Šta je inteligencija ?
O postojanju i prirodi inteligencije bilo je više sporova nego o bilo kojem drugom psihološkom pojmu. Iako postoji više definicija koje se donekle razlikuju, teoretičari se slažu u jednom, da je inteligencija potencijal, a ne potpuno razvijena sposobnost.
Sam termin inteligencija potiče od latinske rijeci "intellegere" koja znači shvatiti, razumjeti.
Jedna od definicija inteligencije je i ta da je to mentalna karakteristika koja se sastoji od sposobnosti za učenje iz iskustva, prilagođavanja na nove situacije, razumijevanja i korištenja apstraktnih pojmova, i korištenja znanja za snalaženje u okolini. Ne postoji, međutim, opšteprihvaćena definicija inteligencije, jer još uvijek ne postoji opšteprihvaćena teorija inteligencije, a definicija dolazi tek nakon teorije.
Nije reč o nečemu što je opipljivo, već o konstruktima, naučnim pojmovima. Nemoguće ih je videti ili dotaći, ali ih upoznajemo preko njihovih svojstava i efekata.
Smatra se da ona predstavlja kombinaciju urođenih karakteristika nervnog sistema i razvojne inteligencije, oblikovane iskustvom i učenjem.
Istorija nauke nas uči da se pojmovi razvijaju stotinama godina pre nego što se dođe do opšteprihvaćene teorije, čak i kada se od početka zna da teorije na kojima su oni zasnovani imaju nedostatke. Kao dobar primjer za to možemo navesti i pojam gravitacije, ili primjer toplote gdje fizika i poslije viševjekovnog truda ostaje bez objedinjujuće teorije.
Takav je slučaj i sa psihologijom, po pitanju inteligencije.
Objedinjena teorija pojavljuje se na kraju, a ne na početku naučnog traganja, i očekivati takvu teoriju prije nego što se ozbiljno oforme pojmovi, znači svako naučno istraživanje unaprijed učiniti nemogućim.
Akademski orijentisani psiholozi su dugi niz godina istraživali suštinu i strukturu inteligencije, odnosno, tragali su za osnovnim elementima intelektualnog funkcionisanja. I ovdje je bio postavljen krajnji cilj svake nauke - iza promjenljivih postignuća ispitanika na testovima otkriti stabilne izvore tih postignuća. Tako je u psihologiji sposobnosti, primenom matematičko-statističkog postupka - faktorske analize, započela potraga za invarijatnim, za konstantnim, a ova potraga traje i danas.
Spearman je 1904. započeo faktorsko-analitička proučavanja postignuća ispitanika i formulisao prvu faktorsku teoriju sposobnosti poznatu kao dvofaktorska teorija ili teorija g - faktora kao osnovnog. Spearman je formulisao zakon o univerzalnom jedinstvu intelektualnih funkcija koji kaže da se u svim testovima sposobnosti i u svim kategorijama intelektualne aktivnosti manifestuje jedna opšta funkcija, odnosno faktor koji je označio simbolom "g" (od general), a sve intelektualne sposobnosti se mogu izraziti kao funkcije dvaju faktora, jednog opšteg (g) i drugog, specifičnog faktora (s), koji je specifičan za svaku pojedinu sposobnost.
Po ovom autoru, "g" faktor je iznos opšte mentalne energije, urođen je i nevaspitljiv, dok su specifični faktori, odraz efikasnosti specifične mentalne energije, podložni vaspitnim uticajima. "g" faktor treba razumeti u kontekstu njegovih neogenetičkih zakona (zakon iskustva, zakon odnosa i zakon korelata) koji predstavljaju psihološku interpretaciju statistički dobijenog "g" faktora.
Thurstone (1938) je primjenjujući novu faktorsku tehniku (multifaktorsku analizu) koju je sam razvio došao do sedam primarnih faktora inteligencije (to su : S - spacijalna (prostorna) sposobnost, P - perceptivni faktor, N - numericki faktor, V - verbalni faktor (odnosi se na sposobnost razumevanja reči, njihovih odnosa i verbalnog zaključivanja), M - faktor pamćenja, W - verbalna fluentnost (sastoji se u brzom proizvođenju reči), I - faktor induktivnog), i pri tom negirao postojanje generalnog faktora.
Međutim, Thurstone je nakon ponovljenog istraživanja bio prisiljen da prizna da postoji generalni faktor, kao što postoje i njegove primarne sposobnosti, a Spearman je prihvatio da, pored generalnog faktora zaista postoje dokazi za ono što Engleska škola naziva grupnim faktorima.
Negde između strogo spirmanovskih i terstonovskih stanovišta nalaze se hijerarhijske studije strukture ljudskog intelekta, a neki od njihovih autora su Beart (1949), Vernon (1950), Cattell (1971), Hornn (1979) ... Ovi psiholozi predstavljaju organizaciju čovekovih sposobnosti u vidu složenog, višeslojnog (višestepenog) sistema odnosa, u formi hijerarhijske organizacije.
Umjesto teorijskih dilema, psiholozi u neposrednoj praksi su se suočavali sa potrebom procene intelektualnih sposobnosti na osnovu koje će biti moguće predvidjeti nečiju sposobnost za pohađanje škole ili obavljanje određenog posla.
Da bi priča o razvoju inteligencije bila što jasnija iznosimo koncept od dvije komponente inteligencije - "fluidnoj" i "kristalizovanoj" koji su dali Cattell i Horn (1963). Fluidna inteligencija predstavlja prirodnu, biološku opštu sposobnost, ona reprezentuje neurofiziološke, dispozicione faktore i nezavisna je od učenja i iskustva; dok se kristalizovana inteligencija realizuje u skladu sa kulturom učenjem i spoljnjim uslovima.
Na sličan način Donald Hebb inteligenciju dijeli na inteligenciju A koja označava biološke potencijale za uspješno intelektualno funkcionisanje i inteligenciju B koja predstavlja evokaciju tih potencijala u konkretnim situacijama. Vernon ovom dodaje i inteligenciju C koja označava uzorak inteligencije B koji mi testovima mjerimo.
Najveći broj psihologa se slaže da naslijeđe određuje minimalni i maksimalni domet intelektualnog razvoja, a da sredina i socijalni uslovi utiču na dostizanje krajnjih mogućnosti. Kao potvrdu svog shvatanja o odnosu naslijeđa i sredine na razvoj inteligencije, pristalice nativističkog gledišta navode : geneološke studije F. Goltona, rezultate genetičkih ispitivanja koji ukazuju na visoke korelacije između stepena inteligencije i blizine krvnog srodstva (genetička ispitivanja pokazuju da je inteligencija identičnih blizanaca u izuzetno visokoj korelaciji (0.90), heterozigotnih 0.60, roditelja i dece 0.55, braće i sestara 0.50; dok je korelacija između osoba koje su odrasle zajedno, a koje nisu u srodstvu, u poseku 0.30, a ne postoji korelacija između onih koji nisu u srodstvu i rasli su odvojeno. Identični blizanci koji su rasli odvojeno, u razlicitim uslovima, imaju ipak nesto nizu korelaciju, oko 0.85, kao i nemogućnost planskog podizanja intelektualnih sposobnosti kompenzarnim programima '60-tih godina u SAD.
Značaj, odnosno uticaj, naslijeđa i sredine su u odnosu 8:2. Socijalne faktore pritom ne treba posmatrati samo u smislu povoljnih uslova za razvoj, vec i sa aspekta usmeravanja načina intelektualnog ispoljavanja. U određenoj kulturi se genetskim kodom iz generacije u generaciju prenosi određena intelektualna orijentacija, te se na primjer, u kulturi bijelaca favorizuju sposobnosti koje su u domenu lijeve hemisfere (verbalne intelektualne funkcije i sl.), a u kulturi crnaca se veći značaj pridaje sposobnostima koje su u domenu desne hemisfere (manipulativne, muzičke i sl.).
Uticaj socijalne sredine je najveći kada je u pitanju sposobnost razumijevanja i snalaženja u socijalnim situacijama. Što je intelektualna funkcija manje zavisna od kulture i socijalnih uslova, njen razvoj je brži, brže dostiže plafon i brže počinje da opada. Tako asocijativno, a posebno vizuelno pamćenje, fleksibilnost mišljenja i sposobnost brzog rješavanja problema, naročito brže promjene direkcije, rastu samo do 14 - 15. godine i već posle 20. počinju da opadaju (ove funkcije su najbliže onom što se pretpostavlja da je fluidna, odnosno biološki data inteligencija). Sa druge strane, one funkcije koje su u velikoj zavisnosti od obrazovanja i iskustva (npr. verbalne sposobnosti) pokazuju znatno dužu tendenciju porasta i ne opadaju gotovo do kraja života, izuzetak su patološki slučajevi.
Prema istraživanjima Wechslera (1958) i Bayleyeve (1970) inteligencija se razvija do 24. godine, a već od 30. počinje da opada u početku sporo, a posle 50. sve brže.
Iako bi se moglo pomisliti da visoka inteligencija omogućava osobi uspeh u društvu, mnogi drugi činioci koji utiču na društveni uspjeh čine predviđanja nepouzdanim. Mehanizmi pretvaranja intelektualne sposobnosti u društveni uspjeh nisu u potpunosti razjašnjeni. Tako, na primer, postoji čvrsta veza između uspjeha u osnovnoj školi i inteligencije, ali nakon toga nije više moguće predvideti uspeh pojedinaca na temelju inteligencije.
Šta je IQ ?
Količnik inteligencije (IQ - inteligence quotient) je mjera koja definiše relativnu bistrinu ili intelektualne mogućnosti jedne osobe. IQ je dat rođenjem i tokom života se ne mijenja. IQ predstavlja odnos između rezulata koji ispitanik postiže na testu inteligencije i rezultata koji postiže prosječna osoba iste starosti na istom testu i pod istim uslovima. Iako je IQ najbolja pojedinačna mjera inteligencije, on nije ni jedina, ni potpuna mjera. Inteligencija je, kao i ličnost, isuviše komplikovana cjelina da bi mogla da se definiše jednim brojem. Inteligencija je funkcija i drugih faktora, a ne samo intelektualne sposobnosti. Da je ovo tačno znamo iz prakse, jer se osobe koje imaju isti IQ mogu znatno razlikovati. Ovi drugi faktori - motivacija, emocionalna stabilnost, upornost, nisu uvijek mjerljivi, niti ih je uvijek jednostavno jasno izdvojiti, ali se moraju uzeti u obzir u konkretnim situacijama.
Kako se računa IQ ?
Inteligenciju je moguće mjeriti, iako nesavršeno, testovima inteligencije.
Prvi instrument namjenjen proučavanju kompleksnih mentalnih funkcija konstruisao je 1905. godine Binet, i to za potrebe izdvajanja djece koja usljed zastoja u mentalnom razvoju ne mogu da prate normalnu školsku nastavu. Prvih deset godina poslije objavljivanja, Binetov test i njemu slična sredstva korišćena su prvenstveno za ispitivanje djece ili umno zaostalih. Binet je standardizovao svoju skalu inteligencije samo do petnaeste godine starosti. Praktičari su, međutim, uvidjeli da se testovi inteligencije mogu upotrebljavati i za odrasle (najprije je to bila populacija kaznenih zavoda i psihijatrijskih klinika). Tek 1917. godine, kada je Američka armija angažovala psihologe da bi joj pomogli pri klasifikaciji regruta, došlo je do šire upotrebe testova inteligencije u ispitivanju odraslih. Rat sa svojim potrebama za masovnim testiranjem doprinio je konstrukciji novih testova inteligencije koji su se mogli zadavati grupno.
Količnik inteligencije predstavlja odnos između rezultata koji ispitanik postiže na određenom testu inteligencije i rezultata koji postiže prosečna osoba istog kalendarskog uzrasta na istom testu, kada su oba rezultata izražena istim načinom obilježavanja, tj.
IQ = postignuti skor / očekivani prosječni skor za određeni uzrast
Konstantnost IQ-a je osnovna postavka svih skala u kojim su relaltivni nivoi inteligencije izraženi pomoću njega. IQ jednostavno znači da je inteligencija neke određene osobe u svakom trenutku definisana njenim relativnim položajem među vršnjacima uzrasne grupe. Ovo znači da iako se apsolutni kapacitet jedne osobe može izmijeniti, njen relativni položaj, pod normalnim okolnostima, neće.
Prosječna osoba spada u srednjih 50% neke grupe, a prema konsenzusu prosecni IQ ima vrednost 100, dok za sve ostale IQ vrijednosti nema ni historijskih, ni statistickih obaveza. Ipak, kod većine testova kao donja granica tzv. prosječne inteligencije uzima se IQ=90.
Brojčano istovijetni količnici inteligencije sa razlicitih testova mogu da predstavljaju različite stupnjeve inteligencije. Činjenica da su razni autori stvarali svoje vlastite klasifikacije inteligencije otežavala je saglasno i ujednačeno označavanje i interpretiranje razultata, što je neophodno potrebno.
Da bi se izbegla neizbežna konfuzija nastala usljed nediskriminativnog izjednačavanja količnika inteligencije dobijenih na različitim testovima, izgledalo je razumno pokušati sa redefinicijom osnovnih kategorija inteligencije na osnovu eksplicitnih statističkih kriterijuma. Predložena klasifikacija se zasniva na tome da svaki nivo inteligencije ima klasni interval koji obuhvata niz IQ-a koji se nalaze na mjerljivoj udaljenosti od proseka, a ove udaljenosti su izražene kao množioci standardne devijacije.
Koje skale za merenje IQ-a postoje ?
Postoje Bineova i Katelova skala za mjerenje IQ-a.
Što su testovi inteligencije ?
Testove inteligencije čini niz zadataka koji mere mogućnost stvaranja apstraktnih predstava, učenja, i savlađivanja novih situacija. Najčešći testovi inteligencije su Stanford-Binet-ov test inteligencije i Wechslerov test inteligencije.
Stanford-Binet-ov test inteligencije je Americka verzija francuskog Binet-Simonovog testa inteligencije, a prvi put ju je koristio Lewis Terman 1916, psiholog na Stanfordskom Univerzitetu.
Rezultat testa izražen je u jedinicama količnika inteligencije (intelligence quotient ili IQ). Taj koncept je prvi predložio Njemacki psiholog William Stern, a usvojio Lewis Terman u Stanford-Binetovom testu inteligencije. IQ se na početku računao kao mjerilo mentalne starosti osobe i njene stvarne dobi, pomnožen sa sto.
Na primjer, ako bi desetogodišnje dijete postiglo na testu inteligencije rezultat na nivou dvanaestogodišnjaka, njegov IQ bi bio: (12/10) X 100 = 120. Međutim, danas je mali broj testova koji se bave izračunavanjem mentalne starosti, ali se ipak rezultat testa izražava kao IQ.
Danas se IQ izračunava iz statistickog postotka ljudi za koje se očekuje da imaju određeni IQ. Rezultati testova inteligencije slijede normalnu distribuciju, što znači da većina ljudi postiže rezultate oko sredine distribucijske krivulje, a vjerovatnoća postizanja rezultata daleko od sredine krivulje naglo opada.
To pokazuje i sljedeći primer, da na IQ skali otprilike 2 od 3 rezultata testa padaju između 85 i 115, a 19 od 20 rezultata padaju između 70 i 130. Osoba s rezultatom od 130 i više (gornjih 2.5%) smatra se natprosečno inteligentnom, a osoba s rezultatom ispod 70 smatra se mentalno retardiranom.
Više o inteligenciji možete saznati ovdje
