Beschrijving van een psychisch gezonde persoonlijkheid

 

1.  Hiërarchie van behoeften

 

In de motivatietheorie van Maslow in het voormalige cursusboek van de Europese Academie "Psychologie: geselecteerde teksten", geeft de auteur een hiërarchie van de menselijke behoeften.

 

1. De fysiologische behoeften

 

Het gaat hier om de behoefte aan voedsel, drank, slaap, rust, seksualiteit, zuurstof e.d.

 

2. De veiligheidsbehoeften

 

Hieronder vallen  de behoeften aan bescherming, zekerheid, vertrouwen, structuur, orde, stabiliteit, routine, rechtvaardigheid, consequentie, voorspelbaarheid.

 

3. Behoefte aan samenhorigheid en liefde

 

Hier hebben we te maken met de behoeften aan genegenheid, vriendschap, gezelschap, een plaats in de groep, aan geven én ontvangen van liefde.

 

4. Behoefte aan waardering

 

Behoefte aan respect, achting, waardering door zichzelf en door anderen; behoefte aan bekwaamheid, erkenning, aandacht, appreciatie, ...

'Bevrediging van de behoefte aan zelfrespect leidt tot gevoelens van zelfvertrouwen, waarde, kracht, bekwaamheid en deskundigheid, van nuttig en nodig in de wereld te zijn.  Maar dwarsboming van deze behoeften veroorzaakt gevoelens van minderwaardigheid, van zwakte en hulpeloosheid.  Deze gevoelens doen op hun beurt fundamentele ontmoediging of compensatorische of neurotische neigingen ontstaan.' (p.118)

De auteur wijst ook op 'de gevaren van het baseren  van het zelfrespect op de mening van anderen in plaats van op werkelijke capaciteiten, bevoegdheid en geschiktheid voor de taak.  Het meest stabiele en dus meest gezonde zelfrespect is gebaseerd op verdiend respect van anderen in plaats van op uiterlijke faam of beroemdheid en ongerechtvaardigd gevlei.'  (p.118)

 

5. Behoefte aan zelf-actualisering

 

Hier gaat het om de ontwikkeling van talenten, begaafdheden, interesses e.d.; om 'alles te worden wat men in staat is te worden' . (p.119)  Mijns inziens is het belangrijk hieromtrent dan ook een goede vorming te krijgen en zo mogelijk een inkomen te verwerven of een zinvolle vrijetijdsbesteding te kennen.

 

De hiërarchie berust op het feit dat er steeds een voldoende mate van bevrediging nodig is van de lagere behoeften om te kunnen aandacht te besteden aan de hogere.   Iemand die scheel ziet van de honger, zal alles in het werk stellen om iets te eten te vinden, en zal zich op dat moment niet bezighouden met het ontwikkelen van zijn talenten.  Iemand die geen dak boven het hoofd heeft, zal niet zozeer op zoek gaan naar waardering.  Iemand met minderwaardigheids-gevoelens heeft het moeilijker om zich ten volle toe te leggen op een zinvolle en creatieve vrijetijdsbesteding.

 

2. De zelfactualiserende mens

 

Hoe ziet nu de persoonlijkheid van een psychisch gezonde of zelfactualiserende mens (ZA) eruit? 

 

1. Meer doeltreffende waarneming van de werkelijkheid

 

Dit vertaalt zich bvb. in het vermogen tot

• onderscheid tussen betrouwbare en onbetrouwbare, valse, oneerlijke mensen
• juistere toekomstvoorspellingen
• een visie op de werkelijkheid die minder gekleurd is door eigen zorgen, angsten, waardeoordelen, vooroordelen, geloof, enz.; de ZA heeft een klare kijk op de zaken
• zich niet bedreigd voelen door het onbekende, zich niet vastklampen aan het vertrouwde, gefascineerd zijn door het geheimzinnige, door de wonderen der natuur, enz.

 

2. Aanvaarding

 

De ZA wordt niet geplaagd door neurotische of onnodige schuldgevoelens, schaamte, overbezorgdheid.  Hij aanvaardt zichzelf zoals hij is met zijn mogelijkheden en tekortkomingen; eist niet dat zaken anders moeten zijn dan ze zijn.  Hij accepteert zichzelf en anderen op alle niveaus.  Heeft nauwelijks last van afkeer, walging, weerzin. 

Hij durft zichzelf te zijn in alle omstandigheden, heeft geen defensieve houding, doet zich niet anders voor dan hij is, maar houdt niet van onechtheid, huichelarij e.d. bij anderen.

 

3. Spontaniteit, natuurlijkheid, eenvoud

 

Uit het voorgaande volgt dat de ZA zich niet gekunsteld gedraagt, maar spontaan en natuurlijk.  Daardoor komt hij onconventioneel over, verrassend, origineel.  In sociale situaties zal hij zich voor het gemak houden aan de conventies met een zekere gelatenheid.  Hij verkiest dan ook liever gezelschap dat zich veroorlooft vrij en spontaan te zijn.

De ZA zijn motieven komen voort uit de behoefte tot groei en niet zoals bij gewone mensen uit tekorten die ze proberen te vullen.

 

4.  Probleemconcentratie

 

Daar de ZA zich weinig zorgen maakt over zichzelf, kan hij zich sterk concentreren op zijn taak of verantwoordelijkheden.  Door deze intensiteit kan hij een zekere verstrooidheid aan de dag leggen voor alledaagse zaken.

'Deze indruk van boven kleinigheden te staan, een wijdere horizon, een ruimere visie te hebben, in het ruimste referentiekader te leven (...) is van het grootste sociale en interpersoonlijke belang.  Het schijnt een zekere vredigheid te schenken, een afwezigheid van zorg om onmiddellijke aangelegenheden die het leven niet alleen voor henzelf, maar voor allen die met hen verbonden zijn, gemakkelijker maakt.'  (p.128)

 

5. De eigenschap afstand te nemen; de behoefte aan afzondering

 

De ZA heeft er geen moeite mee alleen te zijn, hij lijdt niet aan eenzaamheid.  Hij is zelfs graag alleen.  Hij blijft in moeilijke situaties kalm, gereserveerd, objectief en waardig.  Op de buitenstaander zou hij dan ook soms kunnen overkomen als koel, zelfs onvriendelijk of snobistisch. 

 

 

6. Autonomie

 

De ZA is geen poppetje aan een touwtje, in de handen van de media, reclame, trendsetters, verkopers, enz.  Hij denkt voor zichzelf, vormt zijn eigen mening en neemt zelf initiatief.  Hij neemt zijn verantwoordelijkheid.

'Daar zelfactualiserende mensen meer door groeimotivatie dan door deficiëntiemotivatie gedreven worden, zijn ze voor hun voornaamste bevredigingen niet afhankelijk van de reële wereld, of van andere mensen of de cultuur, of van middelen tot doeleinden, of in het algemeen extrinsieke bevredigingen.  Ze hangen voor hun ontwikkeling en aanhoudende groei veeleer af van hun eigen vermogens en latente hulpbronnen. (...) Deze onafhankelijkheid van de omgeving betekent een betrekkelijke stabiliteit ten overstaan van harde slagen, ontberingen, frustraties en dergelijke.'  (p.131)

 

7. Aanhoudende frisheid van appreciatie

 

De ZA heeft het kinderlijke vermogen van verwondering behouden.  Zelfs van eenvoudige, alledaagse dingen kan hij geboeid of zelfs extatisch raken.  Hij kent een diepe dankbaarheid voor de dingen des levens.  Gewone mensen vinden veel te veel dingen vanzelfsprekend, gewoon of saai en gaan daarom op zoek naar 'kicks' en raken geboeid door extreme sporten, gevaarlijke stunts en andere zottigheden, om hun eigen leegte te vergeten.

 

8. De mystieke of topervaring

 

De ZA hebben regelmatig zo'n sterke gevoelens en kunnen zo intens genieten dat ze helemaal opgaan in die ervaring, tijd en ruimte vergeten.

'Blijkbaar is de sterke mystieke of topervaring een ontzaglijke intensivering van iedere ervaring waarbij sprake is van zelfverlies of transcendering van het zelf, bvb. probleemconcentratie, intensiteit, concentratie (...), intense zintuiglijke ervaring, zichzelf vergeten, intens genieten van muziek of beeldende kunst.'  (p.134)

 

9. Gemeinschaftsgefühl

 

De ZA heeft een diepe genegenheid, sympathie en hartelijkheid voor zijn medemensen.  Hij wil de mensheid helpen. 

'Als het erop aankomt, is hij in bepaalde opzichten een onbekende in een vreemd land.  Heel weinig mensen begrijpen hem werkelijk, hoeveel ze ook van hem mogen houden.  Hij is dikwijls bedroefd, verbijsterd en zelfs woedend om de tekortkomingen van de gemiddelde mensen, en ofschoon ze hem gewoonlijk alleen maar hinderen, worden ze soms een bittere tragedie voor hem.  Hoever hij soms ook van hen af staat, hij voelt niettemin een fundamentele verwantschap met deze schepselen die hij beschouwen moet, indien niet neerbuigend, dan toch in de wetenschap, dat hij veel dingen beter kan dan zij, dat hij dingen kan zien die zij niet kunnen zien, dat de waarheid die voor hem zo duidelijk is, voor de meeste mensen gesluierd en verborgen is.'  (p.135)

 

10. Interpersoonlijke betrekkingen

 

De ZA kent een grotere empathie, welwillendheid, diepere contacten dan anderen.  Deze hechte banden heeft hij echter met weinigen, omdat zijn vriendenkring klein is.  Hij selecteert zijn vrienden streng op basis van talent, karakter en bekwaamheid.

Hij kan ook streng en zelfs vijandig zijn, maar dan is het omdat de andere dit verdient of voor zijn bestwil.  Hij trekt makkelijk een aantal bewonderaars of volgelingen aan, hoewel hij dit hinderlijk kan vinden.

 

11. Democratisch

 

De ZA maakt geen onderscheid op basis van overtuiging, geloof, opleiding, klasse, ras, enz.  Hij heeft de attitude om van iedereen iets te kunnen leren en naar mensen op te kijken die iets goed kennen of kunnen.

 

12. Gevoel voor humor

 

De humor van de ZA blijkt van een bijzondere soort te zijn en heeft iets filosofisch. 

‘Zulk een humor kan doordringend zijn; de menselijke situatie, menselijke trots, ernst, drukten, gejacht, ambitie, streven en plannen maken kunnen alle gezien worden als vermakelijk, humoristisch, zelfs grappig.’ (p.140)

 

13. Creativiteit

 

De ZA is origineel, vindingrijk, fris, verrassend.  Hij wordt niet zo sterk beïnvloed of bepaald door de heersende cultuur en is dus spontaner en natuurlijker, vernieuwend.

‘Het is alsof dit speciale type creativiteit, dat een uitdrukking van de gezonde persoonlijkheid is, op de wereld geprojecteerd wordt of iedere activiteit beïnvloedt waarmee de persoon zich bezighoudt. (…) Alles wat men doet kan met een  bepaalde houding, een bepaalde geest worden gedaan, die voortkomt uit de karaktergesteldheid van de persoon die de handeling verricht.’ (p.141-142)

 

14. Liefde

 

De auteur van het vermelde cursusboek geeft een uitstekende en mooie beschrijving van liefde:

‘Ze bestaat in de eerste plaats uit een gevoel van tederheid en genegenheid, gepaard aan grote vreugde, geluk, voldoening, verrukking en zelfs extase bij het ondergaan van dit gevoel (als alles goed gaat).  Er bestaat een neiging dichterbij te komen, tot een intiemer contact te geraken, de geliefde persoon aan te raken en te omhelzen, naar hem te hunkeren.  Deze persoon wordt voorts op de een of andere wenselijke wijze waargenomen, hetzij als mooi, als goed of als aantrekkelijk.  In ieder geval schuilt er genoegen in naar de geliefde te kijken en met hem samen te zijn en schuilt er verdriet en terneergeslagenheid in scheiding van hem.  Misschien komt hieruit de neiging voort de aandacht op de geliefde persoon te concentreren, tezamen met de neiging andere mensen te vergeten en de waarneming zodanig te versmallen dat vele dingen niet worden opgemerkt.  Het is alsof de geliefde persoon als zodanig aantrekking uitoefent en de aandacht en de waarneming van de liefhebbende persoon naar zich toe trekt.  Dit gevoel van plezier in contact en samenzijn blijkt ook uit de begeerte, met de geliefde zoveel mogelijk en in zoveel mogelijk situaties samen te zijn: in het werk, bij het spel en gedurende esthetische en intellectueel bezigheden.  Dikwijls wordt uitdrukking gegeven aan het verlangen plezierige ervaringen met de geliefde te delen, zodat vaak getuigd wordt dat de plezierige ervaring door de aanwezigheid van de geliefde nòg plezieriger is.’ (p.144)

 

Het willen geven, intimiteit, elkaar volledig willen kennen en aanvaarden zijn typische kenmerken van een partnerrelatie.  Bij de ZA valt bovendien waar te nemen: een afwezigheid van afweerhoudingen en van rollen, oneerlijkheid, hypocrisie, waakzaamheid, onderdrukken van gevoelens, enz.  Hij kan en mag helemaal zichzelf zijn bij zijn partner, inclusief zwakheden en tekortkomingen. De ZA heeft meer aandacht voor de psychologische eigenschappen van een partner dan voor lichamelijke aantrekkelijkheden.  Hij heeft niet het gevoel dat er aan hem eisen of verwachtingen gesteld worden.

‘Menninger maakt de zeer scherpzinnige opmerking dat mensen werkelijk van elkaar willen houden, maar niet weten hoe ze het moeten aanleggen.  Dit geldt veel minder voor gezonde mensen.  Zij althans weten hoe ze moeten liefhebben, en ze kunnen dit vrijelijk, gemakkelijk en natuurlijk doen, zonder in conflicten of bedreigingen of remmingen vast te lopen.’ (p.148-149)

 

De ZA streeft naar groei en geluk van zijn partner en dit komt voort uit het eigen vermogen tot liefhebben.  Hij voelt de behoeften van de partner aan als zijn eigen behoeften.  Hij respecteert de individualiteit en de uniekheid van de andere, hij “bezit” de partner niet, hij zal de ander niet gebruiken voor eigen doeleinden noch overheersen, vernederen, enz.  Hij geniet van de andere en bewondert deze zonder daarvoor iets in de plaats te willen.  Hij lijdt niet aan een tekort-liefde in de zin van “Ik kan niet zonder jou” maar kent een groei-liefde.

‘Wat wij bij de liefdesbetrekking zien, is een samensmelting van een groot vermogen tot liefhebben en tegelijkertijd veel respect voor de ander en veel respect voor zichzelf. Dit blijkt uit het feit dat men van deze mensen niet in de gewone zin des woords kan zeggen dat ze elkaar nodig hebben zoals gewone minnenden.  Ze kunnen bijzonder dicht bij elkaar staan en toch, zo nodig, uit elkaar gaan zonder innerlijk ineen te storten.’ (p.163)

Persoonlijk vergelijk ik een relatie soms met samen op reis gaan.  Hoe zwaarder je koffer is en/of die van je partner, hoe moeilijker de reis.  Hoe minder bagage je meesleurt, hoe makkelijker de reis.  De vraag is dus wat er allemaal aan ballast in je koffer steekt; ballast van je jeugd, het onderwijs, het milieu waarin je opgegroeid bent, niet verwerkte tegenslagen, enz.

 

 

 

Geraadpleegde literatuur:

 

De Block, A., Inleiding tot de Algemene Didactiek, Standaard, Antwerpen, 1997

S.n., Psychologie – geselecteerde teksten, Nieuw Leven, Genk, s.a.

 

© [email protected]

www.geocities.com/lucasvo