De toestand van de wereld

‘U hoeft geen catastrofe te verwachten, we zitten er immers midden in’ [1]

De historische oorsprong van zowat alle problemen van de mens is te vinden in het verlaten van zijn oorspronkelijke biotoop.

De mens heeft om onduidelijke redenen de bomen verlaten om zich op de vlakte te vestigen, waar hij de andere bewoners heeft verdreven en aan landbouw is beginnen doen.

‘De geschiedenis van de landbouw is ook de geschiedenis van de ziekten’ [2], omdat de mens is beginnen samenleven met dieren, zich is beginnen voeden met voedingsmiddelen die niet voor hem geschikt zijn d.w.z. niet aangepast aan zijn specifiek spijsverteringsstelsel van een fructivoor. De veredeling van gewassen veroorzaakt ook een daling van de bio-energie van de planten.

We kunnen zeggen dat de ontwikkeling van de landbouw de bakermat is van de cultuur, maar ook de oorzaak van de milieuproblemen en van de menselijke ziekten.

Door de landbouw en de cultuur, gebruiksvoorwerpen, wapens, klederdracht, de woningbouw, voedselbereidingstechnieken en andere technische ontwikkelingen, is de mens minder afhankelijk geworden van de natuur en gaan denken dat hij boven de natuur staat. Hij is antropocentrisch geworden en raakte steeds verder van de natuur verwijderd.

Technische ontwikkelingen hebben dit proces versneld en op grotere schaal mogelijk gemaakt in naam van de vooruitgang, het comfort, de macht, de vrijheid, de winst, de hebzucht, het genot, enz. ‘We moeten aanvaarden dat de diepere oorzaak van de crisis in onze eigen vervuilende levenswijze ligt, voortgekomen uit een bekrompen denkwijze’ [3], stelt Jan Dries.

Hij wijst er al 30 jaar op dat ‘milieubescherming bij onszelf begint, iedere dag, ieder uur, ieder ogenblik. Milieubeschermer is men bij het denken of begint op het bord met wat men eet.’ [4]

Niet alleen de lichamelijke maar ook de geestelijke gezondheid van de mens wordt aangetast door de gevolgen van zijn levenswijze. Ondertussen wil de overheid wel meewerken aan oplossingen zolang het productieproces en de werkgelegenheid niet in vraag gesteld worden.

‘Het milieuprobleem is veel ernstiger dan men vermoedt. De mens in zijn totaliteit wordt bedreigd omdat de levensvoorwaarden zijn aangetast. (…) Zolang het milieu niet ernstig wordt aangepakt, zal het gezondheidsprobleem niet opgelost raken, integendeel, het wordt steeds erger. Eerst is er door de ontwikkeling van het sociaal economisch systeem gigantische winsten gemaakt en nu is er geen geld om de gevolgen ervan op te vangen.’ [5]

De levensvoorwaarden zijn voeding, water, lucht, rust, kosmische stralingen maar ook geborgenheid, culturele uitingen, creativiteit, menselijk contact. Het psychische en spirituele levensaspect wordt immers verstoord door een verziekt biologisch milieu.

De milieuvervuiling vindt zijn oorzaak in het antropocentrisch denken, waarvan de basis werd gelegd door Socrates, Plato en Aristoteles. Mens meent de natuur naar zijn hand te mogen en kunne zetten, meent dat hij centraal staat in de wereld. Deze pretentieuze, arrogante houding en het materialistische uitgangspunt leiden tot zijn ondergang, omdat de mens hiermee zijn bestaansgrond, het milieu aantast, vervuilt. Laten we niet vergeten dat ‘de natuur de mens niet nodig heeft, maar de mens wel de natuur.’ [6] en: ‘Wat hij tegen de natuur doet, doet hij tegen zichzelf’. [7]

Ik zet even de kenmerken van het natuurfilosofisch tegenover het antropocentrisch denken. Immers, ‘het milieuprobleem is een denkprobleem’ [8].

NATUURFILOSOFIE		ANTROPOCENTRISME

bescheiden plaats in het geheel	plaats van de mens	middelpunt van de wereld
onderdeel van de natuur		staat boven de natuur

energetisch	uitgangspunt	materialistisch
(mens is een trillingsverschijnsel)

holistisch	denken	fragmentair
relationeel		rationeel
ecologisch		logisch
monistisch		dualistisch

eenheid	geest/lichaam	gescheiden

kosmisch gevoel	gevoel	menselijk gevoel

natuurwetten	wetten	menselijke wetten

Feuerbach, Fernel, Rousseau	filosofen	Socrates, Plato, Aristoteles
Fransiscus van Assisi		Descartes, Marx
		godsdiensten

Schema 1: Natuurfilosofisch en antropocentrisch denken

De stap naar de vlakte en de ontwikkeling van de landbouw waren de eerste ecologische fouten van de mens. De volgende ecologische fouten en gevolgen zijn de woestijnvorming, het Eurocentrisch denken, de ontwikkeling van de energie, de industrialisatie, de chemie, het nucleair spook, de genetische manipulatie, de ruimtevaart. Deze ecologische fouten zijn dus denkfouten, voortgekomen uit het antropocentrisme.

‘De geschiedenis is slechts een herhaling van altijd hetzelfde scenario. De mens die zich centraal plaatst, zich boven alles verheft en zich de plaatsvervanger of de gelijkenis van God noemt. De natuurwetten werden door menselijke wetten vervangen en wie die niet eerbiedigde werd gevangen genomen, gemarteld, of gedood. Of men nu een geschiedenisboek openslaat of naar de televisie kijkt, het maakt niet zoveel verschil uit. Alleen het decor en de kostumering zijn veranderd, maar het verhaal kent nog altijd hetzelfde scenario’ [9]

De vervuiling kent maar één oorzaak, nl. de mens, maar veel symptomen: het broeikaseffect, het gat in de ozonlaag in de atmosfeer, de elektromagnetische pollutie, het teveel aan ozon in de lucht, de zure regen; lucht-, water- en bodemverontreiniging; de onherbergzame, troosteloze, drukke steden; het lawaaierige, stinkende en aanhoudende verkeer,…

In tegenstelling tot milieurampen heeft de vervuiling eerder een trage invloed op de gezondheid. ‘Het is niet makkelijk om de invloed van het verstoorde milieu concreet naar een ziekte te vertalen. Daarom leggen we milieurapporten en aanbevelingen makkelijk naast ons neer, zeker als financiële belangen op het spel staan.’ [10]

Constitutie, weerstand, voedings- en levenswijze, erfelijkheid spelen een rol in de verklaring waarom sommige mensen er langer tegen kunnen dan andere. Ondanks de sterk ontwikkelde gezondheidszorg, is het met de gezondheid van de mensen nog nooit zo slecht gesteld als nu. Men kan immers niet gezond blijven in een ziek milieu, ook als zijn alle oorzaken van ziekte in het milieu te vinden. De mens is onderworpen aan de natuurwetten, of hij dat wil of niet.

‘De mens wordt ziek omdat hij gestresseerd is of emotioneel in de knoei zit. Maar hoe komt het dat de mens in enkele decennia zo ver kan raken? Het antwoord is eenvoudig: het milieu is verpest. (…) Het verpeste milieu maakt ons ziek maar dat gebeurt erg geraffineerd. De bevolking wordt er traag maar zeker door aangetast en weinigen zullen eraan ontsnappen.’ [11]

Technische oplossingen hebben een tijdelijk karakter maar zijn noodzakelijk op voorwaarde dat ze in een totale aanpak worden ingeschakeld.

Vermelde voorstellen zijn:

Ø nulgroei van de economie i.p.v. expansiedrift en het vooruitgangsssyndroom

Ø duurzame energie; een minder belastende brandstof

Ø maatregelen tegen de overbevolking

Ø biologische landbouw; afbouw van de veestapel

Ø decentralisatie van diensten

Ø gemengde woongebieden

Ø halvering van het autoverkeer; meer gebruik van het spoor en de binnenvaart voor transport; meer gebruik van het openbaar vervoer, hoewel dit ook vervuilend is

Ø individuele waterfilters

Ø een gezonde, vegetarische voeding met inachtname van de voedingsregels komt het milieu, de volksgezondheid en ook het wereldvoedselprobleem ten goede

Ø een natuurlijke levenswijze die mensen bevrijdt van hun verslaving aan kunstmatige behoeften

Ø de reeds ingevoerde sortering van afval en recyclage van herbruikbare goederen

Ø kiezen van milieuvriendelijke producten

We dienen te komen tot een ethisch en ecologisch verantwoorde behoefte-economie, met voorlichting en heropvoeding van de mensen zodat ze minder beïnvloedbaar zijn door de listige reclame, en met een herziening van het koopgedrag.

‘De verbruiker heeft alle macht in handen, maar schijnt zich hiervan niet bewust te zijn.’ [12]

‘Ons leven is echter niet mogelijk zonder vervuiling en daar zit het grote probleem. We moeten een keuze maken om de vervuiling te beperken.’ [13]

‘Alles begint bij ons denken. Zolang we de mens centraal blijven stellen en hem als middelpunt van de wereld blijven beschouwen, zal ons handelen daarop gericht zijn. De mens moet, en dat geldt ook voor de wetenschappers, het rationeel denken voor een relationeel denken (ecologisch denken) ruilen. De mens dient de plaats in te nemen die hem toebehoort en dat is niet het middelpunt van de wereld, maar een bescheiden plaats in het geheel. Door deze plaats in te nemen, aanwaarden wij het kosmisch gevoel. Dit gevoel houdt een afhankelijkheid in, de gebondenheid met de natuur, het milieu maar ook de onderworpenheid aan de natuurwetten. De mens is geen zelfbepalend wezen, hij heeft zijn intelligentie en zijn vrije wil niet gekregen om een chaotisch bestaan te leiden. Beide mogelijkheden zijn er om noodsituaties op te lossen, om zich tijdelijk te redden. De menselijke prestaties, hoe prachtig ze ook zijn, hebben een relatieve en geen absolute waarde. De mens kan zijn creativiteit rustig beoefenen maar er zijn ook grenzen die hij moet respecteren. Het natuurfilosofisch denken, of hoe men het ook mag noemen, zal in de nabije toekomst een veel grotere betekenis krijgen. Het geeft geen zin dat filosofen steeds nieuwe filosofieën uitwerken.(…)’ [14]

‘Het sociaal-economisch systeem moet dringend worden herzien. Het is niet gezond dat het sociale welzijn gekoppeld wordt aan het economisch gebeuren. Het economisch gebeuren is er om de behoeften van een gemeenschap te dekken en niet om kunstmatige behoeften te creëren, waardoor een irreële welvaart tot stand komt. Het zijn waanideeën waar we vanaf moeten.’ [15]

Er gebeuren uiteraard ook heel wat positieve verwezenlijkingen, die Jan Dries ook vermeldt. Niettemin kunnen we ons m.i. terecht de vraag stellen voor de toekomst of het milieu en de gezondheid dermate achteruit zullen gaan dat de mensheid gedoemd is ten onder te gaan. De toekomst zal het wellicht uitwijzen…

Ik citeer ook nog even de mening van Dirk Bogaert, hoofdredacteur van “LEEFNU” magazine:

‘De Vlaamse Milieumaatschappij gaf enkele weken geleden nog toe dat Vlaanderen nooit de minimumeisen van de Kyotonormen zal halen. De lucht die we inademen wordt ongezonder. Het gevolg is dat hart- en longziekten drastisch toenemen ondanks de vooruitgang van de geneeskunde. Het water dat we drinken raakt meer en meer besmet met restanten uit de farmaceutische wereld. In het drinkwater vindt men kleine hoeveelheden vrouwelijke hormonen, xeno-oestrogenen en antibiotica. Het eten dat we op ons bord krijgen bevat minder voedingswaarde omdat de landbouwgronden uitgeput raken door chemische overbemesting en te intensieve productiemethoden. De huizne waarin we wonen, zitten vol met ongezonde en ziekmakende bouwmaterialen en elektromagnetische stralingen. Het dagelijks stressniveau neemt bij de meeste mensen toe. Dit is niet enkel het gevolg van een stijgende werkdruk. De mindere kwaliteit van de lucht, het drinkwater, het eten en de ongezonde woningen spelen hierin ieder jaar een onzichtbare, maar spijtig genoeg, grotere rol. Wetenschappers beschikken al jaren over oplossingen om alle opgesomde problemen letterlijk ‘uit de wereld te helpen’. Machtige lobbygroepen uit de petroleum- en chemiesector, de auto-industrie, de elektriciteitsproducenten, de farmaceutische multinationals en de bouwwereld houden iedere vooruitgang tegen. Wat vandaag geld opbrengt moet dat blijven doen, zelfs ten koste van de levenskwaliteit van volgende generaties.’ (Bogaert, D., Halen wij de Kyotonormen? In: LEEFNU, jg.I, nr.1, p.3)

Men zou voor minder zwaarmoedig worden…

ã [email protected]