< /span>

 

                                                                                                                               Soån Thão: Lê Bá Lâm

 

ñ©i ThÜ®ng CÖ ,Nܧc Trung Hoa có Vua ThÀn Nông  n‰m các loåi Th¿c VÆt tìm ra dÜ®c tính ,

chia ra vÎ lành vΠǶc và vÎ nào ch»a ÇÜ®c bÎnh gì . . .Và Çã soån ra b¶ : ThÀn Nông Bän Thäo .

Sau ljn ñ©i Hiên Hiên Hoàng ñ‰ cùng v§i ông Kÿ Bá soån ra b¶: Thái DÜ®c .

Ông ñÒng Quân làm ra b¶ :Thái DÜ®c BiŒt Løc

K‰ ông Lôi Công soån ra b¶ : Lôi Công Bào Ch‰

ñ‰n Ç©i nhà Ân có ông Y Doãn làm ra b¶ :Thang DÎch Bän Thäo

            Nhà ñÜ©ng ông Måch DÀn soån ra b¶ :Th¿c LiŒu Bän Thäo

            Ông TrÀn Tang Khí soån ra b¶ : Bän Thäo ThÆp Di

            Nhà TÓng ông Bàng Th©i làm ra b¶: Bän Thão B‡ Di

            Nhà Nguyên ông VÜÖng Hi‰u C‡ soån ra b¶ :Thang DÎch Bãn Thão

            Ông VÜÖng Luôn soån ra b¶ :Bãn Thão TÆp Y‰u

ƒy là kÍ sÖ qua nh»ng bãn thão , còn sách ThuÓc thì rÃt nhiŠu .Nói tóm låi các bÆc HiŠn  Thánh

Y DÜ®c Çã bao công nghiên cÙu Bãn Thão cÛng nhÜ các phÜÖng thuÓc sách và Çã lÜu truyŠn ÇÍ

 Cho Ç©i sau Ùng døng Çã tØng giúp ích cho Ç©i bi‰t bao nhiêu là l®i l¶c.

            Nܧc ta có cø TuŒ Tïnh , cø Lãng Ông  soån bao sách thuÓc và Bãn Thão . NhÛng ThÀn PhÜÖng

DiŒu Quy‰t Ãy ljn nay vÅn là cÀn thi‰t .Y h†c Âu Tây ngày nay cÛng công nhÆn là nhÜ vÆy.

 

                              

                          A.CÀn hi‹u DÜ®c Tính

  NgÛ VÎ:

            Theo nhÜ C‡ truyŠn DÜ®c Tính ÇÜ®c chia ra 5 loåi:

                                    . Tân   : Cay

. Cam  : Ng†t

. Kh‡  : ñ¡ng

. Hàm : M¥n

. Toan : Chua

            Còn g†i là NgÛ VÎ

            M‡i thÙ có m¶t vÎ riêng biŒt , m‡i công døng riêng biŒt . Khi dùng ta phäi bi‰t nó có nh»ng

næng l¿c khác nhau tùy theo tính chÃt.

           

            1.Nh»ng vÎ Tân (cay):

                        Có tính làm cho Tan ra

            2.Nh»ng vÎ Cam (ng†t):

                        Có tính hòa hoãn làm cho các sÙc månh bÎ giäm Çi

            3.Nh»ng vÎ Hàm (m¥n):

                        Tính nó nhuyÍn làm mŠm các ThÙ

            4.Nh»ng vÎ Toan (Chua Chát):

                        Tính nó sáp cho nên hay thu liÍm

            5.Nh»ng vÎ Kh‡ (Ç¡ng) :

                        Tính nó tä nên hay thanh

            C° nhân cÛng có nói lj vÎ ñåm (låt) Tính nó hay thÅm l®i nhÜ l®i TiÍu TiŒn. Sách N¶i Kinh

 Có nói :

            "Tr©i nuôi ngÜ©i b¢ng Løc Khí

            ñÃt nuôi NgÜ©i b¢ng Løc VÎ"

            Cho nên trong Bän Thão không nói ljn vÎ ñåm vì cho nó là tính chung cûa NgÛ VÎ.

 

  Tính ChÃt:

            -Nh»ng vÎ n¥ng tính nó chìm xuÓng thu¶c Âm.Nh»ng vÎ thu¶c âm phÀn nhiŠu Çi vào Tång Phû

            -Nh»ng vÎ nhË tính nó bay lên thu¶c DÜÖng .Nh»ng vÎ thu¶c DÜÖng phÀn nhiŠu Çi ra TÃu Lš (th§

 ThÎt ) và chân tay

            -Nh»ng vÎ thu¶c loài Thão M¶c tuy cùng m¶t cây mà tính chÃt cÛng khác nhau :

            .Tính chÃt « nÖi cành nhánh Çi  ra Tay Chân .

            .Tính chÃt « nÖi da vÕ Çi ra Bì Phu .

            .Tính chÃt ª ru¶t và Thân Çi vào Tång Phû.

            .Tính chÃt ª Góc và RÍ hay Çi xuÓng .

            .Tính chÃt ª Lá và Hoa hay Çi lên.

            -Nh»ng chÃt nhË dÍ vào Tim và Ph°i

-Nh»ng chÃt n¥ng dÍ vào Gan và ThÆn

            -Nh»ng thÙ ru¶t r‡ng hay phát tán bên ngoài.

            -Nh»ng th٠ǥc chuyên trÎ bên trong .

            -Nh»ng thÙ thuÓc khô ráo hay vào khí phÀn .

            -Nh»ng thÙ thuÓc Äm ܧt hay vào huy‰t phÀn .

            Công hiŒu cûa thuÓc tuy dùng vÎ nÀy nÜÖng v§i vÎ kia nhÜ vÎ Tri MÅu v§i Hoàng Bá nÜÖng nhau .

HÒ ñào Nhøc v§i Phá CÓ ChÌ nÜÖng nhau .

            NhÜng có khi dùng Ƕc vÎ cÛng chºa khÕi bÎnh

            ThuÓc thì có vÎ nÀy s® vÎ kia ho¥c vÎ khác Ùc ch‰ ÇÜ®c vÎ nó... Có khi vÎ nÀy låi phän vÎ kia Çó là

hai vÎ trái nghÎch nhau . G¥p khi cÛng dùng hai vÎ nhÜ th‰ nhÜng cÛng phäi bi‰t cách dùng

m§i không gây nguy hi‹m cho bÎnh nhân .

 

 

  Nh»ng vÎ ThuÓc phän nhau gây ch‰t ngÜ©i:

            1. 8 VÎ TÜÖng Phän V§i Lê Lô:

                        -Nhân Sâm -Sa Sâm-HuyŠn Sâm-Tº sâm -ñäng Sâm-Kh‡ Sâm-T‰ Tân -Båch TruÆt.

8 VÎ nÀy ÇŠu kœ v§i vÎ Lê Lô . Làm thuÓc phäi kiên không nên dùng 1-2 vÎ nào trong 8 vÎ mà vô chung

v§i vÎ Lê Lô

            N‰u uÓng vào thuÓc v§i thuÓc phän nhau làm ch‰t ngÜ©i ,nguy hiÍm

            2. 5 VÎ TÜÖng phän v§i Ô ñÀu v§i Ô Trác:

                        -Båch LiÍm -Båch CÆp-Bán Hå-Qua Lâu -Bói MÅu

không nên dùng chung v§i Ô ñÀu -Ô Trác së gây ch‰t ngÜ©i

            3. 4 VÎ TÜÖng phän v§i Cam Thäo:

                        -ñåi KÎch -Nguyên Hoa -Häi Täo - Cam Toåi

Dùng chung v§i Cam Thäo së gây ch‰t ngÜ©i.

            4. Nh»ng vÎ sau Çây tÜÖng phän gây ch‰t ngÜ©i:

                        -MÆt Ong -Sáp Ong kœ hành lá hành hÜÖng

                        -LÜu Huÿnh nguyên là thu¶c HÕa nên rÃt kœ Phát Tiêu

                        -ThÛy Ngân kœ Thåch Tín -ñÜÖng Quy kœ XÜÖng BÒ

                        -Lang ñ¶c kœ MÆt ñà Tæng - Huÿnh Kÿ kœ Båch Chï

                        -Ba ñÆu kœ Khiêu NgÜu

                        -ñinh HÜÖng kœ Uãt Kim (nghŒ)

                        -Nha Tiêu kœ Tam Læng

                        -Xuyên Ô ,Thäo Ô kœ Tê Giác

                        -Nhân Sâm kœ NgÛ Linh Chi (cÙt dÖi)

                        -Quan Qu‰ kœ Thåch Chi

 

 

                                   B.NgÛ CÃm

  Phäi bi‰t nh»ng bÎnh nào kiên v§i nh»ng vÎ nào

            .NhÙt CÃm

            Nh»ng vÎ ñ¡ng håi XÜÖng .

Khi có bÎnh xÜÖng không nên dùng nhiŠu vÎ Ç¡ng.Vì xÜÖng bÎnh mà bÎ Ç¡ng thì bÎnh càng n¥ng

thêm n¥ng nŠ rÃt nguy hiÍm (håi xÜÖng)

            .NhÎ CÃm

            Nh»ng vÎ M¥n håi Huy‰t

            Khi có bÎnh huy‰t không nên dùng nh»ng vÎ M¥n và bÎnh nhân cÛng không nên æn nhiŠu vÎ m¥n.

Vì Huy‰t bÎ m¥n bÎnh n¥ng càng thêm nguy kÎch

            .Tam CÃm

            Nh»ng vÎ Cay håi Khí

            Khi có bÎnh Khí không nên dùng nhiŠu vÎ cay . BÎnh Khí mà bÎ cay càng thêm bÓc hao tán-VÆy

ngÜ©i bÎnh Khí không nên æn nh»ng vÎ cay

            .TÙ CÃm

            Nh»ng vÎ Chua håi Gân

            Khi có bÎnh Gân phäi kiên nh»ng vÎ chua vÎ bÎnh Gân mà bÎ chua càng thêm co qu¡p låi

            .NgÛ CÃm

            Nh»ng vÎ Ng†t håi ThÎt

            Khi có bÎnh vŠ da thÎt không nên dùng nhiŠu vÎ ng†t vì bÎnh ThÎt mà bÎ phäi chÃt ng†t càng sÜng

tÙc lên

             Tóm t¡c NgÛ CÃm:

.NhÙt CÃm Çau XÜÖng không dùng ñ¡ng

                        .NhÎ CÃm Çau Huy‰t không dùng M¥n

                        .Tam CÃm Çau Khí không dùng Cay

                        .TÙ CÃm Çau Gân không dùng Chua

                        .NgÛ CÃm Çau ngoài da ThÎt không nên dùng Ng†t

 

  Nh»ng vÎ thuÓc kiên kœ nhau cÀn bi‰t khi dùng thuÓc:

            1.Khi dùng thuÓc mà trong thang có      

.VÎ Båch TrÆt thì phäi kiêng æn Quä MÆn, Quä ñào,ThÎt Chim Së , HÒ Tuy ( mù Tui).Cû

 Tõi (ñåi Toái) Than NgÜ ( cá trám)

.Có VÎ Lê Lô không nên æn con  Ly  (con Ly giÓng con Mèo mà l§n con hÖn và thÜ©ng 

g†i là con Cáo ho¥c HÒ Ly là chÒn cáo c†c)

                        .Có VÎ Ba ñÆu kiên không æn ÇÜ®c canh mæng,ThÎt L®n RØng

                        .Có VÎ Hoàng Liên ,Ki‰t Cánh kiêng không nên æn thÎt Heo

                        .Có VÎ ñåi Hoàng phäi kiên Vô Di

                        .Có VÎ Bán Hå ,XÜÖng BÒ không nên æn thÎt Dê và kËo Måch Nha

                        .Có VÎ T‰ Tân kiêng æn rau sÓng

                        .Có vÎ Cam Thäo ÇØng æn Tùng Thái (dÃp Cá) Häi Täo (rong bi‹n)

                        .Có VÎ MÅu ñÖn kiêng æn HÒ Tuy (mùi tui)

                        .Có VÎ ThÜÖng Løc ÇØng æn thÎt Chó

                        .Có VÎ ThÜ©ng SÖn ÇØng æn rau sÓng Hành Tõi

                        .Có VÎ Châu Sa và Không Thanh ÇØng æn thÙ vÆt Huy‰t SÓng

                        .Có VÎ Phøc Linh kiêng æn nh»ng thÙ æn có dÃm Chua

                        .Có VÎ Bi‰t Giáp. ThÎt Ba Ba kiêng æn rau Sam.

                        .Có VÎ Thiên Môn kiêng æn Cá Chép

 

2.Trong Khi Çang dùng thuÓc:

BÎnh Nhân không nên æn rau sÓng nhiŠu, nhÃt là hành tÕi và lá Mùi (ngò Rí) .Kiêng nh»ng

 thÙ sÓng sít ngu¶i lånh ,chiên xào quá nhiŠu dÀu mª.

                        NgÜ©i y‰u Çang uÓng thuÓc phäi kiêng thÎt Chó .

 

  ñàn Bà Çang mang Thai phäi kiêng:

                        Có Thai phäi kiêng nh»ng vÎ nào?

            NgÜu TÃt -Giäi Täo -Nhân Sâm -Can KhÜÖng .

                        Mang Tiêu -Ba ñÆu -Xå HÜÖng.

            Phø Tº -Thông Thäo - xa nhÜ©ng Nha Tiêu .

                        Tam Læng -Cù Måch -Ban Miêu.

            Nam Tinh -Tåo Giác chúng ÇŠu trøy thai.

                        MÅu ñÖn -Bán Hå ch§ xài.

            ñÎa ñ«m -Ý Dï có Thai ch§ dùng .

                        Ô ñÀu -Ba Kìch -Ngô Công.

            Nguyên Hoa - ThÛy DiŒt cÃm không ÇÜ®c dùng .

                        Khiêu NgÜu -ñåi Giã -Thiên Hùng .

            M« Sa -Can TÃt -Manh Trùng -ThÛy Ngân.

                        Hoè Hoa - Dã Cát ch§ dùng.

            Ai không cÄn thÆn ¡t thân không lành .

 

 

                                   C.NgÛ Tång B‡ Tä Cæn Bän

           

            ñÍ chºa trÎ cho m¶t Tång mà có bÎnh ,hi‹u bi‰t cách xº lš theo phép trong khi làm thuÓc trÎ bÎnh

nhân cho phù h®p.

            Sách ThÀn Nông Bän Thäo nói r¢ng: "Næm Tång trong mình con ngÜ©i . Tång nào ÇÓi v§i vÎ nào

có phÀn yêu ghét".

 

  Tång Tâm:

            Tâm ghét Hoãn

            Chºa bÎnh Tâm phäi dùng nh»ng vÎ Toan ÇÍ liÍm nó nhÜ vÎ ngÛ vÎ t».

            Tâm muÓn mŠm nhuyÍn phäi dùng nh»ng vÎ Hàm ÇÍ mŠm nhÜ Mang Tiêu.

            Dùng Hàm ÇÍ b° nó nhÜ vÎ Tråch Tä.

            Dùng vÎ Cam ñÍ Tä nó nhÜ vÎ Sâm kÿ -Cam Thäo.

  Tång Can:

            Can Ghét CÃp Bách.

            Dùng vÎ Cam ÇÍ Hoãn nhÜ vÎ Cam Thäo.

            Can muÓn Phát Tán  thì dùng vÎ Tân  Ç‹ tán nó Çi nhÜ vÎ T‰ Tân.

            Dùng vÎ Toan  Ç‹ Tä  nó nhÜ vÎ Båch TruÆt.

  Tång Tÿ:

            Tÿ ghét …m Чt

            Dùng vÎ Kh‡  Ç‹ Táo  nó Çi nhÜ vÎ Båch TruÆt.

            Tÿ Thích Hoãn

            Dùng vÎ cam ÇÍ Hoãn  nhÜ vΠ Cam Thão.

            Dùng vÎ Cam ñÍ B‡  nhÜ vΠ Nhân Sâm.

            Dùng vΠ Kh‡  ÇÍ  Tä  nhÜ vÎ Huÿnh Liên.

  Tång Ph‰:

            Ph‰ Ghét  Nghën NghÎch xông ngÜ®c lên

            Dùng nh»ng vΠ Kh‡ Ç‹ Tä  nh»ng nghÎch khí xông ngÜ®c lên làm gián xuÓng nhÜ vÎ :Hoàng CÀm.

            Ph‰ muÓn Thu  LiÍm  thì dùng vÎ Toan ÇÍ thu liÍm låi không cho tán nghÎch nhÜ vΠ :Båch ThÜ®t

            Dùng Toan ÇÍ  B‡  nhÜ  vΠ NgÛ VÎ Tº.

            Dùng Tân Ç‹ Tä  nhÜ vΠ Tang Båch Bì.

  Tång ThÆn:

            ThÆn  Ghét Khô Ráo

            Dùng nh»ng vÎ Tân  ÇÍ NhuÆn ThÆn  nhÜ vΠ Tri Mäu  Hoàng bá.

            Nên hi‹u thêm vŠ ThÆn:

            Khai thông TÃu Lš Ç‹ cho Tân DÎch ÇÜ®c thông hoåt khí hoá .Vì ThÆn ghét Khô ráo mà Üa cÙng

r¡ng, cho nên B° ThÆn thì phäi dùng Tri MÄu là cho ThÆn cho r¡ng ch¡c, vì Tri MÄu vÎ nó kh‡ mà r¡ng

Còn B° thì dùng vÎ kh° nhÜ vΠ Hoàng Bá.

            Dùng nh»ng vΠ Hàm Ç‹ Tä  nó nhÜ  Tråch Tä

 

           

 

 

 

 

                       

             

           

           

 

 

 

 

 

                       

                                   A.ñåi CÜÖng:

 

            TØ C° chí Kim hai danh tØ Y và DÜ®c luôn liên quan mÆt thi‰t v§i nhau

            ñ¥c biŒt ÇÓi v§i ñông Y bÎnh nhân ít Üa dùng dÜ®c phÄm Ç¥c ch‰ s£n Ç‹ bán .Y Sï ÇiŠu trÎ thÜ©ng

tr¿c ti‰p thêm hay b§t các vÎ thuÓc trong m¶t phÜÖng thuÓc ,ÇÎnh rÕ sÓ lÜ®ng vÎ thuÓc và Çôi khi bào ch‰

ho¥c HÓt ThuÓc bán th¤ng cho BÎnh Nhân . Do Çó Y và DÜ®c càng tÜÖng quan và h° tr® nhau ch¥c chÈ

hÖn , nên s¿ hi‹u bi‰t vŠ DÜ®c LiŒu rÃt quan tr†ng trong s¿ trÎ bÎnh .

            Sau Çây ta ÇŠ cÆp m¶t vài khía cånh Ç¥c biŒt cûa DÜ®c LiŒu ñông Y ÇÍ có th‹ hi‹u rõ m¶t phÀn

nào cách thÙc x» døng các phÜÖng thuÓc .

            Danh tØ DÜ®c liŒu Ç‹ chÌ tÃc cä nh»ng nguyên liŒu dùng trong ngành DÜ®c v§i  møc Çích ngØa

bÎnh chÄn bÎnh và trÎ bÎnh

            DÜ®c LiŒu ñông Y rÃt phÙc tåp, nhÜng Çåi Ç‹ có thÍ chia ra làm:

                        .Thäo M¶c     : Cam thäo

                        .Sinh -VÆt      : CÜÖng Tàm

                        .Nham Thåch : Thåch Cao

                        .Tåp Loåi       :RÜ®u ,DÃm ,Ph‰ vÆt tØ các sinh vÆt nhÜ ñÒng TiŒn .

            Trong 4 loåi kÍ trên thì Thäo M¶c ÇÜ®c dùng nhiŠu nhÃt k‰ ljn là các phÀn tº cûa các sinh vÆt .

            ñÓi v§i  các phÀn tº sinh vÆt ta chÌ cÀn d¿a vào hình th‹ và khí l¿c Ç‹ l¿a ch†n các sinh vÆt khëo

månh mà dùng .

            ñÓi v§i Thäo M¶c muÓn ÇÜ®c DÜ®c Thäo tÓt ta phäi chú š Çén các ÇiŠu kiŒn sao Çây:

 

1.Cây m†c hoang và cây trÒng tÌa:

            A.Cây m†c Hoang: (m†c t¿ nhiên, không chæm bón)

            ñÜ®c Gi§i ñông Y thích dùng hÖn cây trÒng tÌa vì cho r¢ng cây m†c t¿ nhiên bÅm thø khí Âm

DÜÖng cûaTr©i ñÃt m¶t cách t¿ nhiên nên khi dùng làm dÜ®c liŒu thì h®p v§i thiên nhiên hÖn ,m¥c dù cây

 trÒng tÌa cÛng Çä ÇÜ®c ch†n giÓng tÓt rÃt cÄn thÆn và tåo ra các ÇiŠu kiŒn vŠ Th©i ti‰t,Th° Nghi (bän chÃt

cûa ñÃt ) giÓng nhÜ nÖi Nguyên ñÎa cûa Thäo M¶c .

            B.Cây TrÒng Tìa:

NhÜng hiŒn nay sÓ cây Thäo M¶c hoang dã không còn Çû Ç‹ cung Ùng cho nhu cÀu nên cÛng phäi

dùng cây trÒng tÌa nhÜ Sâm Nguyên Góc tåi ñåi Hàn và miŠn B¡c Trung Hoa ÇÜ®c Çem trÒng ª Hoa Kÿ

nên Sâm Hoa Kÿ tràn ngÆp thÎ trÜ©ng .

            Ngày nay ViŒt Nam cÛng trÒng ÇÜ®c nhiŠu cây thuÓc nguyên góc cûa Trung Hoa cûng nhÜ cây

thuÓc N¶i ñÎa .

 

2.Khí HÆu và Sän ñÎa(Th° nghi):

           

            Th©i ti‰t và bän chÃt cûa ñÃt änh hÜ«ng rÃt nhiŠu ljn s¿ sinh trܪng và nhÃt là tác døng DÜ®c L¿c

cûa Thäo M¶c , Nên sän ÇÎa tÙc là nÖi sän xuÃt DÜ®c Thäo Çóng m¶t vai trò rÃt quan tr†ng trong viŒc

ch†n l¿a nhÜ:

            -Sâm thÜ©ng dùng là Sâm ñåi Hàn

            -Hoàng Liên thì dùng thÙ m†c ª tÌnh TÙ Xuyên bên Trung Hoa nên g†i là Xuyên Liên .

            -M¶c HÜÖng thì dùng thÙ m†c ª tÌnh Quäng ñông m§i hay,nên g†i là Quãng M¶c HÜÖng .

 

3.S¿ Thái Thû :

 

            Th©i gian G¥t Hái änh hÜ«ng không nhÕ Ç‰n phÄm chÃt cÛng nhÜ sÓ lÜ®ng cûa DÜ®c Thäo và nó

tùy vào CÖ Quan dùng Ç‹ làm nguyên liŒu nhÜ :

            -Lá và Thân thÜ©ng ÇÜ®c lÃy vào lúc cây s¡p b¡t Ç¢u tr° Hoa

            -Tu°i cûa cây cÛng rÃt quan tr†ng nhÜ Cây Trà lá càng gìa càng tÓt vì nó càng chÙa nhiŠu chÃt

cafein

            -Hoa thì cÛng không nên hái s§m quá mà cÛng không nên hái mu¶n quá . Nên lÃy vào lúc Hoa Nª

vØa gÀn h‰t , vì hái s§m quá hoa còn nhÕ các chÃt tác Ƕng chÜa ÇÀy Çû.N‰u hái mu¶n quá hoa së tàn các

chÃt thuÓc së mÃt Çi .

            -Qûa phäi hái lúc gÀn khô .

            -Håt lÃy lúc quä gÀn khô .

            -VÕ thÜ©ng lÃy vào mùa Xuân là lúc nh¿a cÛa nó Çang chuyÍn tØ góc lên .

            -RÍ phäi lÃy lúc các chÃt d¿ trº còn ª nÖi R‹ nghïa không lÃy lúc cây Çang phát tri‹n ra hoa vì lúc

nÀy R‹ không ÇÛ khí l¿c månh , thÜ©ng R‹ ÇÜ®c lÃy vào mùa Xuân.

 

 

4.PhÀn Tº ñÜ®c Dùng:

 

            PhÀn tº ÇÜ®c dùng thay LJi tùy theo DÜ®c Thão nhÜ:

                        -NÃm (mã b¶t)

                        -RÍ (Sâm)

                        -Thân (Ma hoàng)

                        -VÕ Thân (Qu‰)

                        -Lá (mã ñŠ)

                        -Hoa (´ch Måu ñÖn)

                        -Ngó (Liên NgÅu Ngó Sen)

                        -Nhân (Hånh nhân)

                        -Quä (Anh Túc)

                        -H¶t (Mã TiŠn)