ROGER VOETEN OVER MENSELIJK BREIN EN EVOLUTIELEER

Stammen wij af van een apensoort? Ja, aap en mens hebben gemeenschappelijke voorouders. Doch ons aller verste voorouder was een sliert slijm in de oceaan, 3.6 miljard jaar geleden

Een bloeiende en zeer actieve culturele vereniging in Tremelo is het Willemsfonds. Zelf mocht ik er ook al eens een lezing houden � in 2006, over Albert Einstein en de Relativiteitstheorie � en later ook samen met een aantal andere auteurs uit Tremelo en omstreken, voorlezen uit eigen werk. In mijn geval was dat een stukje uit mijn �sprookjes�-boek �De Heks van Heultje� , dat toen nog moest gedrukt en uitgegeven worden.
Op 18 november jl. was er opnieuw een wetenschappelijk onderwerp aan de orde en kwam Roger Voeten spreken over het menselijk verstand en de evolutie. De lezing was om 10 uur �s ochtends, want het Willemsfonds is er een gezellige gewoonte van aan het maken om lezingen bij een ontbijt op zondagmorgen te organiseren.

Sinds Darwin weten de geletterden onder ons dat wij een babbelende aap met een geweten zijn. En dat daar niets mis mee is. Wie het verder heeft geschopt dan zijn ouders, hoeft zich daarom niet te schamen over zijn afkomst. En alle ouders zijn tevreden wanneer hun nageslacht het beter doet dan zij. Dat heet vooruitgang.
Op 24 november 1859 werd Charles Darwins boek �On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or The Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life� uitgegeven. Zijn theorie werd spoedig aanvaard in de meeste wetenschappelijke middens, op een paar collega�s na, zoals Adam Sedgwick en Richard Owen, die hem persoonlijk aanvielen. D� grootste tegenstand kwam echter uit de klerikale hoek. �Fundamentele christenen voelden zich bedreigd door de suggestie dat de wereld van de levende wezens, net als de wereld van de materie, aan natuurwetten gehoorzaamde,� zegt Roger Voeten. Bovendien, o gruwel, stamde de mens af van een �lagere� diersoort. Erger nog, de mens w�s ook een diersoort. De mens was het jong van de aap. Hij was niet de superieure lieveling van de Dondergod.
Merkwaardig dat Darwins theorie zoveel weerzin opriep bij aanhangers van de Bijbel. In die Bijbel wordt immers niet verteld dat de mens afstamt van een toch al behoorlijk ontwikkelde diersoort. In de Bijbel wordt verteld dat de mens werd gemaakt uit een klonter aarde. Dat zou dan toch nog meer afkeer dienen te veroorzaken? Het heeft me al vaak verbaasd hoe mensen, die constant met hun neus over een Bijbel hangen, zoveel moeite blijken te hebben om te lezen wat daar staat. Want dat de mens uit een klad klei werd geboetseerd is niet eens zo ver van de wetenschappelijke waarheid. Zo is het ongeveer begonnen. Het stadium van de aap was al de meest recente stap. Eer het zo ver was, heeft de evolutie een weg van 3,6 miljard jaar afgelegd, om van de eerste DNA-vlecht, over de virussen, planten, weekdieren, schelpdieren, gewervelden, te belanden bij de gewervelde zoogdieren waarvan de mens uiteindelijk de meest opvallende, de verst ontwikkelde is. Dus toch, in een bepaald opzicht, superieur. Al is het ook zo dat, dankzij de menselijke verworvenheden van een geweten, gekoppeld aan denk- en inlevingsvermogen, de werkelijk superieure specimen uit de soort mens, zich waardig en vredelievend gedragen tegenover de andere en per definitie zwakkere soorten.
Het is perfect mogelijk en bewezen, dat door een onophoudende reeks toevalligheden, leven kon ontstaan en zich ontplooien in ontelbare varianten, waaronder als voorlopig laatste resultaat, een wezen dat dankzij een in feite niet zo spectaculaire toevoeging in de hersenen, zo�n expansieve ontwikkeling kent. Roger Voeten: �Bij de mens is het gewicht van de neocortex of prefrontale hersenschors, in verhouding tot het lichaam, groter dan bij om het even welk ander dier.�
In december 1968 toerde voor het eerst een bemand toestel rond de maan. In Apollo 8 zaten drie mensen en een van hen las, terwijl de hele wereld luisterde, het eerste hoofdstuk uit boek Genesis voor. Ik kon mijn oren niet geloven. Voor het eerst toerde een ruimteschip rond een ander hemellichaam en de passagiers vonden niet beter dan een sprookje uit lang verlogen tijden op te diepen. Sindsdien hebben ons uit �Gods Own Country� wel meer onthutsende geruchten bereikt. Volgens recente peilingen gelooft 40 procent van de Amerikanen dat het heelal zesduizend jaar geleden werd geschapen in zes dagen tijd. En dat de hele mensheid afstamt van ��n paar, waarvan de man werd gemaakt uit een homp modder en de vrouw uit een rib van de man. Deze strekking heet �creationisme�. Fundamentele christenen en moslims over heel de wereld, schijnen elkaar te hebben gevonden in het creationisme. E3n beiden besteden ze heel wat geld en energie voor het propageren van deze absurditeit.
Een iets minder strak ogende aanhangwagen van het creationisme, is de opvatting van het intelligent design, waarbij de evolutie wel wordt aanvaard, doch als een resultaat van een �intelligent plan�. Van het �intelligent design� is eveneens zo�n veertig procent van de Amerikanen aanhanger.
Slechts twintig procent van de Amerikanen neemt het feit aan van een evolutie, die het product is van toevallige omstandigheden.
Voor wie de leer van de evolutie en de mechanismen ervan goed kent3, was en is er echt geen bewuste, �intelligente� begeleiding bij de evolutie nodig. Het simpele argument van de creationisten, dat je vaak hoort, is : �Geef een aap een pen en papier en hij zal toch nooit een boek schrijven.� Nochtans, dit is precies wat er is gebeurd. De aap heeft bovendien eerst zelf de pen en het papier uitgevonden. Doch eer het zo ver was, zijn er pakweg 3,5 miljard jaar verlopen. Een lotto van 3,5 miljard jaar, met om de nanoseconde een trekking.
De hypothese van een evolutie met het toeval als motor is anders niet zo uitzonderlijk nieuw: de Franse wiskundige en astronoom, Pierre Simon de Laplace (1749-1827), begon in 1799 aan een uitgebreide studie over de hemelmechanica, waarmee hij in 1825 klaar was: Trait� de m�canique c�leste. Toen Napoleon Bonaparte de eerste delen ervan had gelezen, zei hij : �U schrijft dit enorme werk over de hemel zonder ook maar ��n keer de Auteur van het heelal te vernoemen.�
"Sire," zei de Laplace, "je n�avais pas besoin de cette hypoth�se".
Dat in de Verenigde Staten veertig procent van de mensen het creationisme aanhangt en dat bepaalde kerkgenootschappen daar met man en macht propaganda voor voeren en proberen om dit in het onderwijs op te leggen - en daar ook vaak in slagen - is verontrustend, vooral in een land dat meent de wereld te moeten beschermen tegen onheil en de bekrompenheid van dan weer een ander soort fundamentele goedgelovigen.
Maar ook vlak in onze buurt, in Nederland, zijn aanhangers van het creationisme druk in de weer.
Roger Voeten maakt zich terecht zorgen over dit soort toestanden, waarvan velen in de 20ste eeuw nooit hadden verwacht dat ze in de 21ste eeuw nog zouden bestaan.
Met zijn lezing maakte hij duidelijk :
Het verstand van de mens en de daaraan gekoppelde vrijheid en verantwoordelijkheid is een rechtstreeks gevolg van het resultaat van de biologische evolutie in de levende wereld, meer bepaald in de dieren- en dus ook mensenwereld.
Het belangrijkste principe van de evolutieleer volgens Darwin is dit van de evolutie der soorten levende wezens op basis van de natuurlijke selectie. Dit betekent: hoe beter de eigenschappen van een levend wezen aangepast zijn aan de omstandigheden waarin het leeft, des te groter de overlevingskans, dus hoe groter de kans om voort te bestaan in de volgende generaties.
�De stelling of theorie van Darwin is als het ware sinds nu ongeveer 200 jaar onderworpen aan de criteria van het wetenschappelijk onderzoek,� zegt Roger Voeten.
�Het heeft een tijdje geduurd, maar de evolutieleer volgens Darwin, het Darwinisme, wordt door niemand meer betwist in de wetenschappelijke wereld.�
�Het is wel zo dat de evolutietheorie al zowat 2 eeuwen ook in het Westen tot een paar decennia terug, werkt als een rode lap op een stier voor een groeiend aantal mensen die in een god als schepper gelooft.�

In een twintigtal minuten koersen we dan samen met de spreker door de evolutiegeschiedenis:
Het koord of het touw van de samenhang kan reeds worden opgeraapt bij de Eencelligen, zoals de Euglena, of de Amoebe enz.
Ze bezitten een celkern die drager is van erfelijk DNA. Hun DNA-draden bezitten opmerkelijk veel gemeenschappelijke opbouwkenmerken met de DNA-strengen van hogere diersoorten zoals zoogdieren en de mens.
Uit de eencelligen zijn de meercelligen ontstaan.
In tegenstelling tot de eencelligen hebben alle meercelligen het vermogen tot celdifferentiatie, d.w.z. de meercelligen bestaan uit een lichaam waarvan de cellen niet allen dezelfde bouw, noch functie bezitten.

IN NEGEN MAANDEN VAN VIS TOT MENS

Ook individueel doorlopen we allemaal van bij ons prille ontstaan in sneltempo de hele evolutie.
�Alle groepen meercelligen, vanaf de sponsen tot de mens, doorlopen ontwikkelingsstadia die gemeenschappelijk bij elk van hen voorkomen.� Roger Voeten geeft enkele voorbeelden :
�Bij alle gewervelde dieren, de mens inbegrepen, is het hart eerst gebouwd als dat van een vis: het bloedvatenstelsel vertoont kieuwbloedvaten, en er worden kieuwbogen en kieuwspleten aangelegd. Alleen bij vissen en amfibie�nlarven zijn die kieuwstructuren functioneel; bij volwassen viervoetige landdieren regresseren ze. Ontwikkeling van de ledematen bij de landvertebraten :
Alle landvertebraten, dus vanaf de reptielen, ontwikkelen twee paar ledematen, ��n paar vooraan en ��n paar achteraan.
De stamboomevolutie van deze ledematen kan worden aangetoond vertrekkend vanaf de reptielen.�
�Tijdens de embryonale ontwikkeling van een dier, b.v. van een paard, verschijnt eerst de aanleg van de kenmerken van een gewerveld dier, daarna die van een landgewervelde, dan die van de zoogdieren, gevolgd door die van de on-evenhoevigen, de paardachtigen en tenslotte die van het paard.
In genetische taal uitgedrukt luidt dat als volgt:
Elk zoogdier (dus ook de mens) bezit verschillende groepen �differentiatie�-genen: de oudste groep bepaalt het bouwplan van de stam, de volgende groep brengt het bouwplan van de klasse tot expressie en weer de volgende de orde, het geslacht, de jongste groep codeert voor het bouwplan van de soort.
Het in werking treden van die genengroepen verloopt in de volgorde van de oudste naar de jongste. De oudste genen, die in de eerste stadia van de embryonale ontwikkeling werken, doen kenmerken verschijnen die soms bij volwassen organismen niet meer voorkomen maar die wel aanwezig zijn bij de oudste voorouders. Hetzelfde geldt voor de daaropvolgende genegroepen.
Hierop steunt het belang van de embryonale ontwikkeling voor de reconstructie van de evolutiegeschiedenis.
Gegevens uit de moleculaire biologie:
Om evolutiestambomen zo werkelijkheidsgetrouw mogelijk te reconstrueren, steunde men tot voor kort alleen op de morfologische ontwikkeling die men afleidde uit paleontologische, anatomische en embryologische gegevens.
Maar sinds de moleculaire structuur van prote�nen bepaald kan worden en sinds enige tijd ook deze van DNA kan men van de verschillende soorten dieren en planten de eiwitten en DNA onderling vergelijken.
De stand van zaken vandaag van het wetenschappelijk onderzoek is van die aard dat de genetische variatie kan worden opgespoord tot op het niveau van de prote�nen en zelfs dit van het DNA.�

DE JONGSTE STAPPEN IN EEN SPRONGETJE VAN 4 MILJOEN JAAR

De weg van mensaap via aapmens naar mens liep over bijna 4 miljoen jaar.
Die weg kan worden verdeeld in de volgende etappes ,naar de fossiele hominiden ( 5 of 4 etappes) ,of naar de verworvenheden ( 6 etappes):

1 rechtop lopen: vanaf 3,6 miljoen jaar geleden bij Australopithecus afarensis
2 Werktuigen vervaardigen: vanaf 2 miljoen jaar geleden bij Homo Habilis;
3 Gearticuleerd spreken: vanaf 2 miljoen jaar geleden bij Homo habilis;
4 Vuur gebruiken: vanaf 400.000 jaar geleden bij Homo erectus;
5 Doden ritueel begraven: vanaf 100.000 jaar geleden bij Homo sapiens neandertalensis
6 Kunst beoefenen: vanaf 30.000 jaar geleden bij Homo sapiens sapiens.

HOE SLIMMER ZIJN WIJ?

Roger Voeten: �Onze hersenen gelijken sterk op die van andere dieren. Niet verwonderlijk, want ook de hersenen van de mens zijn het product van miljoenen jaren biologische evolutie. Vooral de hersenstam � soms ook wel de primitieve delen van onze hersenen genoemd � delen we met de krokodil, de egel, de muis, de chimpansee. Precies die hersenstam staat in voor functies die elk dier nodig heeft om te overleven, zoals de controle over de ademhaling, het hartritme, bloeddruk, de spijsvertering en visuele en auditieve reflexen. Dit gedeelte reguleert dus onze vegetatieve functies en is betrokken bij gedragingen die gericht zijn op zelfbehoud. Met de zoogdieren delen we het jongere limbisch systeem waarvan de hippocampus, de thalamus en de amygdala deel uitmaken. Die hersendelen zijn betrokken bij de regulering van onze emoties. Dankzij het limbisch systeem zien we bij zoogdieren gedragingen die bij reptielen afwezig zijn, nl. vocalisatie, hechting en spel.
Maar de mens bezit ook hersenfuncties waarover krokodillen, muizen en wellicht zelfs onze naaste evolutionaire verwanten, de mensapen, niet beschikken:
De eerste filosoferende krokodil moet nog gevangen worden, en vermoedelijk hebben chimpansees geen flauw benul van de elementaire deeltjestheorie.�
En dat �vermoedelijk� in dit verband, dat vind ik nu zo fijn vanwege Roger Voeten.

WAT MAAKT ONS ZO SPECIAAL?

�Het verschil ligt in de grote hersenen, meer bepaald de prefrontale hersenschors of cortex, die het meest kenmerkende gedeelte van de menselijke hersenen vormt . De hersenen worden onderverdeeld in de grote hersenen, de hersenstam en de kleine hersenen. Het meest opvallend aan de grote hersenen is de opdeling in twee delen, de twee hemisferen, die met elkaar verbonden zijn via de hersenbalk.
De mens is, tot op heden, het levend wezen dat hersenen heeft ontwikkeld van een complexiteit die bij geen enkel ander levend wezen voorkomt. Ze zijn met 100 miljard,de zenuwcellen...� En deze complexiteit heeft onmiddellijke gevolgen�

HET MORELE BREIN

�In de cortex bevinden zich de circuits van onze hogere cognitieve functies, waaronder het vermogen om te denken, te redeneren, te geloven, te plannen en sociaal bewust te zijn � allemaal processen waarvan we aannemen dat ze ons onderscheiden van de andere dieren.
De prefrontale hersenschors voegt een belangrijke dimensie toe aan ons gedrag, nl. het vermogen om ons gedrag af te stemmen op verwachtingen die we van onszelf en anderen hebben. Kortom, de prefrontale hersenschors verschaft ons het vermogen �waar te nemen met gevoel� en als zodanig vormt hij de zetel van ons morele handelen, van ons GEWETEN.�
Gaan we binnen afzienbare tijd ons denken kunnen begrijpen in termen van de werking van de hersenen.? Spreker: �Het vermogen om volgens een gedragscode of �moraal� te leven wordt vaak beschouwd als een unieke eigenschap van de mens als soort, die immers hersenen bezit die hem in staat stellen te beslissen tussen goed en kwaad. Ons moreel handelen is dan ook geen recente culturele verworvenheid maar een eigenschap die diep geworteld is in onze evolutionaire geschiedenis.
Het is een bekend gegeven dat de maatschappij waarin we leven de jongste tijd enorm gewijzigd is, ge�volueerd is, zeker in de westerse wereld. Het is niet overdreven te beweren dat wat betreft een aantal aspecten, de maatschappij werkelijk op hol is geslagen. Onze hersenen die biologische wetten volgen, zijn nog niet aangepast aan al die wijzigen om daar mee om te gaan. Vandaar misschien het stijgend aantal depressies en andere psychische en lichamelijke conflictsituaties.
Onze hersenen verschillen biologisch nauwelijks van de mens van 30.000 jaar geleden.
Ons brein is niet ontwikkeld om te leven binnen een stedelijke omgeving, waar miljoenen mensen samenwonen, gebombardeerd door stimuli van reclame, televisie, computerspelletjes en e-mails. De moderne samenleving is iets van de laatste honderden jaren waaraan ons brein zich nog niet heeft kunnen aanpassen. Vandaar dat talrijke gezondheidsproblemen, waaronder depressie misschien mee veroorzaakt worden door de onaangepastheid van ons brein aan de moderne samenleving.
Gelukkig zijn onze hersenen meer dan een potenti�le bron van afwijkingen en ziekten. De hersenen zijn ook de plaats waar we een goed gevoel hebben en de zetel van liefde en genegenheid. Bovendien speelt ons bewustzijn zich erin af en onze hersenen bepalen onze persoonlijkheid en ons gedrag.�

IK DEED HET NIET. HET WAS DE KROKODIL IN MIJ�

Roger Voeten: �Ook ontwikkelingen in de ethologie laten zien dat ons morele handelen diep geworteld is in onze evolutionaire geschiedenis.
Mensen en andere (zoog)-dieren vertonen gedrag dat is gericht op samenwerking, delen en andere vormen van wederkerig altru�sme. Gedragingen die hiermee in strijd zijn worden bestraft. Ontwikkelingen in het hersenonderzoek laten zien welke hersengebieden betrokken zijn bij het nemen van morele beslissingen.
Velen vragen zich af of de resultaten van dit onderzoek implicaties hebben voor het denken waarop ons rechtssysteem is gebaseerd. Het gaat daarbij dan vooral over ons begrip van de �vrije wil� en � verantwoordlijkheid�. Als het waar blijkt te zijn dat �the mind is what the brain does� en onze hersenen deel uitmaken van een deterministische wereld, dan verdwijnt de vrije wil als een achterhaalde illusie achter de horizon.
Maar hoe kunnen we mensen nog verantwoordelijk houden voor hun daden in een wereld die het concept van de vrije wil niet meer kent?
Voor de rechter zal dan Henk met de wetenschap aan zijn zijde kunnen beweren dat niet hij de moord heeft begaan maar zijn hersenen. Zijn hersenen hebben hem ertoe aangezet.
Sommige hersenonderzoekers, zoals Greene en Cohen in 2004, gaan er vanuit dat de fundamenten van ons rechtsbestel inderdaad ingrijpend zullen veranderen met het voortschrijden van de cognitieve neurowetenschappen. Naarmate de neurowetenschappers erin slagen de hersenen te begrijpen als een deterministisch systeem, zullen we ophouden aan anderen een morele status toe te kennen.
Anders gezegd, misschien zullen neurowetenschappers ooit onomstotelijk vaststellen dat wij mensen g��n vrije wil hebben, dat we willoos worden voortgedreven door de chemo-elektrische processen in ons hoofd. Begrippen als �verantwoordelijkheid� en �schuld� zullen verdwijnen. Immers, als niemand een vrije wil heeft, wie kan dan nog op zijn of haar (mis)daden worden aangesproken?
Anderen menen dat determinisme en een vrije wil naast elkaar kunnen bestaan: ook in een deterministische wereld kunnen we Henk verantwoordelijk houden voor zijn daad zolang hij maar in staat was iets anders te doen.�

Nog altijd geen definitief antwoord dus. Maar dat geweten in ons hoofd zou wel graag willen dat we zijn en doen wat we graag zouden willen�
En dat is misschien een kwestie van blijven oefenen en nooit wanhopen.
                                              verslaggeving Lode Willems � schets Roger Voeten

* Op de webstek van de Amerikaanse versie van ons Humanistisch Verbond, de Council for Secular Humanism kunt u over deze onderwerpen een aantal radioprogramma's met interviews beluisteren en overtappen op uw computer.

*Wie zich nog wat bwil verdiepen in het onderwerp evolutie raad ik �Kaas & Evolutie� door Bas Haring aan (Pandora pockets, Amstel Uitgevers BV, 2001). Dit is zuivere wetenschap op een vermakelijke en glasheldere manier uitgelegd. �Kaas & Evolutie� werd bekroond met De Gouden Uil, de Eureka! Wetenschapsprijs en de Duitse Prijs voor het Beste Boek over Wetenschappen.



Roger Voeten en zijn echtgenote Mieke De Groen wonen sinds 1999 in Tremelo.
Roger Voeren is afkomstig uit Kalmthout. Hij deed zijn middelbare studies in het Koninklijk Atheneum te Antwerpen. Aan de Rijksuniversiteit Gent behaalde hij zijn licentiaat in de biologische wetenschappen met een specialisatiejaar in de biochemie.
Aan de Vrije Universiteit Brussel vervolmaakte hij zich voor de uitbouw van zijn onderwijsloopbaan.
Deze startte hij op in de Brabantse Oranje-stad Diest waar hij lesgever werd aan het Hoger Rijksinstituut voor het Technisch Onderwijs.
Aan deze school bleef hij 17 jaar, om vanaf 1979 gepromoveerd te worden tot directeur aan de gerenommeerde Rijksmijnbouwschool te Hasselt.
Na zes jaar hard werken was onder zijn leiding de school meer dan verdubbeld in leerlingenaantal en straalde de goede faam van de school opnieuw doorheen Limburg.
Als beloning voor al die arbeid werd Roger door de Minister van Onderwijs gepromoveerd tot Rijksinspecteur wetenschappen, met bevoegdheid doorheen het ganse Vlaamse land in alle onderwijsnetten.
Hij bleef onderwijsinspecteur tot zijn pensionering in 2001.
De laatste drie jaar van zijn loopbaan heeft hij samen met zijn echtgenote Mieke de liberale vakbond geleid, het VSOA voor onderwijs; hij als Vlaamse gemeenschapsvoorzitter, zij als nationaal secretaris. Zij vormden een echt en hecht duo, want ook hier klonk het liedje van �hoe iets groeien kan...�.

In al die jaren nam Roger Voeten, naast zijn drukke beroepsbezigheden, op zeer actieve wijze deel aan het sociale en politieke leven.
In de stad Diest engageerde hij zich vanaf het begin van zijn aankomst daar in 1962 voor de liberale partij. Hij was bij de verkiezingen telkens een rechtstreeks verkozen gemeenteraadslid en was ook zes jaar schepen van de stad Diest.
Ook in Tremelo hebben ze intussen Roger leren kennen in het liberale politieke leven, waar hij zijn best doet om zijn steentje bij te dragen, zo ook in het vrijzinnige en Vlaams liberale Willemsfonds waarvan hij de plaatselijke penningmeester is.



Schrijf ons     Terug naar beginpagina
Hosted by www.Geocities.ws

1