Wybór tematu pracy jest spowodowany chęcią przedstawienia stosunków dyplomatycznych między Panamą a USA w okresie 1981-1989. Chciałem się zająć problemami społeczno-politycznymi w Panamie podczas rządów dyktatorskich generała Noriegi, jego dojściem do władzy po śmierci Torrijosa w 1981 r., aż do interwencji militarnej w grudniu 1989 r. Szczególną uwagę w pracy kładę na okres tzw. “pięciu kryzysów”. Dotyczy to problemów wewnętrznych Panamy, które USA uznały za działalność swojej polityki regionalnej. Następnie przedstawiam i analizuje próby obalenia rządu Noriegi przez władze amerykańskie oraz przewroty z ramienia PDF. Analizuje jawne i ukryte działania dwóch administracji prezydentów USA – Reagana i Busha, motywowane chęcią unieważnienia traktatów Torrijos-Carter z 1977 r.

Operacja “Słuszna Sprawa” nie jest tematem tej pracy, więc nie będę jej omawiał szczegółowo. Ważna jest, natomiast, opinia społeczności międzynarodowej, a szczególnie potępiająca rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Większość materiałów, z których korzystałem są w języku angielskim, jak np. Dokumenty z bibliotek Prezydentów USA, oraz opracowania Kempego, Dingesa, czy Scranton.

Kontakty Noriegi z amerykańskimi służbami wywiadowczymi datowały od lat pięćdziesiątych.

Generał Noriega dostarczał niezbędną informację dla CIA na temat komunistów i ognisk partyzanckich na terenie Kuby. Już w 1963 r., po powrocie do Panamy objął stanowisko szefa departamentu policji w prowincji Chiriqui, gdzie dowódcą Gwardii Narodowej był wówczas Omar Torrijos. Noriega awansował bardzo szybko. Głównie za pomocą swojego wszechstronnego szkolenia wojskowego. Specjalizował się w inżynierii wojskowej, walki antypartyzanckiej oraz wojny psychologicznej. W Fort Bragg spędził siedem tygodni studiując sztukę manipulowania mediami i kontrolowanie opinią publiczną. Za udział w przewrocie wojskowym w 1968 r. przeciwko prezydentowi Ariasowi, awansował na majora. Ważnym momentem w karierze polityczno-wojskowej Noriegi była pomoc dla Torrijosa, umożliwiając mu powrót do kraju po próbie przewrotu państwowego. W zamian za to, w 1970 r., Torrijos awansował Noriegę na podpułkownika i szefa wywiadu wojskowego Panamy (G-2). Manuel Noriega szybko stał się człowiekiem numer dwa w kraju. Objął funkcję koordynującą biura DEA w Panama City (DEA – Federalna Agencja Rządu USA ds. Zwalczania narkotyków), miał kontakty z Departamentem Obrony USA (DOD), był funkcjonariuszem na stałej pensji w CIA. Czerpał korzyści nie tylko poprzez funkcje, pełniące w Panamie. Był jednocześnie najpoważniejszym źródłem informacji dla CIA, a także DEA i FBI. W 1976 r. miała nastąpić zmiana na stanowisku Ambasadora USA w Panamie. Wtedy nowy ambasador Ambler Moss stwierdził, że tak naprawdę to Noriega rządzi krajem poprzez trafne decyzje polityczne, jak np. Potajemne tłumienie związków zawodowych, czy organizacji krajowych. Moss wspominał, że “ Torrijos był leniwym dyktatorem, kontrolował niektóre sprawy jako hobby, co oznaczało, że Noriega mógł kierować całością, budować swoją władzę”.

Można powiedzieć, że w okresie prezydentury Jimmiego Cartera w USA, Noriega w taki sposób manipulował stosunki panamsko-amerykańskie, że został poproszony przez Amerykanów o oficjalne nawiązanie kontaktów z wywiadem kubańskim. Fakt ten nie budziłby żadnych kontrowersji, gdyby by nie informacja w szeregach CIA o wcześniejszych kontaktach, jeszcze za czasów Nixona. Szef CIA – Stansfield Turnel – zrezygnował ze stałych relacji z Noriegą, jako że obawiano się, że generał panamski sprzedaje informacje Kubańczykom. Już wówczas CIA posiadała dowody zaangażowania Noriegi w handle bronią i pomocy udzielanej Kubie, naruszającej amerykańskie embargo. Dlaczego więc działania polityczne administracji Cartera były tak pasywne wobec Noriegi? Tak naprawdę rząd USA bał się utraty ważnego łącznika w rejonie Ameryki Centralnej, gdzie nasilał się ruch lewicowy. Innym powodem były trwające negocjacje Torrijos-Carter w sprawie zawarcia nowego traktatu o statucie Kanału Panamskiego. Sam traktat został podpisany 7^go września 1977 r. Najważniejsze postanowienia zobowiązywały USA przekazać Panamie kontrolę nad kanałem o północy 31^go grudnia 1999 r., przy jednoczesnym utrzymaniu go otwartym i dostępnym dla wszystkich państw, także po tej dacie. Mimo, że traktat ten nie rozwiązywał wiele spornych kwestii, to jednak był podstawą do bliższej współpracy, a konflikt z Noriegą był niepożądany. Był jeszcze jeden powód, który hamował działania administracji Cartera – już wspomniane kontakty między USA a Kubą. Stosunki z Fidelem Castro stanowiły jeden z kluczowych priorytetów w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych.

Tragicznym ale i decydującym momentem w najnowszej historii Panamy był koniec lipca 1981 r. W katastrofie lotniczej zmarł szef Gwardii Narodowej Omar Torrijos, po dwunastu latach sprawowania władzy. Państwo nie było przygotowane na taki zwrot wydarzeń, co spowodowało chaos polityczny. Sam system podziału i sukcesji władzy nie był do końca określony. Jeszcze za czasów dowodzenia Gwardią, generał Torrijos był zwolennikiem podziału władzy wojskowej od politycznej. Utworzona przez niego Partia Rewolucyjno-Demokratyczna (PRD) miała być spoiwem między klasą robotniczą a burżuazją, między funkcjonariuszami wojskowymi a państwowymi. Po 1968 r. nie było już mowy o żadnej współpracy między armią a oligarchią. Torrijos odsunął oligarchię od władzy i stanął w obronie interesów chłopstwa i robotników.

Śmierć Torrijosa spowodowała wiele domniemywań na temat przyszłego dowódcy. W tym samym czasie generał Noriega pełnił funkcje szefa bezpieczeństwa i zastępcy szefa sztabu. Jednak według Konstytucji Panamy oraz według rang wojskowych, był dopiero czwarty w kolejności za pułkownikami Florencio Floresem, Rubenem Dario Paredesem i Armando Contrerasem. Wybory powszechne zostały wyznaczone na rok 1984, do tego czasu czterej oficerowie mieli dowodzić po kolei Gwardią Narodową. Jednak Noriega dązył do szybszego uporządkowania sobie władzę. Flores został zmuszony do dymisji, zaledwie po ośmiu miesiącach. Inicjatorem tego był Ruben Paredes, pod naciskiem Noriegi. W tym samym czasie zostało zawarte trójstronne porozumienie między Paredesem, Contrerasem i Noriegą. Treść porozumienia wskazuje na to, że wojskowi nie przewidywali możliwości przejęcia władzy przez cywilów. Dawało to Noriedze carte blanche w przygotowaniu się do wyeliminowania rywali politycznych. Sytuacji nie budziła żadnych wątpliwości w USA, tym bardziej, że Ambasador Moss donosił, że treść trójstronnego porozumienia jest znana opinii publicznej USA, oraz , że stosunki dwustronne nie powinne się pogorszyć w znaczący sposób, skoro Paredes i Noriega współpracują z USA. Kolejną ofiarą porozumienia był cywilny prezydent Aristides Royo, zmuszony do rezygnacji przez Paredesa. Jego następca – ówczesny wiceprezydent Ricardo de la Espriella – był nastawiony antykomunistycznie, co zostało przyjęte jako korzystne wydarzenie z punktu widzenia interesów USA.

12^go sierpnia 1983 r. z trójstronnego porozumienia wyszedł przymusowo Contreras. Paredes mianował Noriegę na szefa sztabu, jednocześnie awansując go na generała. Od tego czasu Generał został naczelnym dowódcą Gwardii Narodowej. Zaledwie dwa lata po śmierci Torrijosa, Noriega przejął faktyczną władzę w państwie. Tego samego roku dokonał on reorganizację wojska i policji, stworzył Panamskie Siły Obronne (PDF), które osiągnęły stan 15 tysięcy żołnierzy. Ostatecznie, w przeddzień wyborów, pod jego kontrolą znalazły się armia, lotnictwo, marynarka, Siły Obronne Kraju, policja, ministerstwo handlu i urząd emigracyjny. Jego działalność była wspomagana przez informacje, płynące z agencji wywiadowczych USA, Kuby, Nikaragui, Izraelu oraz Wielkiej Brytanii.

W maju 1984 roku w Panamie przeprowadzono pierwsze od szesnastu lat “wybory powszechne”. Głównymi kandydatami byli Arnulfo Arias z Sojuszu Opozycyjnego (ADO), a nominację na prezydenta z ramienia PRD powierzono Nicolasowi Ardito Barletcie, ówczesnego wiceprezesa Banku Światowego. Barletta był idealnym kandydatem, według planów Noriegi, jako że nie miał żadnej bazy politycznej, dzięki czemu był zdany na manipulujących nim wojskowych. Oficjalne stanowisko USA było neutralne, nieoficjalne natomiast Barletta został dofinansowany przez półautonomiczną agencję, wspieraną przez Kongres Amerykański.

Oficjalne wyniki wyborów wyłoniły Barlettę jako zwycięzcy, różnicą tylko 1713 głosów. W społeczeństwie oraz w sferach publicznych zaczęły chodzić pogłoski, o sfałszowaniu wyborów przez PRD. Administracja Reagana już dysponowała dowodami powyżej wspomnianymi manipulacjami, na podstawie raportów i analiz Jamesa Casona – drugiego oficera politycznego w ambasadzie USA w Panamie. Jego konkluzja brzmiała: wybory wygrał Arias. Administracja Reagan zdecydowała przyjąć do wiadomości wyniki w Panamie i przyznać zwycięstwo Barletcie. Choć nowy prezydent USA był zwolennikiem strategii globalnej rywalizacji międzysystemowej, to dostrzegał znaczenie współpracy z Noriegą. Jest prawdą, iż podczas wyborów Barletta był jedynym kandydatem, godnym zaufania. Był znanym ekonomistą, w przeszłości także dyrektorem Departamentu Stosunków Gospodarczych OPA i wiceprezesem Banku Światowego. Miał określony program gospodarczy, który gwarantowałby bezpieczeństwo amerykańskich inwestycji. Barletta miał poparcie Noriegi i był gwarantem niedopuszczenia komunistów do władzy w Panamie. Uroczysta inauguracja Barletty nastąpiła 11^go października 1984 r. Przybycie delegacji amerykańskiej, na czele z Georgem Schultzem, oznaczało nie tylko zaaprobowanie Barletty na stanowisko prezydenta, ale przede wszystkim Noriegi, jako faktycznego dowódcy Panamy.

Przez następne dwa lata USA ignorowały narastającej działalności politycznej i kryminalnej Noriegi. Jakiekolwiek sygnały ze strony Waszyngtonu byłyby niepożądane. Celem było zbieranie dowodów oraz współpraca na ostrożnych i kontrolowanych warunkach. Następne pięć lat w stosunkach bilateralnych można określić mianem “Pięciu Kryzysów”. Kulminacją wydarzeń było przygotowanie operacje “Słuszna Sprawa” i faktyczna inwazja wojsk amerykańskich na terytorium Panamy w grudniu 1989 r.

Dr Hugo Spadafora był fizykiem, bojownikiem partyzanckim działającym bardzo aktywnie politycznie. Po raz pierwszy oskarżył Noriegę o nielegalne działalności podczas wspólnego sprawowania funkcji w rządzie Torrijosa. Już we wrześniu 1985 r. Spadafota groził, że ujawni fakty o jego udziale w handlu z bronią i narkotykami. Niestety nie dożył tej chwili, gdyż został brutalnie zamordowany. Społeczeństwo domagało się przejrzystego śledztwa, które doprowadziłoby do wyjaśnienia tego morderstwa. Oczywiście głównymi podejrzanymi byli działacze PDFu, lecz generał dysponował już taką władzę, że skutecznie blokował wszelkie próby dojścia do prawdy. Nastąpiła konfrontacja między Noriegą a Barlettą. Konflikt ten doprowadził do nieoczekiwanej zmiany na najwyższym szczeblu władzy. Barletta poddał się do dymisji i został zastąpiony przez wiceprezydenta Erica Delvalla. Reakcja ze strony amerykańskiej została trafnie i jednomyślnie ujęta w deklaracji ambasadora w Panamie – Everetta Briggsa. Mówiła ona o wzmocnieniu rządów cywilnych nad wojskowymi.Ważnym taktycznym posunięciem, ze strony USA, było udzielenie pomocy finansowej dla Gwatemali, gdzie władza przeszła w ręce rządu cywilnego. Wysokość tej pomocy sięgała 14 mln USD, a celem było ostrzeżenie gospodarcze wraz z próbą zmotywowania oligarchii panamskiej.

Po śmierci Torrijosa w 1981 r. pułkownik Roberto Diaz Herrera był piąty na liście potencjalnych sukcesorów dowództwa Gwardii Narodowej. Był najbardziej aktywnym oficerem oraz kuzynem zmarłego Torrijosa. Na podstawie sekretnego planu wojennego Herrera miał zastąpić Noriegę w 1987 r. na czele PDF. Jednakże Generał nie miał zamiaru oddawania władzy. Jednostronna deklaracja przedłużyła okres jego przywództwa o kolejne pięć lat, a pułkownik Herrera dostał nieatrakcyjne stanowisko w misji dyplomatycznej. Już następnego dnia Roberto Herrera publicznie ujawnił niezbite fakty i szczegóły działań kryminalnych. Oskarżenia w stronę Noriegi dotyczyły głównie jego udział w morderstwie Spadafory, sfałszowanie wyników z 1984 r. Oraz podłożenie bomby podczas ostatniego lotu Torrijosa. Wyznania i oskarżenia Herrery spowodowały oburzenia społeczeństwa. 8^go czerwca 1987 r. 100 tysięcy mieszkańców stolicy Panamy demonstrowało przeciwko reżimowi Noriegi. Demonstracje te trwały kilka tygodni i objęły nie tylko stolicy, ale i część regionów przemysłowych. Sytuacja powyższa sprzyjała działalności opozycji, która sformowała koalicję, domagającej się dymisji generała. Wynikiem było stłumienie niepokoju społecznego, zrujnowanie posiadłości oponentów oraz likwidacja mediów.Wzrost napięcia wewnętrznego przełożyły się na stosunki panamsko-amerykańskie. Już 26 czerwca 1987 r., Senat USA uchwalił rezolucję nr 239, zwracając się do Noriegi oraz podwładnych mu oficerów do wyjaśnienia powstałych oskarżeń Herrery. Po raz pierwszy USA nałożyły poważniejsze sankcje wobec Panamy. Departament Stanu odmówił dalszej pomocy miltarnej, Departament Obrony ograniczył kontakty wojskowe między Południowym Dowództwem Stanów Zjednoczonym (SOUTHCOM) a PDF. Celem ostatecznym administracji Reagana było odsunięcie Noriegi od władzy. Istniały wówczas trzy drogi zrealizowania tego celu. Odchodzący prezydent Reagan dobrze wiedział, że jest za wcześnie interweniować zbrojnie, więc ta możliwość nie wchodziła w rachubę. Najlepsze rozwiązanie było wykorzystanie PDFu i doprowadzić do przewrotu państwowego. Kolejną możliwością było prowadzenie bezpośrednich negocjacji z Noriegą, lecz sam generał od dawna nie był podatny na manipulacje amerykańskie. Pod koniec czerwca 1987 r. próbowano nakłonić PDF do “wycofania się z polityki, zaprzestania korupcji i zmodernizowania własnej armii na potrzebę nowych wyzwań militarnych”. Były to słowa Elliotta Abramsa podczas posiedzenia Rady Stosunków Międzynarodowych w Waszyngtonie. Używając słowa korupcja, Abrams miał na myśli udział Noriegi w handlu narkotykami. Wystosowanie takiej opinii było bezpośrednio związana uchwaleniem ustawy przez Senat USA, przyjętej jednomyślnie dnia 24^go września 1987 r. Ustawa głosiła, iż pomoc dla Panamy miała być kontynuowana, jeżeli rząd panamski w ciągu 45 dni podporządkuje się władzy cywilnej i zostaną przywrócone wszystkie prawa, zagwarantowane przez Konstytucję Panamy.

Kolejne cztery miesiące, do końca 1987 r., stosunki dwustronne przebiegały pod znakiem kanałów negocjacyjnych. Pierwszym planem, zwanym Blandon Plan (od imienia i nazwiska Konsula Generalnego Panamy w Nowym Jorku – Jose Blandon) zakładał dobrowolne odejście Noriegi od władzy, wraz z głównymi oficerami PDF, do kwietnia 1988 r. Treść planu przewidywała jeszcze, że Delvalle będzie sprawował urząd prezydenta do czasu wyborów powszechnych, zaplanowanych w maju 1989 r., do tego czasu przywracając niezależność mediów. Drugi etap negocjacji został zainicjowany przez Noriegę. Chodziło tu o spotkanie między generałem a Danielem J. Murphy’m (admirał amerykański w stanie spoczynku). Rozmowy te nie przyniosły większego sukcesu, główna przyczyna porażki leżała po stronie Murphyiego, który nie przedstawił całą treść Planu Blandona Noriedze. Ten ostatni odrzucił amerykańskie propozycje pod koniec grudnia, co doprowadziło do kolejnego spotkania, już ostatniego w tym okresie. Spotkanie z Richardem Armitagem (zastępcą sekretarza stanu obrony w International Security Affairs) także nie przyniosło żądanych skutków politycznych. Według pewnego źródła “Armitage nigdy nie namawiał Noriegi do dymisji”.

Dlaczego ta próba negocjacji nie powiodła się? Na pewno można szukać winę w politykę administracji Reagana, decyzje nie były podejmowane jednomyślnie, co powodowało różne interpretacje treści planów Blandona i Abramsa. Co do Noriegi, to istnieje możliwość, że w ogóle nie miał zamiaru się zgadzać na warunki amerykańskie, dążył tylko do nasilenia frustracji. Według niektórych autorów Noriega czekał na lepsze propozycje ze strony USA, a raczej na korzystniejsze warunki wycofania się z polityki.

Następny duży kryzys w stosunkach dwustronnych pojawił się lutego 1988 r., kiedy to generał Noriega został oskarżony przez został oskarżony przez sądy federalne w Miami i Tampa. Oskarżenia dotyczyły pranie brudnych pieniędzy oraz udział w handlu narkotykami z kartelem w kolumbijskim Medellin. Chodziło o transport dwóch ton kokainy do USA, przez Panamę. Wynagrodzenie dla Noriegi sięgało sumę 4.5 USD mln. Natomiast Sąd Federalny w Tampa oskarżył Noriegę o udział w przemycie 1.5 mln funtów marihuany do USA. Na tej działalności generał zyskał Kolo miliona USD. Głównym problemem stanowił fakt, że administracja Reagana nie została poinformowana o oskarżeniach. Reagan i Schultz dowiedzieli się już po fakcie. Dlaczego dopiero teraz USA ujawniły tę działalność kryminalną na tak wielką skalę? Przyczynę można szukać w przeprowadzonym sondażu statystycznym przez firmę Gallup w USA. Wyniki sondażu wskazywały, iż posiadanie i szmuglowanie narkotyków stanowiło, dla społeczeństwa USA, największe przestępstwo, większe niż komunizm, czy terroryzm.

Oskarżenia amerykańskie przerodziły się w kolejny kryzys wewnętrzny w Panamie. Prezydent Delvalle zdymisjonował Noriegę dnia 25^go lutego 1988 r., jednocześnie wyznaczając pułkownika Marcosa Justinesa na nowego dowódcę PDF. Generał Manuel Noriega w żadnym wypadku nie chciał oddać władzy w taki sposób. Po jego rozkazie PDF stłumiło demonstracje w stolicy, media zostały po raz drugi zlikwidowane, doszło nawet do tego, że Zgromadzenie Narodowe Panamy zdymisjonowało Delvalle’a.

Rząd USA uznał Delvalle’a za jedynego i prawowitego prezydenta. Takie stanowisko pociągnęło kolejne decyzje polityczne: nałożenie surowych sankcji gospodarczych, wysłanie dodatkowych jednostek wojskowych do Panamy i szeroka debata nad możliwością pomocy przy organizowania przewrotu w Panamie.

16^go marca 1988 r., Szef Panamskiej Policji – pułkownik Leonidas Macias – zorganizował nieudany przewrót przeciwko Noriedze. Już wtedy opinia polityczna w USA kształtowała się wokół ewentualnej możliwości dla interwencji wojskowej. Zwolennikiem takiego posunięcia był Departament Stanu, sprzeciwiali się natomiast Departament Obrony oraz JCS. Głównym powodem takiej ostrożności był wciąż pamiętany Syndrom Wietnamski, którego konsekwencje mogły doprowadzić do niechcianej i mało popularnej wojny. Po tym jak Reagan odrzucił możliwość wojny, próbowano po raz kolejny prowadzić negocjacje z Noriegą. W marcu 1988 r. doszło do spotkania między generałem a Michaelem Kozakiem (zastępcą sekretarza stanu USA). Propozycja była szczególnie korzystna, dotyczyła dobrowolnej dymisji Noriegi w sierpniu 1988 r., później generał miał opuścić kraj do czasu przeprowadzenia wyborów powszechnych w maju 1989 r. Najważniejszą częścią propozycji dotyczyła gwarancji ze strony USA co do zdjęcia zarzutów z Miami i Tampy. Propozycja została odzrucona, ani Senat USA, ani ówczesny wiceprezydent George Bush nie zgodzili się na łagodne negocjacje. Została przyjęta rezolucja, blokująca wszelkie oficjalne rozmowy negocjacyjne.

Najważniejszą decyzją polityczną tego okresu, było nałożenie coraz ostrzejszych sankcji gospodarczych. Przewodnią ideą takiego posunięcia była chęć zniszczenia Noriegi, poprzez zablokowanie dopływu pieniędzy oraz zrujnowanie gospodarki krajowej. Konsekwencją cięć gospodarczych byłaby niemożność płacenia funkcjonariuszom PDF, a także wzrost negatywnych emocji wśród społeczeństwa panamskiego.

Jeszcze przed wyborami Reagan wysłał 1.300 żołnierzy do Panamy. Zostały uzgodnione plany trzech operacji militarnych: Panama 1, Panama 2, Panama 3, które się nie powiodły.

W USA, nowym prezydentem został George Bush. Jego hasło wyborcze kładło nacisk na prowadzenie wojny przeciwko narkotykami. Jeszcze pod koniec 1988 r. Bush oznajmił, że “nie powinno istnieć żadne nieporozumienie w stosunkach panamsko-amerykańskich... Noriega musi odejść”.

W nadchodzących wyborach w Panamie, Bush zaakceptował Panama Plan 4, który zakładał finansowe wsparcie opozycji. Plan nie został wprowadzony w praktykę. Wybory wygrał kandydat Noriegi – Carlos Duque. Okazało się jednak, iż wybory zostały sfałszowane, zwycięstwo przypadło opozycjoniście – Guillermo Endarze. Przywódcy panamskiej opozycji i ich zwolennicy zostali pobici przez Bataliony Godności. Doprowadziło to do masowych protestów. Były prezydent USA – Jimmy Carter, który był obserwatorem podczas wyborów – domagał się potępienia ze strony społeczności międzynarodowej. Oskarżył Noriegę o “odebranie podstawowych praw narodu panamskiego”.

11^go maja 1989 r. Bush ogłosił deklarację nt. sytuacji w Panamie. Deklaracja ta zawierała siedmiopunktowy plan rozwiązania kryzysu i zepchnięcia Noriegi ze sceny politycznej. Prezydent amerykański określił kryzys panamski jako “konflikt między Noriegę a narodem panamskim i narodem amerykańskim”. Była to kolejna próba nie tylko zorganizowania przewrotu z ramienia PDF, ale też próba izolacji generała. Oto najważniejsze elementy planu Busha:

• polityka regionalna: współpraca z państwami OPA i pomoc w realizacji inicjatyw, dotyczących rozwiązaniu kryzysu panamskiego.
• akcje dyplomatyczne: wycofanie ambasadora amerykańskiego – Arthura Davisa, oraz zmniejszenie liczby personelu ambasady USA w Panamie do liczby niezbędnej do wykonywania obowiązków służbowych.
• sankcje gospodarcze: przedłużenie sankcji, nałożonych za prezydentury Reagana.
• Kanał Panamski: zwiększenie praw amerykańskich, zapisanych w traktacie z 1977 r.
• decyzje militarne: zwiększenie brygady wojskowej, stacjonującej w Panamie, od 1.700 d0 2.000.

Przewrót ten miał miejsce 3 października 1989 r., zorganizowany za pomocą jednostki SOUTHCOM. Inicjatorem przewrotu był major Moises Giroldi Vega, członek najbliższego kręgu Noriegi. Etap początkowy został wykonany. SOUTHCOM zablokowało dwa strategiczne szlaki transportowe, co pomogło w schwytaniu Noriegi. Niezdecydowanie rebeliantów miało decydujące znaczenie w dalszym rozwoju wydarzeń. Umożliwiło to Noriedze skontaktowanie się z Batalionem 2000, który wyzwolił generała. Giroldi został zamordowany, wraz z paroma innymi członkami-rebeliantami z PDF.

Wydarzenia te miały swój rozgłos także na terenie USA. Powodem był fakt, iż przewrót był zorganizowany za pomocą armii USA, które w końcowej fazie nie zdecydowało się pomóc rebeliantom. Przedstawiciele obu partii, zasiadających w Kongresie krytykowali administrację, że nie wykorzystała możliwości schwytania Noriegi. Przewidywano, że już “żaden członek PDF nie zdecyduje się w przyszłości na kolejną próbę przewrotu”. Reakcją administracji Busha była odmowa w jakimkolwiek udziale w przeprowadzonym przewrocie. Bush oznajmił, iż “chciałby widzieć Noriegę na ławie oskarżonych, za działalność kryminalną... jednocześnie nie oznacza to, że rząd USA będzie pomagał w każdej próbie przewrotu przeciwko niemu”.

Nowy dowódca JCS – generał Colin Powell – oznajmnił , że celem interwencji wojskowej w Panamie byłoby już nie tylko schwytanie Noriegi, ale przede wszystkim zmiana reżimu w kraju.

Dyktatura Noriegi stwarzała coraz więcej zagrożeń dla obywateli USA, mieszkających na terenie Panamy. Chęć neutralizacji PDF, zmusiła USA do przygotowania planu inwazji militarnej. Początkowo był to plan Blue Spoon, który ostatecznie zmienił nazwę na Plan 90-2, we wrześniu 1989 r. 17^go grudnia 1989 r. podczas spotkania z Powellem, doradcą KRB – Scowcroftem, sekretarzem obrony – Cheneyem, szefem biura budżetowego – Dormanem i wiceprezydent Quaylem, Bush ogłosił swą decyzję o interwencji zbrojnej w Panamie. Miała to być inwazja na pełną skalę – z powietrza i z lądu. Inwazja miała na celu między innymi:

• schwytanie i sądzenie Manuela Noriegi.
• neutralizacja i restrukturyzacja PDFu.
• ustanowienie demokratycznych rządów w Panamie.

15^go grudnia 1989 r. Zgromadzenie Narodowe mianowało Noriegę szefem rządu i “przywódcą narodowego wyzwolenia”. Panama wypowiedziała wojnę Stanom Zjednoczonym Ameryki.

Operacja “Słuszna Sprawa” miała swój początek 20 grudnia wraz z lądowaniem 82 Dywizji Powietrznej USA na Międzynarodowym Lotnisku Torrijosa w Panamie. Cele ataku zostały szybko zdobyte co doprowadziło do tego, że 27^go grudnia tego samego roku USA zaczęły wycofywać swoją armię. Generał Noriega poddał się dobrowolnie władzom amerykańskim, został przetransportowany do bazy lotniczej Homestead na Florydzie i został postawiony przed sądem w Miami. Został skazany na 40 lat więzienia za przemyt narkotyków.

Badania amerykańskiej opinii publicznej wykazały, iż około 70% obywateli poparło wspomnianą inwazję. Wydaje się, że takie poparcie jest wynikiem jednostronnego podejścia do problemu. Operacja “Słuszna Sprawa” stanowiła kulminację kilkuletnich nieudanych wysiłków politycznych, prawnych i gospodarczych na rzecz usunięcia z władzy Noriegi.

W gronie państw, które poparły inwazję, znalazła się Wielka Brytania. Zostało to odebrane jako rewanż za amerykańskie poparcie podczas konfliktu między Wielką Brytanią a Argentyną o Falklandy. Kanada również poparła działania militarne USA w Panamie. Warto tu przytoczyć głosy potępiające inwazji. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 30 grudnia 1989 r. potępiała amerykańską interwencję, stosunkiem głosów 75 do 20, przy czym 40 krajów wstrzymało się. Wśród krajów potępiających interwencję zbrojną USA znalazły się ZSRR, ChRL, Kuba oraz cześć krajów Ameryki Łacińskiej. Ambler Moss (ambasador USA w Panamie w latach 1978-1982) podsumował: “Cała półkula była szczęśliwa, że pozbyto się Noriegi, ale nie podobała jej się metoda, jaką to osiągnięto”.

Stosunki panamsko-amerykańskie w latach 1981-1989 były napiętnowane kryzysami. Kulminacją tego konfliktu była zbrojna interwencja. Jest faktem, iż rząd USA prowadził jasno określoną politykę w stosunku do krajów Ameryki Centralnej. To prowadzi do pytania, czy faktycznie Manuel Noriega był zagrożeniem dla owej polityki regionalnej USA, czy też jego rola była niewielka? Reżim generała wychodził naprzeciw celom tej polityki, ale bez względu na przywódcę w Panamie, doszłoby do konfliktu. Nie budzi wątpliwości fakt, iż to Stany Zjednoczone są odpowiedzialne za kryzys w stosunkach z Panamą. Zmiana układu sił w Ameryce Centralnej zagrażała bezpieczeństwu narodowemu supermocarstwa. Kraje regionu, borykające się problemami gospodarczymi, zaczęły kwestionować dominację USA. Z tego powodu Stany Zjednoczone nie mogły sobie pozwolić na utratę baz wojskowych na terenie Panamy.

Analizując stosunki dwustronne z tego okresu, można sformułować powody podjęcia decyzji o interwencji militarnej. Na pewno rząd USA nie chciał oddać kontroli nad Kanałem Panamskim, co stanowiłoby niewykorzystane zyski oraz brak dostępu do baz wojskowych po 2000 r. Najlepszym rozwiązaniem problemu, byłoby ustanowienie proamerykańskich rządów w Panamie. Generał Noriega stał na przeszkodzie. Jeszcze w 1977 r., kiedy zostały podpisane traktaty Torrijos-Carter w Waszyngtonie istniało wiele przeciwników oddania kontroli Kanału Panamczykom. Wśród nich był m.in. późniejszy prezydent Reagan.

Kolejną przyczyną był układ sił w aspekcie regionalnym i globalnym. Rok 1989 był rokiem poważnych zmian, szczególnie w Europie Środkowo-Wschodniej. Obecność Noriegi w Panamie była coraz bardziej kłopotliwa dla realizacji strategicznych interesów, więc usunięcie generała stało się niezbędne dla zachowania wiarygodności USA i prestiżu samego Busha, na arenie międzynarodowej. Interwencja w Panamie była pierwszym użyciem sił amerykańskich od czasu II Wojny Światowej, pierwszą, niezwiązaną z Zimną Wojną. Była wręcz niezbędnym czynnikiem utrzymania Busha u władzy i ustanowienia Stanów Zjednoczonych jako supermocarstwa.

• Bryła, J. Uwarunkowania i implikacje amerykańskiej interwencji zbrojnej w Panamie w grudniu 1989 roku, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, 1993.
• Buckley, K. Panama: The whole story, Simon and Schuster, New York, 1991.
• Dinges, J. Our man in Panama, the shrewd rise and brutal fall of Manuel Noriega, Random House, New York, 1991.
• Gilboa, E. The Panama invasion revisitted: lessons for the use of force in the post Cold War era, Political Science Quaterly, Academy of Political Science, 1995.
• Iwanek, J. Problemy Kanału Panamskiego w stosunkach bilateralnych między Panamą a Stanami Zjednoczonymi, Uniwersytet Śląski, Katowice, 1989.
• Kempe, F. Divorcing the dictator: America’s bungled affair with Noriega, Putnam’s Sons, New York, 1990.
• Koster, R. M. and Sanchez, G. In the time of tyrants, Panama 1968-1990, Norton, New York, 1989.
• La Feber, W. The Panama Canal: The crisis of historical perspective, Oxford University Press, New York, 1989.
• Scranton, M. The Noriega years, Westview, Boulder CO, 1991.
• Patek, A., Rydel, J., Węc J. Najnowsza historia świata 1945-1995, Kraków, 1997.
• Zyblikiewicz, L. Polityka Stanów Zjednoczonych wobec krajów Ameryki Łacińskiej i Karaibów w latach 1981-1988, Warszawa-Kraków, 1992.

www.zmag.org/chomsky/sam/sam

www.military.com

www.lib.berkeley.edu/MRC/PanamaDeception.html

www.simonides.org/links/wars/wars-1900/1989-panama/panama.html

www.americanwars.com/directory