Guerilla w Salwadorze

GUERILLA W SALWADORZE

Wykaz skrótów ważniejszych partii, ugrupowań politycznych, instytucji państwowych i wojskowych oraz ruchów narodowo-wyzwoleńczych:

ARENA Alianza Republicana Nacionalista (Alians Nacjonalistyczno-Republikański)

BPR Bloque Popular Revolucionario (Ludowy Blok Rewolucyjny)

CEBs Comunidades Eclesiasticas de Base (Zasadnicze Społeczności Chrześciańskie)

CRM Coordinadora Revolucionaria de las Masas (Rewolucyjny Koordynator Mas)

DRU Direccion Revolucionario Unificada (Zjednoczony Rewolucyjny Dyrektorat)

ERP Ejercito Revolucionario de Pueblo (Ludowa Armia Rewolucyjna)

Falange Fuerzas Armadas de Liberacion Anti-Communista de Guerras de Eliminacion

FDR Frente Democratico Revolucionario (Front Demokratyczno-Rewolucyjny)

FP Foro Popular (Forum Ludowy)

FPL Fuerzas Populares de Liberacion Farabundo Marti

(Ludowe Siły Wyzwoleńcze Farabundo Martiego)

FMLN Frente Farabundo Marti de Liberacion Nacional (Front Wyzwolenia Narodowego Farabundo Martiego)

FSLN Frente Sandinista de Liberacion Nacional (Front Sandinisty Wyzwolenia Narodowego)

LP-28 Ligas Populares 28 febrero (Ligi Ludowe 28go lutego)

MLP Movimiento de Liberacion Popular (Ludowy Ruch Wyzwolenia)

MNR Movimiento Nacional Revolucionario (Ruch Narodowo-Rewolucyjny)

ORDEN Organizacion Democratica Nacionalista (Organizacja Demokratyczno-Nacjonalistyczna)

PCN Partido de Conciliciacion Nacional (Narodowa Partia Koncyliacji)

PDC Partido Democrata Cristiano (Partia Chrześciańsko-Demokratyczna)

PPS Partido Popular Salvadoreno (Salwadorska Ludowa Partia)

UDN Union Democratica Nacional (Unia Demokratyczno-Narodowa)

UGB Union de Guerreros Blancos (Unia Białych Wojowników)

UNO Union Nacional Opositora (Narodowa Zjednoczona Opozycja)

Wybierając temat pracy, przede wszystkim kierowałem się poprzednimi doświadczeniami z historią Ameryki Centralnej, szczególnie Panamy. Temat pojawienia i powstania ruchów partyzanckich na terenie Ameryki Łacińskiej, nie byłby możliwy bez przewrotu Fidela Castro na Kubie w 1959 r. Coraz silniejsza ideologia ruchów lewicowych charakteryzowała się dużymi postępami na tych obszarach Ameryki Łaciński. Temat partyzantki w Salwadorze jest o tyle trudny, o ile sam rozwój wydarzeń różnił się od sąsiednich państw, co powoduje mniejsze zainteresowanie wśród analityków. Położyłem akcent przede wszystkim na wewnętrzne uwarunkowania przejęcia władzy przez lewicy. Kilkakrotnie stawiam tezę, że po pierwsze ideologie komunistyczne szerzyły się na tym obszarze z kilka powodów. W przypadku Salwadoru, jest to przywiązanie ludności do wlasnego mienia. Oczywiście ważną rolę odgrywają niezadowolenie z rządów autorytarnych, wojskowych, oligarchicznych.

Literatura, z której korzystałem jest w większości anglojęzyczna, szczególnie są to pozycje White’a i Baloyry.

Lata 60^te: Działalność PDC I PCN na scenie politycznej. Pojawa ruchów lewicowych I rewolucyjnych.

PDC (Partia Chrześciańsko-Demokratyczna) powstała w październiku 1960 r. Początkowo były to nieformalne spotkania działaczy z klasy średniej, ale także przedstawiciele elit. Celem tych spotkań było pokazanie się na Salwadorskiej scenie politycznej. Najważniejszym problemem dla ówczesnej klasy średniej był niezadowalający progres gospodarczy oraz niestabilność polityczna w kraju. Dla działaczy Chrześciańsko-Demokratycznych, zagrożeniem była z jednej strony prawica, z drugiej także lewica.

Prawica Salwadorska próbowała aktywnie tłumić aspiracje populistyczne i ludowe, poprzez stawianie twardego oporu wobec reform krajowych. Bez wątpienia taki rodzaj prowadzenia polityki, popierający obecny system gospodarczy, był spowodowany ścisłymi związkami z najwyższą elitą. Z drugiej strony była lewica polityczna. Działaczy lewicowi obiecywali odrzucić model kapitalistyczny I stworzyć system komunistyczny.

Wracając do nowopowstającej PDC, trzeba obowiązkowo wspomnieć o jednym z założycieli – Jose Napoleon Duarte Fuentes. Duarte urodził się w 1925 r. w stolicy kraju, w rodzinie klasy wyższo-średniej. Jako student był aktywny w roku 1944, podczas rewolt i poźniejszym obaleniu ówczesnego prezydenta Maximiliano Hernandez Martineza. Tego samego roku w Salwadorze władzę objęła junta wojskowa. Duarte dołączył do ruchu antyrządowego na obczyźnie, prowadzonego przez Arturo Romero. Po schwytaniu przez wojsko, Duarte powrócił na krótko do kraju, a później wyjechał do Stanów Zjednoczonych, kończąc studia inżynierskie. Już jako współzałożyciel PDC, jego pozycja na scenie politycznej kraju wzrastała. Podkreślał i dązył do osiągnięcia głównych założeń ideologicznych partii, m.in: popieranie reform; przyjęcie zasad moralnych w życiu politycznym i gospodarczym, a także odrzucenie radykalnych rozwiązań, przedstawianych przez ekstremalne ugrupowania marksistowskie.

Duarte został wybrany na sekretarza generalnego PDC w maju 1961 r. Decyzja co do wyboru Duarte doprowadziła do rozłamu w szeregach Chrześcian-Demokratów. Członkowie partii, którym junta zaproponowała współpracę, zdecydowali utworzyć nowe ugrupowanie – PCN (Narodowa Partii Koncyliacji). Tym samym członkowie PCN zapełnili wolne miejsca w Zgromadzeniu Ustawodawczym już w grudniu tego samego roku. Ten szybki rozłam przyczynił się do wyboru Rivery na prezydenta kraju w kwietniu 1962 r. Zwycięstwo Rivery w wyborach nie byłoby możliwe bez głosów PCN.

Mówiąc o Riverze, wartoby było wspomnieć o jego zasługach dla życia politycznego Salwadoru. Przede wszystkim była to decyzja, dająca prawo uczesnictwa opozycji w nowym, liberalnym systemie wyborów do Zgromadzenia Ustawodowczego. Nowy system miał działać na zasadach przedstawicielstwa proporcjonalnego. Po raz pierwszy, nowy system został użyty podczas wyborów z marca 1964 r. Mimo niekwestionowanej większości PCN w Zgromadzeniu, to PDC wygrała w 37 okręgach samorządu terytorialnego. Jose Duarte został burmistrzem San Salwadoru. Wybory na burmistrza stolicy Duarte wygrał jeszcze dwukrotnie – w 1966 i 1968 r.

Wygrana PCN w wyborach nie była zaskakująca. Najważniejszym elektoratem PCN było wojsko. Bez takiej współpracy i poparcia ze strony wojskowych, partia nie byłaby w stanie rządzić. Dla działaczy wojskowych ta współpraca była na tyle ważna, na ile w ten sposób armia była faktycznym rządzącym Salwadoru. Wszechobecność sił wojskowych na całym terytorium kraju “skłaniała” konserwatywną społeczność chłopską do oddawania swojego wotum zaufania dla PCN. Z drugiej strony była PDC. Uważana powszechnie za niebezpieczną organizacją lewicową. Sami Chrześcian-Demokraci często używali takie słowa jak rewolucja i rewolucyjny, kiedy wyrażali swoje poglądy o pożądanych reformach społecznych.

Wojna Futbolowa z 1969 r.: Wzrastający kryzys wewnętrzny.

Przyczyny wybuchu Wojny Futbolowej, z Hondurasem w 1969 r., wywodziły się z różnic gospodarczych. Honduras jest krajem o mniejszej liczbie ludności i slabiej rozwiniętej gospodarkce, lecz o większym obszarze terytorialnym. Do 1969 r., na terenach przygranicznych w Hondurasie, zamieszkało nielegalnie około 300 000 Salwadorczyków. Dla ludności z Hondurasu, zamieszkałej na tych terenach, ważniejsze były skutki gospodarcze, czyli po prostu brak pracy dla miejscowych. Sprawa ta coraz częściej była analizowana i komentowana na honduraskiej scenie politycznej. Przełom nastąpił wraz z nowoprzyjętą polityką rolną, zaprojektowaną przez ówczesnego prezydenta Hondurasu – Oswaldo Lopez Arellano. Decyzje polityczne, wywodzące się z nowej polityki rolnej, były jawnie skierowane przeciwko imigrantom z Salwadoru. Wojsko Hondurasu przejęło funkcję zastraszania, celem przemieszczania owych imigrantów.

Incydentem, który sprowokował rozpoczęcie wrogich działań i doprowadził do otwartego konfliktu, był mecz piłki nożnej między obu krajami w czerwcu 1969 r. Podczas i po zakończeniu meczu, piłkarze z Hondurasu, byli pod ciągłym napadem złości i brutalnego zachowania ze strony fanów z Salwadoru. Działania polityczne i militarne się nie spóźniły. Ważniejszą kwestią w tym momencie była sytuacja polityczna w samym Salwadorze. Mimo kryzysu I wrogich stosunków między juntą rządzącą a partiami opozycyjnymi, to decyzja w sprawie narastającego konfliktu z Hondurasem było jednoznaczna: poparcie dla ataków na sąsiadów. Co ciekawe, większość społeczeństwa także opowiadała się za tą decyzją.

Lata 70^te: Wzrost znaczenia ruchów lewicowych, korzenie konfliktu FMLN-Rząd.

Początek lat 70^tych w Salwadorze przedstawiał się niepokojąco. Było to spowodowane przede wszystkim zwycięstwem socjalisty Salvadora Allende Gossensa w Chile. Wraz z jego triumfem, ruch socjalistyczny i komunistyczny na terenie całej Ameryki Łacińskiej zyskiwał coraz większą popularność. Dla rządzących w Salwadorze, zjawisko to budziło coraz większy niepokój, stwarzając negatywne przesłanki do utrzymania status quo w kraju. Ważnym, choć tragicznym momentem z początku lat 70tych, było morderstwo niejakiego Ernesto Regaldo Duenasa. Do czynu tego przyznała się lewicowa organizacja terrorystyczna, zwaną “Grupą”. Akt ten nie budziłby tak wielkich emocji, gdyby nie fakt, że Regaldo Duenas wywodził się z elitarnej rodziny oligarchów. Kolejnym niepokojącym zdarzeniem był ogólnokrajowy strajk nauczycieli w 1971 r.

Zbliżały się kolejne wybory prezydenckie w 1972 r. PDC zdecydować wziąć udział w wyborach w ramach szerokiej koalicji UNO (Zjednoczona Narodowa Opozycja). Oprócz PDC, w koalicji znalazły się takie ugrupowania jak MNR i UDN. Platforma przedwyborcza UNO miała charakter umiarkowany, stawiając akcent na następujące założenia: respektowanie mienia prywatengo oraz protekcjonizm wobec prywatnych inwestycji. Koalicja wysunęła kandydaturę Duarte na prezydenta, i Guillermo Manuel Ungo Revelo na wiceprezydenta. Kandydatem PCN był wojskowy – Arturo Armando Molina. Wybory zostały przeprowadzone 20^go lutego 1972 r. Atmosfera wokół wyborów była bardzo napięta. Wyniki wyborów zostały sfałszowane, a oficjalnych wyników nigdy nie ujawniono. Ostateczna decyzja zapadła - Molina został wybrany na prezydenta, wygrywając 10000 głosami. Nie pomogła apelacja PDC do Trybunału Konstytucyjnego.

Nowy rząd prezydenta Moliny, charakteryzował się prowadzeniem polityki nacisku i przymusowej kontroli na całym obszarze Salwadoru. Funkcję nacisku powierzono chłopskiej organizacji, zwanej Orden. Korzenie Ordenu sięgały początkow lat 60^tych, kiedy utworzono tę organizację po tajnym porozumieniu między ówczesnym prezydentem Riverą, generałem Jose Alberto “Chele” Medrano i Gwardią Narodową. Działalność Ordenu była ściśle podporządkowana służbom wywiadowczym. Liczebność oraganizacji w 1970 roku sięgnęła 100 000 członków.

Po wyborach sytuacja w kraju kierowała się ku kryzysowi, rosło napięcie między zwolennikami PDC i PCN. Niezadowolenie wśród społeczeństwa sięgało zenitu, wynikając z coraz bardziej autorytarnego stylu rządzenia PCN. Jak już wspomniałem wcześniej wojsko było najważniejszym elektoratem i “współpracownikiem” partii rządzącej. Po sfałszowanych wyborach prezydenckich, cześć korpusu oficerskiego przestało popierać PCN. Ta cześć niezadowolonych wojskowych, pod przewodnictwem generała Benjamina Mejii, utworzyła Młodzież Wojskową. Nowoutworzone ugrupowanie militarne zaplanowało przeprowadzić przewrót państwowy w dniu 25^go marca 1972 r. Ostatecznym celem rewolty Młodzieży Wojskowej było ustanowienie nowej junty rewolucyjnej z Jose Duarte jako prezydenta. Niestety plan przewrotowy nie znalazł żądanego poparcia wśród pozostałej części wojskowych, a także prawie żadnego wśród społeczeństwa Salwadoru. Duarte został zmuszony opuścić kraj, znajdując azyl polityczny w Wenezueli. Wkrótce po nieudanej próbie przewrotu rządowego, zaczęły się rozpowszechniać działania terrorystyczne na terenie stolicy kraju – San Salwadoru. Mowa tu o porwaniach celem okupu i podkładania bomb w budynkach administracji rządowych. Za większość tych czynów, odpowiedzialność brały takie ugrupowania jak ERP (Ludowa Armia Rewolucyjna), czy FPL ( Ludowe Siły Wyzwoleńcze Farabundo Martiego).

Według czołowych działaczy ówczesnych ugrupowań lewicowych, ich działania terrorystyczne były niczym więcej jak pewnego rodzaju samoobroną . Była to zemsta wobec sił rządowych, element poważniejszej i szerszej strategii doprowadzenia kraju do politycznej anarchii. Dla ruchów lewicowo-rewolucyjnych instytucja państwa była obiektywną przesłanką, wręcz warunkiem do anty-rządowego powstania, zoorganizowanego z zewnątrz. Jedynym problemem, jaki pojawił się w ówczesnej sytuacji politycznej był narastający dylemat, dotyczący państwowości Salwadoru. Dylemat ten wynikał z obawy przed starym systemem wojskowym, gdzie autorytarne decyzje podejmowała elita, w sposób coraz mniej skuteczny. Z drugiej strony, istniała obawa przed konsekwencjami ewentualnego triumfu komunistecznej rewolty w kraju. Najbardziej aktywni w planowaniu lewicowej rewolucji byli młodzi oficerowie, chrześcian-demokraci, działacze socjałdemokratyczni oraz progresywni przedsiębiorcy krajowi.

Wartoby było w tym momencie napisać jaka była pozycja społeczeństwa Salwadoru, wobec wzrostu popularności ruchów lewicowych. Niezadowolenie z działalności rządu wzrastało po sfałszowanych wyborach z 1972 r. Już w 1975 roku kolejne dwa zdarzenia oburzyły opinię publiczną. Mianowicie była to kolejna nieudana reforma rolna, oraz masakra protestujących studentów przez Policję Skarbu i Gwardię Narodowa. Często w analizach kryzysu w Salwadorze, szuka się przyczyn właśnie w nieudanych reforamach rolnych. Okazuje się, że posiadanie i uprawa własnej ziemi, jest świętym przywilejem każdego mieszkańca Salwadoru. Poszanowanie mienia prywatnego było jednym z głównych założeń w platformach większości ruchów lewicowych. Nieprzypadkowo przez całe lata 70^te, poparcie dla tych ugrupowań wśród ludności rozprzestrzeniało się szybko i na całym obszarze kraju. Byłoby to niemożliwe bez aktywnej działalności tzw. “oraganizacji mas”, które mobilizowały ludność w imię ideologii i programu rewolucyjnego. Organizacje mas zostały ustanowione przez grupy partyzanckie, a główne założenia miały swoje korzenie w radykalnych rzymo-katolickich grup, zwanych CEBs. Największą z tych organizacji – BPR (Ludowy Blok Rewolucyjny) – skupiała około 60000 członków. Jednym zdaniem można określić działalność oraganizacji mas: organizowały demonstracje, starjki, kampanie propagandowe. Ostatecznym celem było stworzenie dogodnych warunków do przeprowadzenia rewolucyjnego przejęcia władzy w kraju.

W międzyczasie, kiedy to ruchy lewicowe szerzyły swoją popularność, zaczęły pojawiać się skrajno-prawice organizacje w cieni, znane jako “grupy śmierci”. Prawdopodobnie grupy te były finansowane przez oligarchów, członkami byli eks-wosjkowi. Głównym zadaniem było przeciwstawienie się organizacjom mas, poprzez eliminację mało zaufanych czónków władzy. Widocznie dla grup śmierci, zagrożenie ze strony ruchów lewicowych, było bardzo poważne. Pierwszą znaną nam grupą śmierci była FALANGE. Kolejną była UDB (Unia Białych Wojowników). Charakterystyczne dla tej ostatniej, był fakt, iż członkowie czerpali wiedzę i oswajali taktyki militarne, z podobnych grup z Gwatemali, Brazylii i Chile.

Tak wyglądała sytuacja wewnętrzna tuż przed wyborami prezydenckimi w 1977 r. Ważną chwilą był powrót Duartego do kraju, lecz działacze UNO nie mogli sobie pozwolić wylansować kolejny raz jego kandydaturę na prezydenta. Po tej decyzji, kandydatem UNO został emerytowany generał Ernesto Claramount Rozeville. Kandydatem PCN został generał Carlos Humberto Romero Mena. Po raz kolejny wyniki wyborów prezydenckich zostały sfałszowane na korzyść rządzącej PCN. Niewątpliwie, przytoczone słowa Claramounta, tuż po fałszyfikacji wyników, określają stan napięcia i faktyczny początek ofensywy anty-rządowej. Claramount zadeklarował: “To nie jest koniec, to dopiero początek”.

Przewrót Salwadorski z 1979 r. Działalność junt rewolucyjnych tymczasowych.

Prawdziwe korzenie tego konfliktu trzeba szukać pod koniec 19^go wieku, związane z uprawą kawy. Dokładnie w 1880 r, kiedy nastąpiło upaństwowienie ziem miejscowej ludności. Społeczeństwo, które do tej pory było panem swojego mienia, w tym momencie zostało zmuszone do ciężkiej pracy, na rzecz oligarchów. Stagnacja w nastrojach społecznych, związana z upaństwowieniem, trwała aż do kryzysu z 1930 r. W ówczesnym roku, pod przewodnictwem Farabundo Martiego i partii komunistycznej, miejscowi chłopi powstali, lecz rewolta ta została szybko stłumiona przez oddziały wojskowe. W walkach, a raczej mordach zginęło około 30 000 chłopów. W historii Salwadoru, moment ten określany jest jako “matanza”.

Takie krótkie wprowadzenie historyczne, jest niezmiernie ważne, żeby jeszcze raz podkreślić znaczenie prywatnego posiadania mienia, w procesie powstawania ruchów lewicowych.

Plan rewolucji był zadoptowany przez odpowiednie organy ruchów partyzanckich. Największym, istniejącym wówczas, problemem był brak jednego zrzeszającego ugrupowania, które mogłoby zrealizować projekt rewolty. W sierpniu 1979 r., duża część oddziałów lewicowych, takich jak ERP, czy FPL ustanowili grupę nacisku “Forum Ludowy”. Deklaracja Forum Ludowego wobec rządu, przedstawiała następujące żądania: zakończenie oficjalnych i nieoficjalnych represji; ustanowienie pluralizmu politycznego; krótko i długookresowe reformy gospodarcze; włączenie organizacji mas do struktur rządowych. Ten ostatni apel skłonił niektórych młodych wojskowych do zmiany linii politycznego myślenia. Spowodowało to, zapewnienie i wiare w polityczną wygraną lewicy w Salwadorze. Analiza tej deklaracji, nie byłaby pełna bez pewnego porównania Forum Ludowego z Szerokim Frontem Opozycyjnym w Nikaragui. Tylko miesiąc wcześniej w Nikaragui został obalony rząd Anastasio Somozy Debayle przez FSLN. Realizacja rewolty lewicowej na Salawdorze przebiegała w sposób, podejrzewanie podobny, do tej w Nikaragui. Zwycięstwo FSLN w Nikaragui zainspirował społeczeństwo Salwadoru. Najważniejszą cechą nikaraguańskiego triumfu, był fakt zjednoczenia jak największej liczby sektórów życia publicznego. Jednocześnie zapewniając dominację grupy Marksistowsko-Leninowskiej. Ten aspekt doprowadził do największej różnicy między Nikaraguą a Salwadorem. O ile ruch w Nikaragui był zjednoczony ideologicznie, w Salwadorze istniały tzry podstawowe grupy partyzanckie (maoiści, pro-sowieci i pro-kubańczycy). W grudniu tego samego roku, po negocjacjach w Hawanie, największe grupy partyzanckie zjednoczyły się pod egidą DRU ( Zjednoczona Dyrekcja Rewolucyjna).

W dniu 15^go października 1979 r. z ekstremalnych warunkach potencjalnej rewolucji został przeprowadzony przewrót. Został on pzreprowadzony przez już wspomnianą grupę młodych wojskowych. Wynikiem przewrotu było obalenie prezydenta Romero i wystosowanie proklamacji, potępiającej dotychczasowy skorumpowany reżim, jednocześnie określajać przewrót jako próbę niedopuszczenia “drugiej Nikaragui”.

Pierwsza junta, została ustanowiona przez liderów przewrotu, do nich należeli: generał Adolfo Arnoldo Majano Ramos; generał Jaime Abdul Gutierrez; Guillermo Manuel Ungo Revelo; Roman Mayorga (były rektor Uniwersytetu Środkowo-Amerykańskiego w Jose Simeon Canas) oraz Mario Andino (przedstawiciel sektora prywatnego). Działalność pierwszej junty była ukierunkowana ku nacjonalizacji handlu zagranicznego kawą. Poza tym junta zabroniła działalność Ordenu. Reakcja na politykę reformatorską junty, wśród pozostałych wojskowych, miała mieszane niuanse. Według grupę konserwatywną, reformiści rządziłi na zasadzie jak najlepszych stosunków z lewicą, co w pewien sposób czyniło instytucję wojskową słabszą. Dodatkowo według przedstawiciela konserwatystów – generała Guillermo Garcii – taka polityka prolewicowa stwarzała przesłanki do przejęcia władzy przez ekstremistów (czyli komunistów). Największym zagrożeniem dla powyższej grupy był Majano, który jawnie popierał ruchy lewicowe.

10^go stycznia 1980 r., pierwsza junta została zmieniona przez drugą juntę. Główną przyczynę klęski był brak rzeczywistej kontroli nad wciąż aktywnymi grupami śmierci. O działalności grup śmierci już wspomniałem wcześniej. Można tu dodać, iż nie przestawały kampanie represyjne przeciwko ruchów i działaczy lewicowych. Akcje terrorystyczne były organizowane i koordynowane przez niektórych konserwatywnych wojskowych, pod przewodnictwem majora Roberto D’Aubuisson Arrieta. D’Aubuisson był funkcjonariuszem państwowej służby bezpieczeństwa, finansowanej przez oligarchię.

W drugiej juncie zabrakło Ungo, Mayorgi i Andino. Na ich miejscu dołączyli chrześciano-demokraci Morales, Hector Dada oraz Jose Avalos. Charakterystyczne dla drugiej junty, była coraz ściślejsza współpraca z lewicą. 11^go stycznia 1980, trzy największe organizacje mas wystosowali apel. Apel styczniowy oznajmiał utworzenie CRM ( Rewolucyjnego Koordynatora Mas), który miałbyć właściwym środkiem do aktywnej kontynuacji walki. Sytuacja polityczna pogorszyła się wyjątkowo szybko po kolejnych wydarzeniach styczniowych i lutowych. 22^go stycznia, podczas zoorganizowanego rajdu w stolicy kraju, i po interwencji policji, zostały zamordowane 22 osoby. 25^go lutego został zamordowany działacz PDC – Mario Zamora. Kolej losu sprawiła, że Duarte zdecydował się powrócić na scenę polityczną. Wynikiem tego był fakt, iż Duarte został wybrany do trzeciej junty.

Trzecia junta zdążyła wprowadzić kilka poważnych, choć kontrowersyjnych reform w kraju. Chodzi tu przede wszystkim o wprowadzenie stanu wyjątkowego, ukierunkowanego przeciwko planowanej insurekcji lewicowej. Ważną reformą była nacjionalizacja banków komercjonalnych. W marcu 1980 roku, krajem wstrząsnęło kolejne morderstwo, tym razem arcybiskupa San Salwadoru – Oscara Arnulfo Romero y Galdameza. Było jawne, że morderstwo było zorganizowane przez wojsko. Przede wszystkim arcybiskup Romero był człowiekiem ostro-krytykującym autorytarny styl rządzenia wojska. Jego bliska współpraca z PDC, a także potępienie dla polityki poparcia Stanów Zjednoczonych dla Salwadoru, budziły obawy dla rządzących. Pogrzeb Romero stworzył warunki dla dramatycznych starć między siłami porządkowymi a demonstrantami. Tego samego wieczoru, sytuacja w kraju, miała bardzo poważne i szerokie rozgłosy na arenie międzynarodowej.

1^gokwietnia 1980 roku, nastąpiło tak długo oczekiwane zjednoczenie ruchów i ugrupowań lewicowych. Powstał FDR (Front Rewolucyjno-Demokratyczny). Decyzja została podjęta przez CRM. Do frontu dołączyli: wszystkie pięć oraganizacje mas, związane ściśle z DRU; MNR; MPSC; MLP ( Ruch Ludowego Wyzwolenia);kilka oraganizacji studenckich oraz 49 związków robotników. Liderzy FDRu – Ungo i Zamora – zaczęli szukać poparcia dla swoich celów w Meksyku oraz w zachodnio-europejskich partiach socjal-demokratycznych. W międzyczasie organizacje mas rozpoczęły ogólnokrajowe strajki, dążąc niezmiernie do przejęcia władzy przez lewicę. Ciekawy był fakt istnienia wówczas dwóch alternatyw dla FDR. Jedna możliwość była insurekcja, drugą były negocjacje.

Formalnie pod koniec 1980 r., FDR połączyła się z nowopowstałą FMLN (Front Wyzwolenia Narodowego Farabundo Martiego). FMLN zastąpił DRU. Pierwsze wspólne oświadczenie FDR-FMLN zostało wygłoszone w Meksyku kilka dni przed wybuchem tzw. “ataku ostatecznego”.

Rozwój konfliktu zbrojnego. Udział USA w kształtowania nowego systemu.

Ofensywa partyzantki rozpoczęła się 10^go stycznia 1981 r. Największym problemem dla oddziałów partyzanckich był brak dobrego przygotowania logistycznego. Akcja nie mogła objąć całego terytorium Salwadoru. Dodatkowym czynnikiem hamującym było sabe przygotowanie partyzantów, ze strony koordynacyjnej i uzbrojenia. Głównym początkowym celem, jaki stawili oragnizatorzy ofensywy, było przejęcie władzy nad stamen Morazan i wyzwolenie tego terytorium. Tego celu niegdy nie osiągnięto, głownie z powodu braku żądanego poparcia wśród miejscowej ludności. Oczywiście nie można mówić o klęsce FMLN w początkowej fazie ofensywy. Można mówił o jednym militarnym i dyplomatycznym zwycięstwie FMLNFDR. Oddziały partyzanckie kontrolowali stan Chalatenango. Jeżeli chodzi o sukcesach dyplomatycznych, to przede wszystkim trzeba wspomnieć o wielkim rozgłosie na arenie międzynarodowej. Dodatkowo rządy Francji i Meksyku uznali FMLNFDR za prawowitego przedstawiciela politycznego kraju, jednocześnie apelując o rozpoczęcie negocjacji między rebelią a rządem.

W międzyczasie od grudnia 1980 roku, Duarte zajmował tymczasowe stanowisko prezydenta kraju, podczas rządów już czwartej junty. Było to możliwe jedynie z poparciem zewnętrznym ( czyli amerykańskim). Osiągnięto konsensus między administracją Reagana, Kongresem a działaczami PDC. Głownym założeniem konsensusu była chęc ustanowienia państwa prawa i ogólnokrajowych wolnych wyborów parlamentarnych i prezydenckich. Jako tymczasowy prezydent, Duarte ustalił datę wyborów do Zgromadzenia Konstytucyjnego na początek marca 1982 r. W wyborach brało udział sześć partii, lecz tylko trzy miały większe szanse. Oprócz PDC i PCN, na scenie politycznej pojawiła się nowa siła, pod przewodnictwem już wspomnianego D’Aubuissona – ARENA (Sojusz Nacjonalistyczno-Republikański). Arena była partią prawicową. FDR odmówiła udziału w wyborach, głównie ze względów bezpieczeństwa dla swoich członków. Nie mniej ważna był jawna niechęć wobec pośredniego udziału USA w wyborach.

Duarte był jedynym preferowanym kandydatem Waszyngtonu. Wyniki wyborów do Zgromadzenia przedstawiały się w miarę zadowalająco dla administracji Reagana. PDC uzyskało 35.5%. Niespodzianką był wysoki wynik Areny – 25.8%. Na trzecim miejscu uplasowała się PCN – 16.8%.

Wracając do działań partyzanckich, to były one cechowane niemożliwością doprowadzenia do zakończenia wojny i wynegocjowania pokoju. Oddziały FMLN wycofały się w rejonach górskich. Nstępne lata były najbardziej agresywne i brutalne spośród całej wojny. Armia rządowa przeszła przez twierdze poparcia dla partyzantów. Efektem tych działań była tzw. “polityka całkowitego podpalania”. Całe miasta zostały zniszczone doszczętnie, mowa tu o El Mozote ( 1000 ofiar), Rio Sumpul (600 ofiar) I El Calabozo (300 ofiar). Polityka niszczenia zakończyła się niepowodzeniem, ponieważ mordy na ludności miejscowej tylko zwiększała lokalne poparcie dla partyzantów. Do 1989 roku, działania wojenne charakteryzowały się stagnacją. Spowodowane było to faktem przejęcia nowego rodzaju technik wojennych, które armia rządowa zapożyczyła od Amerykanów. Nowe techniki charakteryzowały się słabym natężeniem prowadzonych akcji. Techniki te nie wykazały oczekiwanych efektów, odwrotnie – oddziały partyzanckie zdobywały kolejne terytoria. Dwa bardzo ważne czynniki sprzyjały rozszerzeniu się poparcia dla partyzantów. Z aspektu wewnętrznego było to brak chęci ze strony niektórych wojskowych do kontynuacji działań wojennych, byli oni zainteresowani raczej profitami z wojny. Drugi aspekt jest związany pośrednio z Zimną Wojną i z prowadzoną, przez USA, politykę defensywną.

Negocjacje Pokojowe

Kilka warunków charakteryzowało dwuletni okres negocjacji przed kulminacyjnym porozumieniem z Chapultepec. Po pierwsze była to nowa polityka gospodarcza USA – neoliberalizm. Był to model traktowania państw zacofanych jako części olbrzymiego rynku światowego. Lecz ta doktryna była nieefektywna wobec państwa w stanie wojny, nieprzypadkowo administracja amerykańska dążyła aktywnie do zakończenia działań wojennych w Salwadorze. Dodatkowym czynnikiem była presja amerykańskiej opinii publicznej po mordzie na jezuitach amerykańskich w 1989 r. w Salwadorze. Spowodowało to odcięcie pomocy militarnej dla Salwadoru, co z kolei skłoniło rządu salwadorskiego do rozpoczęcia negocjacji pokojowych z partzantką. Drugim czynnikiem był oficjalny fakt posiadania rakiet ziemia-powietrze przez FMLN. Trzecim czynnikiem była presja ONZ, która chciała pełnić funkcję mediatoroa w rozmowach pokojowych.

Oto krótki przebieg negocjacji:

· Kwiecień’ 90 – Początek negocjacji, za mediacją ONZ. Celem było przeprowadzenie reform konstytucjonalnych, ustawodawczych Iiprawnych w zamian za rozbrojenie FMLN I wcielenie frontu do życia publicznego.

· Maj’ 90 – Karakas, Wenezuela. Obie strony doszły do porozumienia co do szczegółów negocjowanego programu. Założenia miały być wykonane w terminie od czterech do sześciu miesięcy.

· Czerwiec’ 90 – San Jose, Kosta Ryka. Podpisano projekt dotyczący ochrony praw człowieka, zaproponowanego przez mediatora ONZ Alvaro de Soto.

· Kwiecień’ 91 – Redefinicja funkcji Armiim z “obrońcy demokracji” na “obronną jednostkę terytorialną”, która przestałaby mieć prawa do podejmowania decyzji politycznych, respektując prawa człowieka.

· Wrzesień’ 91 – Nowy Jork, USA. Początkowo FMLN żądała zlikwidowanie Armii Narodowej, lub wcielenie FMLN do niej. Porozumienie z Nowego Jorku ustaliło, że powstanie Narodowa Policja Cywilna, w której będą mieli własnych funkcjonariuszy FMLN i Policja Narodowa na równych warunkach.

· 19. 01. 1992 – Chapultepec, Meksyk. Podpisanie porozumienia pokojowego przez rząd Salwadoru i partyzantami FMLN. Zgoda ze strony rządu na pewną liczbę reform prawnych, ustawodawczych i konstytucjonalnych, w zamian za stopniową demobilizację sił zbrojnych FMLN, które mają być pod cywilną, policyjną i wojskową kontrolę ONZ.

Podpisanie porozumienia było wielkim krokiem ku demokratyzacji Salwadoru. Opuściłem nieprzypadkowo temat bezpośredniej ingerencji USA w sprawy wewnętrzne Salwadoru. Jest to temat obszerny, subiektywny. Jedno jest pewne, że lata 80^te dla zagranicznej polityki USA były niezmiernie ważne. Z jednej strony, coraz większa różnica, na korzyść Amerykanów, w stosunkach militarnych z ZSRR. Spowodowało to pojawienia się neoliberalizmu w USA. Tylko czekano na moment poszerzenia swojego mocarstwowego obszaru wpływów. Kryzysowe sytuacje w Ameryce Środkowej stwarzały przesłanki ku temu. Były to pierwsze amerykańskie próby po Wietnamie. Czy się udało?

Bibliografia

Baloyra, Enrique A. El Salvador in transition (Salwador w okresie przejściowym). Chapel Hill, University of North Carolina Press, 1982
Bryła, Jolanta. Stany Zjednoczone wobec wojny domowej w Salwadorze w latach 1981-1989, Adam Marszałek, Toruń, 1993
Corr, Edwin G. & Sloan Stephen (pod redakcją). Low intensity conflict: Old threats in a new world( Konflikt ze słabym natężeniem: Stare zagrożenia w nowym świecie), Boulder, Colorado, Westview Press, 1992
Dobrzycki, Wiesław. Stosunki Międzynarodowe w Ameryce Łacińskiej: historia I współczesność, Scholar, Warszawa, 2000
Duarte, Jose Napoleon. Duarte: My story (Moja historia), New York, G.P. Putnam’s Sons, 1986
Findling, John E. Close neighbours, distant friends (Bliscy sąsiedzi, dalecy przyjaciele), Contributions in American History, No 122, New York, Greenwood Press, 1987
Gruszczak, Artur. Polityka państw Ameryki Łacińskiej wobec kryzusu środkowoamerykańskiego, Adam Marszałek, Toruń, 1996
Montgomery, Tommi Sue. Revolution in El Salvador: Origins and evolution (Rewolucja w Salwadorze: Korzenie i ewolucja), Boulder, Colorado, Westview Press, 1982
Schmidt, Steffen W. El Salvador: America’s next Vietnam (Salwador: Następny Wietnam dla USA), Salisbury, North Carolina, Documentary Pub, 1983
White, Alastair. El Salvador, Nation of World Modern Series, Boulder, Colorado, Westview Press, 1982

Final Report to the Commission on Human Rights on the Situation of Human Rights in El Salvador, United nationa, 31.01.1990 ( 12, 13, 14, 16 & conclusion)

Artykułu prasowe

Washington Post: 29.08.1988, 21.01.1989, 18.10.1989, 26.11.1990

New York Times: 04.11.1984, 02.02.1987, 29.02.1988, 20.03.1988, 09.01.1989, 05.03.1989,

FBIS

Americas Watch