Enkele van de
grootste en zwaarste atomen met veel protonen en neutronen hebben onstabiele
kernen. Ze hebben de neiging zichzelf
af te breken, te splijten en kernen van een ander element te vormen, met het
doel een stabiele kern te krijgen.
Hierbij kunnen alfa- of bètadeeltjes, positronen of
gammastralen uitgezonden worden.
De
elementen met deze eigenschap noemt men radioactief. Er zijn drie families van radioactieve elementen : uranium,
thorium en actinium.
Sinds het ontstaan van de aarde zijn de radioactieve
elementen minder overvloedig aanwezig, omdat ze door spontane ontbinding
overgaan tot nieuwe elementen.
Hoe ver een
straling kan doordringen in een stof hangt af van de energie ervan, want als de
straling een atoom raakt, gaat iets van de energie verloren door het wegstoten
van één van de elektronen van dat atoom.
Alfadeeltjes :
dringen in lucht 5 tot 8cm door, in metaal 0,02mm en
in levende weefsels 0,1mm. Bescherming
ertegen kan al eenvoudig met papier.
Ze zijn vooral gevaarlijk als ze het lichaam kunnen
binnendringen bvb. bij inademing, omdat ze al hun energie ineens afgeven en dat
kan grote schade veroorzaken als dit gebeurt in een vitaal orgaan.
Ze bewegen zich voort in een rechte lijn en zijn
positief geladen.
(ill)
Bètadeeltjes :
zijn ook zeer licht en kunnen in lucht 1m ver dragen
en in metaal 8mm. Ze worden gemakkelijk
afgebogen in de lucht, bewegen zich niet voort in een rechte lijn en hebben een
groter bereik dan alfadeeltjes en zijn negatief geladen. Een vel plastic kan ze tegenhouden.
Alfa- en bètadeeltjes kunnen brandwonden op de huid
veroorzaken.
(ill)
Positronen :
zijn elementaire deeltjes met een positieve lading,
voortgebracht door een kern die een proton verandert in een neutron en een
positron. In feite is het een elektron
met een positieve lading. Positronen
gedragen zich zoals bètadeeltjes.
Neutronen :
hebben geen elektrische lading, zijn heel
doordringend en moeilijk tegen te houden.
Men gebruikt boron en cadmium als bescherming omdat ze makkelijk
neutronen opnemen.
Gammastralen :
hebben een heel korte golflengte, een hoge
frequentie en een zeer hoge energie.
Het is de meest indringende en gevaarlijke vorm van straling. Ze hebben een vrijwel onbegrensd bereik en
kunnen dwars door het lichaam heengaan.
Gammastralen zijn EM golven, uitgezonden door een atoom na het afstoten
van een deeltje. De kern van het nieuw
ontstane atoom verkeert in een toestand van opwinding, d.w.z. er is teveel
energie na het uitstoten van een deeltje.
Het afgeven van gamma-uitstralingen kan de kern tot een normale toestand
doen terugkeren.
(ill blokje gammastralen ?)
Al deze
stralen en bewegende deeltjes hebben de eigenschap dat ze elementen wegstoten
uit de atomen van stoffen die ze ontmoeten op hun weg. Deze atomen krijgen dan een elektrische
lading en nemen op een andere, niet-normale manier deel aan de scheikundige
reacties in het lichaam en kunnen de rangschikking verstoren van de atomen in
de cellen waardoor schade ontstaat aan het leven en de structuur ervan, zodat
de cellen kunnen ophouden te functioneren.
Afhankelijk van de dosis en de duur van de
bestraling, kan een cel zich herstellen of vervangen worden, maar als de kernen
van alle werkzame delende cellen zo beschadigd zijn dat er geen celdeling meer
mogelijk is, worden er geen nieuwe cellen meer aangemaakt.
Deze
stralen noemt men ioniserende stralen, omdat ze moleculen in het
lichaamsweefsel splitsen in ionen (geladen atomen), waardoor het weefsel
beschadigd wordt.
Rond een
kernreactor zijn dikke muren van lood en beton gebouwd als bescherming tegen de
gevaarlijke straling.
Op arbeidsplaatsen waar straling kan voorkomen, zijn
er strenge voorzorgsmaatregelen, zoals bvb. strikte hygiëne van de ruimte,
speciale kleding, ademhalingsapparaten, luchtfiltering, continue controle met
gespecialiseerde meettoestellen, afgeschermde beveiligde transportcontainers,
rampenplannen, enz.
Kernsplitsing gebruikt men voor het aandrijven van de generatoren voor
de productie van elektriciteit in kerncentrales zoals bvb. in Doel en
Tihange. Verder ook voor het aandrijven
van onderzeeërs en vliegdekschepen, voor kernwapens en voor medisch gebruik in
de geneeskunde, bvb. bij de bestrijding van kanker.
Desondanks weten we dat er reeds allerlei gekende en
minder gekende ‘ongelukken’ gebeurd zijn.
Er is ook het gevaar van terroristische aanslagen, het probleem van de kernafval, enz.
In de
bouwbiologie is het bekend dat er allerlei materialen radioactief zijn :
“Veel cement wordt tegenwoordig
geproduceerd met vliegas. Bijna alle
vliegas is radioactief. De laatste 4 à
5 jaar heb ik geen enkele zak cement op radioactiviteit gemeten die beneden de
Duitse norm lag. Voor bouwmaterialen is
er in België geen norm. In Duitsland
mag de meetwaarde niet hoger liggen dan 30 gammastralen per minuut. Cement bevat 50 tot 70 gammastralen per
minuut. Bouwt men een woning met cement
met een te hoge radioactiviteit dan zit men vlug van kop tot teen in de
radioactiviteit vooral als men een huis bouwt met betonblokken, betonnen dekken
en vloeren. (…)
Wat mij als bouwbioloog ook is
opgevallen is het feit dat de keramische vloertegels die ik onderzocht heb een
te hoge radioactiviteit bevatten. Ik
heb metingen gedaan en daarbij 110 tot 120 gammastralen vastgesteld. Een te hoge en vooral een voortdurende
radioactiviteit kan tot kanker leiden.”
(Devriendt, A., Natuurleven nr.90, 15 nov. tot 31 dec. 1989, pp.24-25)
Gammastralen gebruikt men, naast röntgen- of elektronenstralen, ook als
zeer omstreden bewerkingstechniek voor het bewaren van voedsel. Deze stralen doden zowel de slechte als de
goede bacteriën in het voedsel, en ook schimmels. Ze verhinderen dat aardappels gaan kiemen en vertragen de rijping
van fruit en groente.
Wettelijk moet het vermeld staan op het etiket en
mogen er slechts een beperkt aantal voedingsmiddelen doorstraald worden :
gedroogd fruit, aardbeien, champignons, aardappelen, peulvruchten,
graanvlokken, garnalen, pluimveevlees, kruiden en specerijen. Doorstraalde voedingsmiddelen gebruikt men
vaak in samengestelde voedingsmiddelen zoals sauzen, vruchtenyoghurt, salades.
Er treedt
verlies op aan vitamine A, B, C, E en K, vergelijkbaar met het verlies door
schoonmaken en koken.
Er wordt
meer bestraald dan men denkt, vooral op producten die uit het buitenland komen,
waar er geen haan om kraait, zoals bvb. tropisch fruit.
Misschien
kunnen de heren professoren dokters ingenieurs hun eigen hersenen eens laten
doorstralen om er de ziektekiemen uit te roeien die er zich ongetwijfeld
genesteld hebben ?
(ill)p.88 blad