Hazar bölgesinden dünyaya arz edilen petrol miktarı bugün, günde 1 milyon varil seviyelerinde. Bu arz, günde 3.4 milyon varile, yani yaklaşık 3.5 katına çıkabilir. Bunun için temel koşul ise, bölgedeki rezervlerden dünyaya ham petrol akabilmesi için gerekli devasa bir altyapının, "Avrasya Boru Hattı Ağı"nın ("Eurasian Pipeline Network"), güvenli ve etkin bir dağıtım sağlayacak biçimde tamamlanması.

hazar bölgesi rezervleri denince, Hazar denizi'nin batı ve doğu kıyılarındaki iki ülke, Azarbeycan ve Kazakistan ön plana çıkıyor. Tahmini petrol rezervlerinin 80 %'inin bu iki ülkenin sınırları içinde bulunduğu sanılıyor ve bölgedeki yatırımların 85 %'i de bu iki ülkede yoğunlaşmış durumda. Türkmenistan, rezervler açısından zengin bir üçüncü ülke.

ABD devre dışı (kalmaya devam edecek mi?)

New York ve Washington'da faciaların yaşandığı 11 Eylül gününü izleyen günlerde bile Afganistan'daki Taliban yönetimini tanımaya devam eden Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, Hazar rezervlerinin dünyaya açılmasından en çok etkilenecek ülkeler arasında yer alıyor. Bu iki ülke, Pakistan'la birlikte "Central Asian Gas and Oil Pipelines" (CENTGAS-OP) olarak bilinen multi-milyar dolarlık bir projeye yatırım yapmış durumdalar. Bu proje ile, Kazakistan ve Türkmenistan'daki petrol ve doğal gazın, bir ikili boru hattıyla, Afganistan ve Pakistan üzerinden Hint Okyanusu ve Arap Denizi'ne indirilmesi hedefleniyor. Her boru hattının uzunluğu yaklaşık 1,700 kilometre olacak ve petrol hattından günde 1 milyon varil petrol akıtılabilecek. 4.5 milyar dolar maliyetli bu projeden 1998 yılında ABD petrol grubu "Unocal", Afganistan'daki Taliban yönetimiyle ilişkili diplomatik ve politik sorunlar nedeniyle çekilmek durumunda kalmıştı.

Bu "Büyük Oyun"un ikinci bölümündeki tablonun bir bölümü. İran, güneyindeki yeni petrol rezervleri, Kafkas enerji rezervlerine erişimi bulunması ve İran Körfezi'ndeki tesisleri dolayısıyla, "Büyük Oyun"un önemli oyuncularından bir başkası. Başka bir deyişle, gireceği bölgesel işbirliklerinin gücünü de yanına alcak bir İran'ın, Suudi Arabistan dominasyonlu Orta Doğu petrol üreticileri karşısında gerçekten büyük bir rakip olabilmesi söz konusu. Sadece bölgesel işbirlikleri de değil. 1999'dan beri geçen iki yıllık sürede, Fransız Elf şirketi bu ülkede 2 milyar dolarlık yatırım yapmış durumda. Fransız Elf-TOTAL-Fina bloğunun öncülüğünde Fransız yatırımcılar ile İtalyan ENI grubu bu ülkeye yönelik ticari faaliyetlerine bütün hızıyla devam ederken, politik sorunlar nedeniyle Anglo-Amerikan grupları burada da büyük ölçüde devre dışı kalmış durumda.

Taşlar oturana kadar rahat yok

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Kafkaslar ve Hazar bölgesindeki - hatta genel olarak Orta Asya'da - etki alanları sınırlanan Rusya ise, son 10 yıllık süreçte bu alanları geri kazanmada önemli adımlar atmış bulunuyor. Çeçenistan, Abaza Cumhuriyeti, Azarbeycan ve Ermenistan'daki iç ve ülkelerarası savaşlar, bir yandan onbinlerce insanın hayatını kaybetmesi, diğer yandan da Rusya Federasyonu'nun eski mevzilerinin bir kısmını yeniden ele geçirmesiyle sonuçlanmış durumda. Petrol ve doğalgaz rezervlerinin dünyaya açılmasıyla gerçek anlamda politik bağımsızlık sürecine girebilecek bölge ülkeleri üzerindeki etkisini kaybetmek, Rusya açısından göze alınamayacak bir olasılık olarak görülüyor. Ana transfer damarının kuzeyden, Rusya topraklarından geçip batıya ulaşması ve rezervlere sahip ülkeler üzerinde Rus kontrolünün sürmesi ise başta ABD ve İngiltere olmak üzere, bu kaynakları kendi ekonomileri açısından hayati gören bir dizi ülke açısından ise tam bir karabasan.

Anglo-Amerikan grupları açısından bugünkü stratejilerin ne olabileceği çok tartışılır. Hatta kestirmeden, şu anda kristalleşmiş bu tür stratejiler olmadığı, zeminin önümüzdeki 10 yıllık süreçte (Bush'un teröre karşı verilecek uzun erimli savaş için verdiği zamanlamayla bire bir paralel) oturacağı da söylenebilir. Bu stratejiler arasında, petrol ve doğalgaz rezervlerinin Bakü-Ceyhan boru hattından Akdeniz'e ulaştırılması üzerinde yoğunlaşmak da yok değil. Hatta bu, kimi analizcilerce oldukça öne çıkan bir opsiyon olarak bile görülüyor.

Bu değerlendirmenin amacı, bugün-yarın başlaması beklenen askeri operasyonlarla ilgili olarak medyada sunulan inanılmaz dar ve "medeniyet savaşı" hamasetiyle yoğrulmuş vizyonlara alternatif bir vizyonun ipuçlarını verebilmek. Yoksa "Büyük Oyun - İkinci Bölüm" yeni başlayan bir şey olmadığı gibi, bu "Oyun" hakkında toplanacak bilgiler ve yapılacak değerlendirmeler şu kadarcık yere sığabilecek gibi de değil.