih - explicativas: con que, porque, porquanto, poes. Exemplos: Aditivas: El amor est cego e la passion est loca. Personas educadas non vaian nen fhazen algazarra. Adversativas: Anda con ped firme, mas tomando cuidado. Fhaze toda la lizson, contudo non dexa de descansar. Ele ten cinquenta anos, poren parece muit joven. Alternativas: Fhable hac-hora, ou cale-se para sempre. Ora lhove, ora fhaz frio. Ja completa seis anos, ja vae el menino ala escola. Conclusivas: El carro electrico non polue, logo deveria ser adoptado. NAsceste neste pahis, portanto deves amar-lo. Explicativas: Va andando nla frente, que io irei mais tarde. El rapaz parecia mudo, poes nada dizia. Non vamos desistir jamais, porque somos fortes. Orations coordenadas assindeticas: Las orations coordenadas assindeticas separan-se por virgula, pondo-e-virgula ou does pontos. Exemplos: Estou feliz, como pocas vezes estive. Non corra; el mundo est sol este. Orations subordinadas: Oration - principal - subordinada - substantivas - subjectivas - objectivas directas - objectivas indirectas - predicativas - predicativas - completivas nominals - apositivas - agentes dla passiva - adjectivas - explicativas - restrictivas - adverbials - causals - comparativas - concessivas - condicionals - conformativas - consecutivas - finals - proporcionals - temporals - modals Oration principal Oration principal est aquela que subordina una otra. Exemplo: Io espero que venhas amanan. Oration intercalada Ha orations que non son principals nen subordinadas, sen coordenadas, mas que apenas participan marginalmente dla frase. Son lhamadas orations intercaladas. Exemplo: Este governador - comentan - non honra el mandato. Orations subordinadas substantivas: tnen valor de substantivo. Exemplos: Io espero que entendas (objectiva directa). ("que entendas" vale por "ten entendimento") Est importante que comparezsas (subjectiva). Darei atention a quen merece (objectiva indirecta). De facto, el prefecto est lo que aparenta (predicativa). Ele estah apto para exercer el cargo (completiva nominal). Natalia foe vista perlos que passavan (agente dla passiva). Sol espero de ti una cosa: que estudes bastante (apositiva). Orations subordinadas adjectivas: tnen valor e function de adjectivo. Poden ser de does tipos: explicativas (explican el termo precedente) ou restrictivas (limitan la signification del termo precedente). Los ricos, que poden comprar muito, lhoran poco (explicativa). Ha cosas que non se dizen in publico (restrictiva). Orations subordinadas adverbials: tnen function de adjunctos adverbials e, a la exception dlas subordinativas integrantes, introduzen-se perlas conjunction subordinativas, que le dan la classification. Faltarei hoj, porque estou dolente (causal). Senna corria mais que Prost (corria) (comparativa). Faremos el exame, mesmo que tenhamos de pagar (concessiva). Podes assisir al video, contanto que acordes cedo amanan (condicional). Fhiz tudo certo, conforme prometi (conformativa). Fhaz muito calor, de sorte que un sorvete virah ben (consecutiva). Estuda bastante para que possas tirar nota alta (final). Quanto mais gritamos, mais dole la garganta (proporcional). Todos lo adoravan, enquanto tnia dinero (temporal). La terass tudo ala man, sen que tenhas de pagar nada (modal). Io irei solzino, ja que non queres ir (causal). Parou estatico, como se estivesse hipnotizado (comparativa). Passaremos sen alarde, por mais que los canes ladren (concessiva). Non passarass nel exame, sen que estudes muito (condicional). Vamos nos encontrar alas onze horas, segundo combinamos (conformativa). Tanto ela se entristecia, que parecia dolente (consecutiva). Forneci-les animo, a fin de que traballasen mais (final). Pediran-nos non ficassemos tristes (final, con elipse). Ala proportion que andamos, ficamos mais cansados (proporcional). Podes comprar lo que quiseres, hac-hora que tens dinero (temporal). Salio in silencio, sen que ninguen visse (modal). Orations adverbials locativos tnen function de adjuncto adverbial de lugar e inicia-se perla palabra onde. Continuo aqui, onde me dexaron. Depoes io irei aonde queres. Orations reduzidas Las orations reduzidas tnen el verbo nla forma nominal, seja infinitivo, gerundio ou participio. Estas orations poden ser subordinadas - substantivas, adjectivas ou adverbials - ou coordenadas. Passamos sen ser vistos (i. e., sen que nos vissen). Traballando muito, irass longe (i. e., se traballares muito). Penso ser util nel caso (i. e., que sou util nel caso). Este est el caso comentado por todos (i. e., que todos comentaron). Orations reduzidas fixas: non se achan equivalentes con uso de conjunctions. Quero salir daqui. Debes ler este libro. Tens possibilidades de ganar dinero. SINTAXE DE CONCORDANCIA Las palabras que dependen de otras tnen suas formas harmonizadas segundo los principios dla concordancia nominal e dla concordancia verbal. Concordancia nominal Adjectivo con substantivo: concordancia de genero e numero. Exemplos: Un rio profundo encerra altos perigos. Ele ten manias e gostos proprios (concordancia con el substantivo mais proximo). Seo pae e sua maen son altos (adjectivo predicativo). Vostra Majestade est ilustrado (concordancia con el sexo dla persona). "Agua de melissa est muit bon" - Machado de Assis (concordancia con la idea). La agua dla serra est muit bona (concordancia con la palabra). Estavan mollados de lhuva el capitan e seu guarda-costas (predicativo con objecto). Pronome con substantivo: concordancia de genero e numero. Exemplos: El menino pegou las uvas e comeo-las. La bandera e el hino, eo los respecto muito. El corpo e la alma son fhectos un para el otro (concordancia con un e otro). Concordancia verbal La concordancia verbal verifica-se nun numero muit grande de situations, in que se deben levar in conta las diversas formas del sujecto dla oration. Exemplos: Noss, los amantes dla paz, insistiremos nlos acordos (sujecto simples). Johan e Maria escaparon dla vella ma (sujecto composto). Dali subia muita fumazsa e tamben fuligen (concordancia con el substantivo mais proximo). Io e ela somos hermans (personas distinctas). Corinthians ou Santos ganarah ("ou" exclusivo). Carlos ou Frederico aprontaron esta confusion ("ou" non-exclusivo). Io con mais does colegas terminamos el traballo ("con" leva al plural). Naquela porta estava Johan con la muller e los fhillos (enfase nel primero sujecto, vindo el verbo antes). Nen io nen tu concordaremos con eles ("nen" leva al plural). Non fhiz io nen tu otra cosa (enfase nel primero sujecto e verbo anteposto). Tanto Andreh como Ana estavan corretos (union por "como"). Non sol io, mas tamben tu debemos estudar isto (union por "mas"). Festas, jogos, passatempos, tudo isto atrai el joven (concordancia con "tudo"). Oro, riqueza, gloria, nada disto importava mais (concordancia con "nada"). El enxame de abellas atacou-lo (substantivo colectivo). La maioria dlos albaneses estava pobre (concordancia con "maioria"). La maioria dlos albaneses estavan pobres (concordancia con "albaneses"). Un e otro sabia disto (concordancia con "otro"). Un e otro sabian disto (concordancia con "un e otro"). Un ou otro pode continuar aqui (verbo sempre nel singular). Ele est un dlos que abandonaron el barco (plural, mas non-obligatorio). Mais de un ja passou por aqui (verbo nel singular). Mais de un deles perderon el assento (concordancia con "eles"). Alguns de noss conoescen estas cosas (concordancia con "alguns"). Alguns de noss conoescemos estas cosas (concordancia con "noss"). Soes voss quen afirma isto (concordancia con el pronome "quen"). Io fue el primero que vio isto (concordancia con el pronome "que"). Sou io quen pretendo pagar la conta (concordancia enfatica con "io"). V. Exa. sabe dlo que fhabla (concordancia con la 3ª persona). Palmas est la capital de Tocantins (concordancia con la idea de cidade). Los Estados Unidos son el pahis dlos negocios (concordancia nel plural). Espumas Flutuantes est obra de Castro Alves (concordancia con la idea del titulo). Aqui venden-se ferramentas (concordancia del verbo apassivado). Ja non se fhazen mais destes produtos (concordancia de verbo impersonal). Havia anos que ele non nos visitava (concordancia de verbo impersonal). Lhoveo demais onten (verbo impersonal de sentido meteorologico). Fhaz muitos dias que estou aqui (concordancia de verbo impersonal). Era una vez tress porquinhos (verbo ser con sentido de haver). Lhovian tomates nel palco (verbo lhover non-impersonal). Debe haver muitas reclamations (verbo auxiliar de verbo impersonal). Verbo ser: Isto son aleivosias (concordancia con el predicativo, por causa del pronome "isto"). Tudo son rosas agora (idem, por causa del "tudo"). Lo que conta son las verdades (idem, por causa del pronome "lo"). (Obs.: existen exemplos de concordancia con el sujecto.) La causa foron las desavenzsas (sujecto como cosa e predicativo nel plural). La maioria son lectores (idem, para sujecto de sentido colectivol). Maria est alegrias multiplas (sujecto como persona e predicativo nel plural). El preferido dla governadora ers tu (predicativo como pronome personal). Does dolares est muit poco (sujecto como quantidade, concordancia con "muit"). Cinco anos est menos dlo que pensei (quantidade e concordancia con "menos"). Cen gramas est mais dlo que pedi (quantidade e concordancia con "mais"). Ja son dez horas (quantidade e verbo impersonal). Daqui a la cidade son vinte quilometros (quantidade e verbo impersonal). Hoj son oito de abril (quantidade e verbo impersonal). Hoj est oito de abril ("Hoj est dia... ). Noss est que sabemos destas cosas (expression de realce "est que"). Verbo haver: Hajan vista los estragos causados (objeto directo: "vista"). Haja vista los estragos causados (construction alternativa ala anterior). Otros verbos: Dava cinco horas el meo relogio (concordancia con "relogio"). Davan sete horas in meo relogio (concordancia con "horas"). Bateron seis horas nel relogio dla Iglesia (concordancia con "horas"). Las mulleres parecian lhorar (concordancia con "mulleres"). Ve-se desabaren las constructions pobres ("ve-se" como oration principal). Vehen-se desabar las constructions pobres (concordancia con "constructions"). SINTAXE DE REGENCIA Las orations costuman componr-se de termos regentes e termos regidos. Los termos regentes poden ser substantivos (regencia nominal) ou verbos (regencia verbal) e los termos regidos son seus complementos. Estes poden ser complementos nominals, adjunctos nominals, adjunctos adverbials, objectos directos, objectos indirectos, agentes dla passiva ou orations subordinadas. Nla maioria dlos casos la relation entre termos regentes e termos regidos estabelece-se por meio de prepositions ou de conectivos. Exemplos: Ele non ten amor als fhillos (complemento nominal). Los does gostavan de min (objecto indirecto). Pedro reside in San Paulo (adjuncto adverbial). Ele vestia una calzsa de algodon (adjuncto adnominal). Isto foe fhecho por min (agente dla passiva). Io lo vejo quando ele sale (osation subordinada adverbial). Estes son barullos que irritan (oration subordinada adjectiva). Los malos non aman a Deus (pbjecto directo preposicionado). Engoli duas pilulas (objecto directo, regencia sen preposition). Alguns casos de regencia nominal: afable con, para con alleno a, de amor a, de, por ansioso por, para, de aversion a, para, por bon a, de, in para conforme a, con contente con, de, in, por curioso de, por desprezo a, de, por devotion a, de, por duvda acerca de, de, in, sobre facil a, de, para feliz con, de, in, por hostil a, para con juncto a, de proximo a, de respecto a, con, de, para con, por suspecto a, de ultimo a, de, in union a, con, entre vizino a, con, de zonzo de, por Alguns casos de regencia verbal: Abdicar de, in (pode ser transitivo directo) Ansiar por (pode ser transitivo directo) Aspirar a (nel sentido de sorver est transitivo directo) Assistir a, in (nel sentido de ajudar est transitivo directo) Obs.: assistir in significa residir in. Lhamar por, a, de (pode ser transitivo directo) Custar a (preferencialmente sin preposition) Ensinar a (isto est, alguna cosa a) Esquecer-se de (exemplos: esqueci-me disso; esqueci isso) Informar a, de, sobre (pode ser transitivo directo) Implicar con (implicar in significa indiciado in; nel sentido de resultar in, est transitivo directo) Namorar por (exemplo: namorar por correspondencia; non ha namorar con) Obedecer a (mesmo como transitivo indirecto admite voz passiva) Perdonar a (isto est, perdonar algo a alguen) Precisar de (transitivo directo in oration reduzida de infinitivo: preciso correr) Preferir a (i. e., preferir tal a qual; non existe preferir del que) Presidir a (pode ser transitivo directo) Prevenir a, de, contra, para (i. e., prevenir alquen de) Proceder a, de (pode ser transitivo directo) Querer a (est mais comun como transitivo directo) Subir a, in, por (pode ser transitivo directo) Traduzir in, para (i. e., traduzir algo para) Usufruir de (i. e., usufruir algo de) Visar a (est transitivo directo nlos sentidos de alvejar ou dar visto in) SINTAXE DE COLOCATION La position dla palabra nla phrase obedece als seguintes criterios: A) ritmo B) clareza C) euphonia D) enphase Nla lingua romanica, ordinariamente, los pronomes possessivos anteponen-se als adjectivos e posponen-se als substantivos, mas poden tner suas positions trocadas de acordo con las conveniencias. Exemplos: Normal Por enphase mia vida vida mia hombren feliz feliz hombren teo retrato retrato teo casa triste triste casa Ha adjectivos que mudan de significado conforme venan antes ou depoes del substantivo: menina pobre ................... pobre menina atleta grande .................. grande atleta Las conjunctions son in genral colocadas nel inicio dlas orations subordinadas, mas quando ser trata de poren e entretanto, elas ven, de preferencia, nel meio dla oration: Io conoezso poren teos propositos. Ele sabia entretanto dlos perigos que corria. Nada impede que elas venan nel final dla oration: Ela lo admiraba, entretanto. Position del sujecto: El sujecto est ordinariamente anteposto al verbo, mas in certos casos ele ven posposto. Exemplos: Terminada la prova, levantei-me (oration reduzida de participio). Passando esta phase, pretendo viajar (oration reduzida de gerundio). Onde estah teo hermano? (oration interrogativa). Quisera io ser mais joven (oration imprecativa). Como est grande este pahis (oration exclamativa). Compara-lo tu mesmo (oration imperativa). Est lo que io tnia a dizer - concluio ele (oration interferente). Fizeron-se muitas observations (voz passiva pronominal). Antecipation de termos: Muitas vezes, por question de emphase, antecipamos un termo que ordinariamente viria posposto. Exemplos: Meo somnio dizes que est van (sujecto dla oration subordinada). Las creancias io las quero nla escola (objecto directo). Als mestres ele diz que obedece (objecto indirecto). Dolentes estan todos eles (predicativo del sujecto). Estaban estragadas las frutas que ele comprou (verbo dla oracion subordinada). Colocation dlas orations subordinadas: Dentro del periodo, las orations subordinadas substantivas, adjectivas e objectivas son ordinariamente pospostas. Las objectivas iniciadas perla conjunction se ven muitas vezes antepostas. Las orations subordinadas adverbials non ten lugar privilegiado, podendo vir in qualquer position. Exemplos: Se io soubesse disso, non tneria vindo. Io estaba nla calzsada quando ele lhegou. Depoes dla tempestade ven la bonanzsa. Colocation dlos pronomes obliquos atonos: De acordo con la position del pronome atono in relation al verbo, las colocations pronominals denominan-se: a) proclise - pronome antes del verbo; b) mesoclise - pronome intercalado al verbo; c) enclise - pronome posposto al verbo. Proclise Ordinariamente, la colocation serah proclitica in situation in que haja palabras que atraian el pronome para antes del verbo. La palabra que, por exemplo, nla maioria de suas functions gramaticals, atrae el pronome atono. Las palabras que exercen tal atration son: a) pronomes relativos: Ha factros que me dexan esperanzsoso. b) conjunctions subordinativas: Fharei aquilo que me pedes. Levanta, quando io te lhamar. c) las de sentido negativo: Nunca le digas tals cosas. Non me acordes muit cedo. d) muitos adverbios: Io sempre me preocupo con isto. Aqui se fhaz, aqui se paga. Ja me convenci. (Obs.: con pausa nel adverbio, ven la enclise: mesmo aqui, sinto-me sufocado.) e) Varios pronomes indefinidos: Todos lo obedecen. Non sei con quen me entenderei. f) Palabras que inician orations interrogativas: Quen me responde isto? Por que me ignoras? g) Palabras que indican orations exclamativas: Quanto me custa tal ato! Quen me dera! Como nos divertimos! Obs.: De acordo con el costume hispanico, la proclise est admitida in quase todas las situations, inclusive nel inicio dlas phrases. Mesoclise La colocation mesoclitica, para los casos in que non haja exigencia de proclise, ocorre nel uso dlos tempos futuro del presente e futuro del preterito, non sendo admitida la enclise nestas situations. Exemplos: Poder-se-ia pensar assin. Deste modo, la population compreender-lo-ia. Abstner-me-ei de fhalar sobre el assunto. Enclise Usa-se el pronome enclitico nlos seguintes casos: a) In periodos iniciados por verbo que non estejan nel futuro. Custa-me acreditar. Vae-se la ultima oportunidade. Passo-le la vez de fhalar. b) In orations imperativas afirmativas: Libra-te destes costumbres. Senor dlos Ceos, socorrei-me! c) In orations reduzidas de gerundio: Bejando-le las faces, comezsou a fhalar-le. Ele veio adte min, bajulando-me. d) Junto a infinito non-flexionado precedido dla preposition a: Estaban a irritar-lo. Non voltarei a fhazer-lo. Obs.: Con el infinitivo regido dla preposition para, pode-se fhazer preferible el uso dla proclise: Traballei muito para obtner-lo. Ou: Traballei muito para lo obtner. Veio para cumprimentar-me. Ou: Veio para me cumprimentar. Calei para non magoar-lo. Ou: Calei para lo non magoar. Ou: Calei para non lo magoar. ESTILO - FIGURAS DE LINGUAGEN Figuras de linguagen, ou de estilo, son recursos que se utilizan para emprestar a la linguagen, phablada ou escripta, maior brillo, mais intensidade e mais beleza. Poden ser de tres tipos: figuras de palabras (ou tropos), figuras de construction (ou de sintaxe) e figuras de pensamento. Figuras de palabras: Las figuras de palabras son: metaphora, metonimia, sinedoque, catachrese e periphrase. Metaphora est la palabra usada in sentido diverso del seu significado normal. Exemplos: Esta muller est un avion. Iracema era la virgen dlos labios de mel. Metonimia est la palabra usada in lugar de otra con la qual existe alguna relation de causa, efecto ou circunstancia. Seguen abaxo los casos acompanados de exemplos: a) Efecto perla causa: Respecte los cabelos blancos del vovoh. (La vellice.) b) El instrumento perlo usuario: Orlando Silva era una grande voz. (Grande cantor.) c) El author perla obra: Ele ja leo Machado de Assis inteiro. (La obra de Machado de Assis.) d) El lugar perlo produto: Ele fumou un habana. (Charuto de Habana.) e) El continente perlo contenudo: Beba perlo menos un copo. (El liquido de un copo.) f) El signal perlo significado: Non atenderon a las ordens del Palacio. (Del goberno.) g) El abstracto perlo concreto: La humanidade aprende lentamente. (Los seres humanos.) Sinedoque est la palabra usada in lugar de otra para alargar ou restringir a signification desta. Ocorre nlos casos seguintes: a) La parte perlo todo: Estamos sob el mesmo teto. (Casa.) b) El singular perlo plural: La muller est mais atenciosa. (Las mulleres.) c) El individuo perla especie: Ele est el Peleh del volei de Plaia. (El campeon.) d) El genero perla especie: Ele est el mais comun dlos mortals. (Dlos hombrens.) e) La classe perlo individuo (antonomasia): Foe quando subio la serra el jesuhita. (Anchieta.) f) La materia perlo instrumento: Ele sabe tocar ben el pino. (El violon.) Catachrese est la palabra usada in situation para la qual non existe palabra propria. Est un tipo de sinetoque. Exemplos: La fholla de papel est leve. Los peds dla mesa estan firmes. Periphrase est una expression que designa un ser atravess de un atributo deste. Exemplos: La Aguia de Haia foe deputado. (Ruy Barbosa foe...) El Pae dla Mathematica estudou las notas musicals. (Pitagoras estudou...) La Cidade Maravillosa estah mais iluminada. (El Rio de Janero estah...) FIGURAS DE CONSTRUCTION Las mais utilizadas entre las figuras de construction son: elipse, zeugma, pleonasmo, polissindeto, inversion, anacoluto, silepse, reticencia e onomatopea. Elipse est la omission de un termo ou expression que pode ser subentendida. Exemplos: Ja estudaste el assunto? (Elipse del pronome tu.) Una gracina esta menina! (Elipse dla forma est, del verbo ser.) Nel cel sol nuvens escuras. (Elipse dla forma havia, del verbo haver.) Zeugma est la elipse de palabra ja usada in expression anterior. Exemplos: Io fhiz prova de Chimica, ele fhez de Geographia. (Ele fhez prova...) Un anda para frente, otro para tras. (Otro anda...) Silepse (de genero, numero ou persona) ocorre quando efectuamos la concordancia non con los termos expressos, mas con la idea. Exemplos: Visitei la culta Belo Horizonte. (Silepse de genero) Havia una multidon, e reclamaban. (Silepse de numero) Los que habitamos este pahis tnemos sua historia. (Silepse de persona) Pleonasmo est el uso de palabra repetida ou redundante, con el objectivo de emphatisar el sentido. Exemplos: A mi, compete-me esta incumbencia. Ele vive una vida de rei. Inversion est la alteration dla orden costumbrera dlas palabras nla phrase. Los casos conoescidos tenm los nombres de hiperbato, anastrophe e sinquise. Exemplos: Bebendo muito, bebado ficarass. Estvemos noss aqui onten. Polissindeto est la repetition del conectivo, in genral la conjunction e. Exemplos: E corre e grita e pula. Johan e Pedro e Mario sabian. Anacoluto est la interruption del fluxo dla phrase perla introduction de termos sin ligation sintatica con los demais. Est sinonimo de phrase quebrada. Exemplos: E la mia tia fhazian-le promessas. Io non me custa averiguar isto. Reticencia est la figura que consiste in suspender el pensamento, dexando-lo incompleto. Exemplos: Mariana se parece con... con... Esquece. Nla ultima election votei in... Non me lembro. Onomatopea consiste nel uso de palabras que son imitation del son dlos seres dla natureza. Exemplos: E la platea aplaudia: clapt, clapt. Rufaban los tambores. FIGURAS DE PENSAMENTO Las principals figuras de pensamento son: ironia, antithese, euphemismo, hiperbole, apostrophe e personification. Ironia est la figura que consiste in dizer el contrario dlo que se pensa, de forma deliberada. Exemplos: Que belo exemplo! (I. e., que exemplo horroroso!) Que grande desempeno, hein? Zero in Mathematica! Antithese est la aproximation de palabras de sentido contrario. Exemplos: Dla morte se fhaz la vida. Nla ira el amor se esvae. Euphemismo est la figura que consiste in substituhir termo ou expression por un termo ou expression de sentido mais edulcorado. Exemplos: Ele foe lhamado por papae del ciel. (Morreo.) Mariana ganou nenen. (Pariu.) Hiperbole est la afirmation exagerada. Exemplos: Ele lhorava rios de lagrimas. Estarei in tua casa in un segundo. Esperei un seclo adte lhegares. Apostrophe consiste in una quebra del ritmo del discurso con el objectivo de dirigir-se a persona ou cosa. Exemplo: Havia un pomar con dezenas de especies. Oh, limonero, que saudade! Personification, ou prosopopea, est la figura perla qual los seres inanimados agen e senten como persona humana. Exemplos: Las ondas del mar lamben la arena dla plaia. Los patos conversaban animadamente. VICIOS DE LINGUAGEN Muitas constructions sintaticas deben ser evitadas, in beneficio dla clareza, dla correction e dla elegancia. Los principals vicios de linguagen son: solecismo, cacophonia, eco, colision, barbarismo, ambiguidade, estrangeirismo, pleonasmo vicioso e obscuridade. Solecismo est el erro de sintaxe propriamente dicto (erro de concordancia, colocation, etc.). Exemplos: Estah havendo abusos. Tua blusa combina con vosted. Cacophonia, ou cacophato, est la formation de son indesejable ou de palabra de sentido torpe resultante dla construction de otras palabras. Exemplos: Est tarde; io vou-me ja. Bejei la boca dela. Eco est la ocorrencia de rima nla prosa. Exemplo: Quero sentir el porvir e sorrir. Colision est la repeticion viciosa de consonancias. Exemplo: Est una faca casera. Barbarismo est el uso errado de una palabra, seja perla pronuncia, seja perla forma ou perlo significado. (Nel caso de pronuncia diz-se tamben silabada.) Exemplos: Circuhito (por circuito) Cidadons (por cidadans) Comporon (por compuseron) Licensa (por licencia). Ambiguidade, ou amphibiologia, est la construction de phrase con duplo sentido. Exemplo: El pae el fhillo ama muito. Estrangerismo est el abuso, ou el uso sin griphos, nla utilisation de palabras estrangeras. Lhama-se anglicismo para palabras inglesas, germanismo para palabras alemans, e assin por diante. Exemplos: El poodle parecia un poltergeist. El mouse estah quebrado. Pleonasmo vicioso est la repetition descabida de palabras ou ideas. Exemplos: Vamos subir para cima. Ha un silencio sepulchral de cemiterio. Obscuridade est la construction con sentido confuso, perla ma colocation de palabras ou pontuation ou, aind, por uso incorrecto dlos termos. Exemplo: Non pude descansar la nocte e de manan, acordei cedo. REGLAS DE TRANSFORMATION DEL PORTUGUESS PARA EL ROMANICO: 1) Los sufixos 'ção' e 'ções' substituen-se por 'tion' e tions', respectivamente. 2) La letra 'ç', fora dlos casos 'çao' e 'çoes', substituhe-se por 'zs'. 3) Abolen-se el til e todos los accentos graphicos; substitue-se: a) la termination 'ã' por 'an'; b) la termination 'ão' dos verbos nel futuro por 'an'; c) otras terninations 'ão' por 'an' ou por 'on', de acordo con el hispanol; d) la termination 'á' por 'ah' quando non for monossilabo e quando el etimo non exigir otra letra; e) la contraction 'à' por 'a la' e la contraction 'àquele' por 'a aquele'; f) la vogal accentuada nlos hiatos perla aposition del 'h', como in 'vehiculo'; g) la palavra 'é' perla forma etimologica 'est'; h) las terminations 'és', 'ês', 'ás' e 'ós' por 'ess', 'ess', 'ass' e 'oss', respectivamente; 4) El elemento 'nh' substituhe-se por 'n' ou por 'gn', conforme el etimo. 5) El encontro 'lh' substituhe-se por 'll'. 6) Restauran-se los encontros 'ph', 'th' e 'ch' etimologicos, como formas preferencials, e restauran-se el 'l' e el 'n' etimologicos, inclusive substituindo el 'r', como in 'dlor', 'genral' e 'regla', mas el encontro 'ch' con son de 'sh' substituhe-se por 'lh', como in 'lhave' e 'lhamar'. 7) El plural de palabras terminadas in 'l', formado por 'is', substituhe-se por 'ls'. 8) Las terminations 'i' e 'u', in non-dissilabos, substituhen-se por 'ih' e 'uh', con plurals in 'iss' e 'uss'. 9) Restauran-se las consonantes mudas 'b', 'c', 'd', 'm', 'n', 'p' e 't' como formas preferencials e la letra 'h' nlos nombres de ciencias, mas letras dobladas son apenas 'cc', 'll', 'rr', 'ss' e 'zz', esta ultima in palabras de origen italiana. 10) Los artigos 'a', 'o', 'as', 'os', 'um', 'uma', e 'umas' substituhen-se por 'la', 'el', 'las', 'los', 'un', 'una'e 'unas', respectivamente. 11) Lo pronome 'o' substituhe-se por 'lo'. 12) La termination 'm' substituhe-se perla termination 'n'. 13) La termination 'am' dlos verbos nel preterito substituhen-se por 'on'. 14) Las terminations 'ai', 'oi', 'ui' e 'au' substituhen-se respectivamente por 'ae', 'oe', 'ue' e 'ao', e los ditongos 'ou' e 'ei' in silabas non-finals substituhen-se por 'o' e 'e'.