Pomnik na Rybiej Górze
Pomnik ku czci poległych w bitwie pod Piławą (po odsłonięciu),
fotografia wykonana przez B. F. Seidela z Ząbkowic Śląskich, 1910 r.
16 sierpnia 1762 roku na Wzgórzach Gilowskich koło Piławy Górnej rozegrała się największa bitwa w dziejach ziemi dzierżoniowskiej. Była to jedna z ostatnich batalii wojny siedmioletniej, w której wojska pruskie pod wodzą Fryderyka II zwyciężyły Austriacką armię. Do naszych czasów przetrwał pomnik, niestety już bez tablicy pamiątkowej, poświęcony poległym żołnierzom obu walczących stron. Dziś mało kto wie, że pierwotnie miał on być wystawiony wybitnemu dowódcy sił pruskich- Augustowi Wilhelmowi von Bevern. Pomysł jego budowy zrodził się w 1908 r. kiedy to piławskie Towarzystwo Sowiogórskie zakupiło zdjęcie obrazu na którym uwieczniono księcia von Bevern. W 1909 r. podjęto w tej sprawie rozmowy z ówczesnym właścicielem Rybiej Góry, Wilhelmem Dierigiem z Bielawy. Ustalono wtedy, że monument stanie przy punkcie widokowym znajdującym się na południowym stoku wzgórza. W 1910 r. rozpoczęto budowę i zadecydowano, że pomnik będzie poświęcony wszystkim poległym podczas bitwy. Całemu przedsięwzięciu towarzyszył duży rozgłos propagandowy. Dzięki temu nadprezydent prowincji Śląskiej zezwolił na zorganizowanie specjalnej loterii z której zysk przeznaczono na koszty związane z budową pomnika. Pomysł mocno wspierały lokalne związki kombatanckie oraz stowarzyszenia górskie z sąsiednich miejscowości. Nadzór nad budową objęły dwie osoby, inż. J. Jaekel z Jawora oraz autor projektu i wykonawca, majster kolejowy Sperlich z Gnadenfrei. Pomnik wykonano ze sjenitu wydobywanego w pobliskim Kośminie, natomiast pamiątkową tablicę wykuto z czarnego, szwedzkiego granitu. Całkowity koszt zamknął się w kwocie 1109 marek, z czego piławskie Towarzystwo zapłaciło tylko 28. Uroczystość odsłonięcia nastąpiła 11 września 1910 r. a otworzył ją przewodniczący piławskiego Towarzystwa Sowiogórskiego, dr Mikule. Pod Rybią Górę przybyły delegacje kombatanckie, lokalne władze i nieliczna grupa mieszkańców. Powodem małej frekwencji był ulewny deszcz, który zniechęcił większość ludzi do wzięcia udziału w uroczystości.
Punkt widokowy przy którym powstał monument, widokówka z 1916 roku.
Uczestnicy wycieczki krajoznawczej przy pomniku pod Rybią Górą, sierpień 2004.
Panorama Rybiej Góry.